Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

Maggasaccaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Maggasaccaniddesavaṇṇanā
36.
MaggasaccaniddeseV1.137P1.162 ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ ( vibha . aṭṭha .205).
Ariyoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā , ariyabhāvakarattā , ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo .
Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko .
Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā , pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ aṅgamattameva hoti , aṅgavinimutto natthi .
Idāni aṅgamattameva maggo aṅgavinimutto natthīti dassento sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhītiādimāha .
Tattha sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi .
Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo .
Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .
Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo .
Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Tesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti .
Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhiM1.150 tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato .
Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti , nibbānañca ārammaṇaṃ karonti .
Visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme sammā abhiniropeti , sammāvācā sammā pariggaṇhāti , sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti , sammāājīvo sammā vodāpeti , sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti , sammāsati sammā upaṭṭhāpeti , sammāsamādhi sammā samādahati .
Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Kiccato pana ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhatiP1.163 .
Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati .
Sammāvācādayo tayo pubbabhāge viratiyopi honti cetanāyopi , maggakkhaṇe pana viratiyoyeva .
Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati .
Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva .
Iti imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārattā paṭhamaṃV1.138 sammādiṭṭhi desitā .
Ayañhi ‘‘ paññāpajjoto paññāsatthan ’’ ti ( dha . sa .16,20,29) ca vuttā .
Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti .
Tasmā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā .
Sammāsaṅkappo pana tassā bahūpakāro .
Tasmā tadanantaraṃ vutto .
Yathā hi heraññiko hatthena parivattetvā parivattetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento ‘‘ ayaṃ kūṭo ayaṃ cheko ’’ ti jānāti , evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno ‘‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime rūpāvacarādayo ’’ ti jānāti .
Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivattetvā parivattetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kammeM1.151 upaneti , evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinnadhamme yogāvacaro paññāya ‘‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime rūpāvacarā ’’ tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti .
Tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhānantaraṃ vutto .
Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā , evaṃ sammāvācāyapi upakārako .
Yathāha –
‘‘ pubbe kho , gahapati , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ( ma . ni .1.463).
Tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā .
Yasmā pana ‘‘ idañcidañca karissāmā ’’ ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti , tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto .
Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ , tividhaṃ kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati , na itarassaP1.164 , tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto .
Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘ parisuddho me ājīvo ’’ ti ettāvatā paritosaṃ katvā suttappamattena viharituṃ na yuttaṃ , atha kho sabbairiyāpathesu idaṃ vīriyamārabhitabbanti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto .
TatoV1.139 āraddhavīriyenāpi kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā kātabbāti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāsati vuttā .
Yasmā pana evaṃ sūpaṭṭhitāya satiyā samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatianantaraṃ sammāsamādhi vuttoti veditabboti .
Sammādiṭṭhiniddese ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ .
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni dve vivaṭṭaṃ .
Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti , vivaṭṭe natthi abhiniveso .
Purimāni hi dve saccāni ‘‘ pañcakkhandhā dukkhaṃ , taṇhā samudayo ’’ ti evaṃ saṅkhepena ca ,‘‘ katameM1.152 pañcakkhandhā ?
Rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti .
Itaresu pana dvīsu saccesu ‘‘ nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti .
So evaṃ kammaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisameti .
Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena paṭivijjhati .
Nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhati , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati .
Dukkhaṃ pariññābhisamayena … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti .
Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti , dvīsu savanapaṭivedhoyeva .
Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti nirodhe ārammaṇapaṭivedho .
Tattha sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ .
Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti , ayañca ādikammiko .
Tasmā sā idha na vuttā .
Imassa caP1.165 bhikkhuno pubbe pariggahato ‘‘ dukkhaṃ parijānāmi , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemī ’’ ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi , pariggahato paṭṭhāya hoti .
Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti … pe … maggo bhāvitova hoti .
Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni .
Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ , khāṇukaṇṭakappahārādīsu ‘‘ aho dukkhan ’’ ti vattabbatampi āpajjati .
Samudayasaccaṃ khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ .
Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampiV1.140 gambhīraṃ .
Iti tāni duddasattā gambhīrāni .
Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya , avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya , satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṃ viya ca hoti .
Iti tāni gambhīrattā duddasāni .
Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti .
ApareM1.153 panāhu – catubbidhaṃ saccesu ñāṇaṃ sutamayañāṇaṃ vavatthānañāṇaṃ sammasanañāṇaṃ abhisamayañāṇanti .
Tattha katamaṃ sutamayañāṇaṃ ?
Saṃkhittena vā vitthārena vā cattāri saccāni sutvā jānāti ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , ayaṃ samudayo , ayaṃ nirodho , ayaṃ maggo ’’ ti .
Idaṃ sutamayañāṇaṃ .
Katamaṃ vavatthānañāṇaṃ ?
So sutānaṃ atthaṃ upaparikkhati dhammato ca lakkhaṇato ca ,‘‘ ime dhammā imasmiṃ sacce pariyāpannā , imassa saccassa idaṃ lakkhaṇan ’’ ti sanniṭṭhānaṃ karoti .
Idaṃ vavatthānañāṇaṃ .
Katamaṃ sammasanañāṇaṃ ?
So evaṃ yathānupubbaṃ cattāri saccāni vavatthapetvā atha dukkhameva gahetvā yāva gotrabhuñāṇaṃ aniccato dukkhato anattato sammasati .
Idaṃ sammasanañāṇaṃ .
Katamaṃ abhisamayañāṇaṃ ?
Lokuttaramaggakkhaṇe ekena ñāṇena cattāri saccāni apubbaṃ acarimaṃ abhisameti ‘‘ dukkhaṃ pariññābhisamayena , samudayaṃ pahānābhisamayena , nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayenaP1.166 maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisametī ’’ ti .
Idaṃ abhisamayañāṇan ti .
Sammāsaṅkappaniddese kāmato nissaṭoti nekkhammasaṅkappo .
Byāpādato nissaṭoti abyāpādasaṅkappo .
Vihiṃsāya nissaṭoti avihiṃsāsaṅkappo .
Tattha nekkhammavitakko kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati , abyāpādavitakko byāpādavitakkassa , avihiṃsāvitakko vihiṃsāvitakkassa .
Tathā nekkhammaabyāpādaavihiṃsāvitakkā kāmabyāpādavihiṃsāvitakkānaṃ paccanīkā hutvā uppajjanti .
Tattha yogāvacaro kāmavitakkassa padaghātanatthaṃ kāmavitakkaṃ vā sammasati aññaṃ vā pana kiñci saṅkhāraṃ .
Athassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati , vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpeti .
Athassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati .
Byāpādavitakkassapi padaghātanatthaṃ byāpādavitakkaṃ vā aññaṃ vāV1.141 saṅkhāraṃ , vihiṃsāvitakkassa padaghātanatthaṃ vihiṃsāvitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati .
Athassa vipassanākkhaṇeti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ .
KāmavitakkādīnaṃM1.154 pana tiṇṇampi pāḷiyaṃ vibhattesu aṭṭhatiṃsārammaṇesu ekakammaṭṭhānampi apaccanīkaṃ nāma natthi .
Ekantato pana kāmavitakkassa tāva asubhesu paṭhamajjhānameva paccanīkaṃ , byāpādavitakkassa mettāya tikacatukkajjhānāni , vihiṃsaāvitakkassa karuṇāya tikacatukkajjhānāni .
Tasmā asubhaparikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe jhānasampayutto vitakko vikkhambhanavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati , jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapentassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati , vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpentassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati .
Evaṃ uppanno nekkhammasaṅkappoti vuccatīti veditabbo .
MettāyaP1.167 pana parikammaṃ katvā , karuṇāya parikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassāti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ .
Evaṃ uppanno abyāpādasaṅkappoti vuccati , avihiṃsāsaṅkappoti vuccatīti veditabbo .
Evamete nekkhammasaṅkappādayo vipassanājhānavasena uppattīnaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati .
Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .
Sammāvācāniddesepi yasmā aññeneva cittena musāvādā viramati , aññena aññena pisuṇāvācādīhi , tasmā catassopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana micchāvācāsaṅkhātāya catubbidhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāvācāsaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati .
Ayaṃ sammāvācā nāma .
Sammākammantaniddesepi yasmā aññeneva cittena pāṇātipātā viramati , aññena adinnādānā , aññena micchācārā , tasmā tissopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana micchākammantasaṅkhātāya tividhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammākammantasaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati .
Ayaṃ sammākammanto nāma .
SammāājīvaniddeseM1.155V1.142 idhāti imasmiṃ sāsane .
Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa sāvako .
Micchāājīvaṃ pahāyāti pāpakaṃ ājīvaṃ pajahitvā .
Sammāājīvenāti buddhappasatthena kusalaājīvena .
Jīvikaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti .
Idhāpi yasmā aññeneva cittena kāyadvāravītikkamā viramati , aññeneva vacīdvāravītikkamā , tasmā pubbabhāge nānākkhaṇesu uppajjati , maggakkhaṇe pana dvīsu dvāresu sattannaṃ kammapathānaṃ vasena uppannāya micchāājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāājīvasaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati .
Ayaṃ sammāājīvo nāma .
Sammāvāyāmaniddese idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane paṭipannakoP1.168 bhikkhu .
Anuppannānan ti anibbattānaṃ .
Pāpakānan ti lāmakānaṃ .
Akusalānaṃ dhammānan ti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .
Anuppādāyāti na uppādanatthāya .
Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ janeti uppādeti .
Vāyamatīti payogaṃ janeti parakkamaṃ karoti .
Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ karoti .
Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati .
Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti .
Paṭipāṭiyā panetāni cattāripi padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni .
Uppannānan ti anuppannānanti avattabbataṃ āpannānaṃ .
Pahānāyāti pajahanatthāya .
Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānan ti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .
Uppādāyāti uppādanatthāya .
Uppannānan ti nibbattānaṃ .
Ṭhitiyāti ṭhitatthāya .
Asammosāyāti anassanatthaṃ .
Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya .
Vepullāyāti vipulabhāvāya .
Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā .
Pāripūriyāti paripūraṇatthāya .
Ete pana sammāvāyāmasaṅkhātā cattāro sammappadhānā pubbabhāge lokiyā , maggakkhaṇe lokuttarā .
Maggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati .
Tattha lokiyā kassapasaṃyutte vuttanayeneva veditabbā .
Vuttañhi tattha –
‘‘ CattāromeM1.156 , āvuso , sammappadhānā ;
Katame cattāro ?
Idhāvuso , bhikkhu ‘ anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāyaV1.143 saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ,‘ uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ,‘ anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ,‘ uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.145);
Tattha ca anuppannāti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannā .
Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma natthi , anuppannā pana uppajjamānāpi eteyeva uppajjanti , pahīyamānāpi eteyeva pahīyanti .
Tattha ekaccassa vattaganthadhutaṅgasamādhivipassanānavakammabhavānaṃP1.169 aññataravasena kilesā na samudācaranti .
Kathaṃ ?
Ekacco hi vattasampanno hoti , asīti khandhakavattāni cuddasa mahāvattāni cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷakauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa vattāni vissajjetvā bhinnavattassa carato ayonisomanasikāraṃ sativossaggañca āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco ganthayutto hoti , ekampi nikāyaṃ gaṇhāti dvepi tayopi cattāropi pañcapi .
Tassa tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa cintentassa vācentassa desentassa pakāsentassa kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti , terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati , tassa dhutaṅgaguṇe pariharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti .
AparabhāgeM1.157 panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvattassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti , tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasīādīnaṃ vasena viharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
EkaccoV1.144 pana vipassako hoti , sattasu vā anupassanāsu ( paṭi . ma .3.35) aṭṭhārasasu vā mahāvipassanāsu ( paṭi . ma .1.22) kammaṃ karonto viharati , tassa evaṃ viharato kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco navakammiko hoti , uposathāgārabhojanasālādīni karotiP1.170 , tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco pana brahmalokato āgato suddhasatto hoti , tassa anāsevanāya kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Evaṃ tāva asamudācāravasena anuppannatā veditabbā .
Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena ?
Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpikādibhedaṃ ārammaṇaṃ labhati , tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgādayo kilesā uppajjanti .
Evaṃ ananubhūtārammaṇavasena anuppannā uppajjanti nāma .
Evaṃ anuppannānaṃ akusalānaṃ uppāde sati attanoM1.158 anatthaṃ passitvā tesaṃ anuppādāya satipaṭṭhānabhāvanānuyogena paṭhamaṃ sammappadhānaṃ bhāveti , uppannesu pana tesu tesaṃ appahānato attano anatthaṃ passitvā tesaṃ pahānāya dutiyaṃ tatheva sammappadhānaṃ bhāveti .
Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca .
Tesaṃ anuppāde attano anatthaṃ passitvā tesaṃ uppādanatthāya tatheva tatiyaṃ sammappadhānaṃ bhāveti .
Uppannā kusalā dhammāti samathavipassanāva .
Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi .
So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati .
Tāsaṃ samathavipassanānaṃ nirodhato attano anatthaṃ passitvā tāsaṃ ṭhitiyā tatheva catutthaṃ sammappadhānaṃ bhāveti .
Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ .
YeV1.145 evaṃ anuppannā uppajjeyyuṃ , te yathā neva uppajjanti , evaṃ tesaṃ anuppannānaṃ anuppādakiccaṃ , uppannānañca pahānakiccaṃ sādheti .
Uppannāti cettha catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ bhūtāpagatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ bhūmiladdhuppannanti .
Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgisaṅkhātaṃP1.171 vattamānuppannaṃ nāma .
Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ uppādādittayamanuppatvā niruddhaṃ bhutvāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma .
‘‘ Yānissa tāni pubbe katāni kammānī ’’ ti evamādinā ( ma . ni .3.248) nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma .
Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma .
Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ – bhūmīti hi vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā .
Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattirahaṃ kilesajātaṃ .
Tena hi sā bhūmiladdhā nāma hotīti tasmā bhūmiladdhanti vuccati .
Sā ca kho na ārammaṇavasena .
Ārammaṇavasena hi sabbepi atītānāgate pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti .
Yadi ca taṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā , tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ pajaheyya .
Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ veditabbaṃ .
Yattha yatthaM1.159 hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti , tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti .
Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ .
Tattha ca yassa yesu khandhesu appahīnaṭṭhena anusayitā kilesā , tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu , na aññesaṃ santakā khandhā .
Atītakkhandhesu ca appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhāva vatthu , na itare .
Esa nayo anāgatādīsu .
Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhā eva vatthu , na itare .
Esa nayo rūpārūpāvacaresu .
Sotāpannādīsu pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ , tassa tassaP1.172 te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakānaṃ kilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti .
Puthujjanassa sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ appahīnattā yaṃkiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalamakusalaṃ vā hoti , iccassa kammakilesapaccayāva vaṭṭaṃ vaṭṭati , tassa tasseva taṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandheyeva , na vedanādīsu .
Viññāṇakkhandheyeva vā , na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Avisesena pañcasupi khandhesuV1.146 anusayitattā .
Kathaṃ ?
Pathavīrasādi viya rukkhe .
Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhāpasākhāpallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāva kappāvasānā bījaparamparāya rukkhapaveṇiṃ santānayamāne ṭhite taṃ pathavīrasādimūleyeva , na khandhādīsu .
Phaleyeva vā , na mūlādīsūti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Avisesena sabbesu mūlādīsu anugatattāti .
Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma visakaṇṭakaṃ ākoṭeyya , atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasānaṃ pariyādinnattā appasavadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ na sakkuṇeyya , evameva khandhappavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati .
Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ pariyādinnattā kiriyasabhāvamattaṃM1.160 upagatakāyakammādisabbakammappabhedo hutvā āyatiṃ punabbhavānabhinibbattanadhammataṃ āgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ na sakkoti , kevalaṃ carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāyati .
Evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ .
Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ ārammaṇādhiggahituppannaṃP1.173 avikkhambhituppannaṃ asamūhatuppannanti .
Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ .
Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge ekantena uppattito ārammaṇādhiggahituppannan ti vuccati .
Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitaṃ kilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhampi uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma .
Samathavipassanāvasena pana vikkhambhitampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītattā asamūhatuppannan ti vuccati .
Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ .
Iccetasmiṃ vuttappabhede uppanne yadetaṃ vattamānabhūtāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ uppannaṃ , taṃ amaggavajjhattā kenaci maggañāṇena pahātabbaṃ na hoti .
Yaṃ panetaṃ bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatasaṅkhātaṃ uppannaṃ , tassa taṃ uppannabhāvaṃ nāsayamānaṃ yasmā taṃ taṃ lokiyalokuttarañāṇaṃ uppajjati , tasmā taṃ sabbampi pahātabbaṃ hotīti .
Evaṃ ye maggo kilese pajahati , te sandhāya ‘‘ uppannānan ’’ tiādi vuttaṃ .
AthaV1.147 maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya bhāvanā hoti , kathañca uppannānaṃ ṭhitiyāti ?
Maggappavattiyā eva .
Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati .
Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ āgantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti ‘‘ anāgataṭṭhānaṃ āgatamha , ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā ’’ ti .
Yāvassa pavatti , ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṃ vaṭṭati .
Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe ekameva vīriyaṃ ‘‘ anuppannānaṃM1.161 pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhati .
Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā .
Evamettha lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā niddiṭṭhāti .
SammāsatiniddeseP1.174 kāyeti rūpakāye .
Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto .
Yathā ca samūhaṭṭhena , evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena .
Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo .
Āyoti uppattideso .
Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo .
Ke āyanti ?
Kucchitā kesādayo .
Iti kucchitānaṃ āyoti kāyo .
Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo , kāyaṃ vā anupassamāno .
Kāyeti ca vatvāpi puna kāyānupassīti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ .
Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā , atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti .
Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī , nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī .
Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo , tatthāpi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī , atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī , nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī , kadalikkhandhapattavaṭṭivinibhujjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno nānappakārato dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti .
Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati , yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ YaṃV1.148 passati na taṃ diṭṭhaṃ , yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati ;
Apassaṃ bajjhate mūḷho , bajjhamāno na muccatī ’’ ti .
GhanavinibbhogādidassanatthantiM1.162 vuttaṃ .
Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo – ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva , na aññadhammānupassī .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti , na evaṃ aniccadukkhānattāsubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhattasubhabhāvānupassī , atha kho kāyānupassīP1.175
Aniccadukkhānattāsubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṃ hoti .
Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā … pe … so satova assasatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.374; ma . ni .1.107) nayena assāsapassāsādi cuṇṇakajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto , yo ca parato satipaṭṭhānakathāyaṃ ‘‘ idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati , āpokāyaṃ , tejokāyaṃ , vāyokāyaṃ , kesakāyaṃ , lomakāyaṃ , chavikāyaṃ , cammakāyaṃ , maṃsakāyaṃ , ruhirakāyaṃ , nhārukāyaṃ , aṭṭhikāyaṃ , aṭṭhimiñjakāyan ’’ ti ( paṭi . ma .3.35) kāyo vutto , tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .
Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa kassaci ananupassanato tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo .
Apica ‘‘ imasmiṃ kāye aniccato anupassati , no niccato ’’ tiādinā anukkamena parato āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana catusatipaṭṭhānasādhāraṇo attho .
Kāye kāyānupassīti assāsapassāsakāyādike bahudhā vutte kāye ekekakāyānupassī .
Viharatīti catūsu iriyāpathavihāresu aññataravihārasamāyogaparidīpanametaṃ , ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā apatamānaṃ attānaṃ harati pavattetīti attho .
Ātāpīti kāyapariggāhakavīriyasamāyogaparidīpanametaṃ .
So hi yasmā tasmiṃ samaye yaṃ taṃ vīriyaṃ tīsu bhavesu kilesānaṃ ātāpanato ātāpoti vuccati , tena samannāgato hotiM1.163 , tasmā ‘‘ ātāpī ’’ ti vuccati .
Sampajānoti kāyapariggāhakena sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato .
Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato .
Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvāV1.149 paññāya anupassatiP1.176 .
Na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi .
Tenevāha –
‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Tasmā ettha ‘‘ kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti .
Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti , asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati , muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti , tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati , tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati , tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ ātāpī sampajāno satimā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañca dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassan ti vuttaṃ .
Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā .
Loketi yvāyaṃ kāyo pubbe pariggahito , sveva idha lujjanapalujjanaṭṭhena loko nāma .
Tasmiṃ loke abhijjhaṃ domanassañca pajahitvāti attho .
Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati , vedanādīsupi pahīyatiyeva , tasmā ‘‘ pañcapi upādānakkhandhā loko ’’ ti ( vibha .362) vibhaṅge vuttaṃ .
Lokasaṅkhātattāyeva tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāravasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Yaṃ panāha –
‘‘ tattha katamo loko ( vibha .538), sveva kāyo loko ’’ ti ayamevettha attho .
Abhijjhādomanassanti ca samāsetvā vuttaṃ .
Saṃyuttaṅguttarapāṭhantaresu pana visuṃ katvā paṭhanti .
Sā pana abhijjhāyanti patthayanti etāya , sayaṃ vā abhijjhāyati , abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā .
Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando , domanassagahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati , tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ .
VisesenaM1.164 panettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa , domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa , abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā , domanassavinayena kāyabhāvanāyaP1.177 anabhiratiyā , abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa , domanassavinayena kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa pahānaṃ vuttaṃ .
Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti .
Yogānubhāvo hi esa , yadayaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti .
Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti .
AparoV1.150 nayo –
‘‘ kāye kāyānupassī ’’ ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
‘‘ Viharatī ’’ ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ .
‘‘ Ātāpī ’’ tiādīsu ātāpena sammappadhānaṃ , satisampajaññena sabbatthakakammaṭṭhānaṃ , kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā .
Satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho , sampajaññena vipassanā , abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Vedanāsu vedanānupassītiādīsu ca vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva yathāyogaṃ yojetvā veditabbaṃ .
Ayaṃ pana asādhāraṇattho – sukhādīsu anekappabhedāsu vedanāsu visuṃ visuṃ aniccādito ekekavedanānupassīti , sarāgādike soḷasappabhede citte visuṃ visuṃ aniccādito ekekacittānupassīti , kāyavedanācittāni ṭhapetvā sesatebhūmakadhammesu visuṃ visuṃ aniccādito ekekadhammānupassīti , satipaṭṭhānasuttante ( dī . ni .2.382; ma . ni .1.115) vuttanayena nīvaraṇādidhammānupassīti vā .
Ettha ca ‘‘ kāye ’’ ti ekavacanaṃ sarīrassa ekattā ,‘‘ citte ’’ ti ekavacanaṃ cittassa sabhāvabhedābhāvato jātiggahaṇena katanti veditabbaṃ .
Yathā ca vedanādayo anupassitabbā , tathā anupassanto vedanāsu vedanānupassī , citte cittānupassī , dhammesu dhammānupassīti veditabbo .
Kathaṃ tāva vedanā anupassitabbā ?
SukhāM1.165 tāva vedanā dukkhato , dukkhā vedanā sallato , adukkhamasukhā vedanā aniccato anupassitabbā .
Yathāha –
‘‘ YoP1.178 sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ;
Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ;
Sa ve sammaddaso bhikkhu , parijānāti vedanā ’’ ti .( saṃ . ni .4.253);
Sabbā eva cetā dukkhatopi anupassitabbā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yaṃkiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259).
Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā .
Yathāha –
‘‘ sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā .
Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā .
Adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465).
Apica aniccādisattaanupassanāvasenāpi anupassitabbā .
Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādisattaanupassanānaṃV1.151 sarāgādisoḷasabhedānañca vasena anupassitabbaṃ , dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatādhammassa aniccādisattaanupassanānaṃ santāsantādīnañca vasena anupassitabbā .
Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ , tassa vedanādilokesupi taṃ pahīnameva , nānāpuggalavasena pana nānākkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ .
Yato vā ekattha pahīnaṃ , sesesupi pahīnaṃ hoti .
Tenevassa tattha pahānadassanatthampi evaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti .
Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti , aññena vedanaṃ , aññena cittaṃ , aññena dhamme pariggaṇhāti .
Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhanti .
Ādito hi kāyaṃ pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma .
Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma .
Vedanaṃ pariggaṇhitvā cittaṃ pariggaṇhitvā dhamme pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā satiM1.166 dhammānupassanāP1.179 nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma .
Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma .
Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati .
Kāye pana ‘‘ subhan ’’ ti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma .
Vedanāya ‘‘ sukhā ’’ ti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma .
Citte ‘‘ niccan ’’ ti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma .
Dhammesu ‘‘ attā ’’ ti vipallāsappahānā dhammapariggāhikā sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma .
Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhakattena cattāri nāmāni labhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī ’’ ti .
Sammāsamādhiniddese vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apakkamitvā .
Yo panāyamettha evakāro , so niyamatthoti veditabbo .
Yasmā ca niyamattho , tasmā paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti .
Kathaṃ ?
‘‘ Vivicceva kāmehī ’’ ti evañhi niyame kayiramāne idaṃ paññāyati – nūnimassa jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā , yesu satiV1.152 idaṃ na pavattati , andhakāre sati padīpobhāso viya , tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrassa viya .
Tasmā niyamaṃ karotīti .
Tattha siyā , kasmā panesa pubbapadeyeva vutto , na uttarapade , kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyāti ?
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto .
Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ .
Yathāha –
‘‘ kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamman ’’ tiP1.180 ( itivu .72).
Uttarapadepi pana yathā ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo , idha dutiyo samaṇo ’’ ti ( ma . ni .1.139; a . ni .4.241) ettha evakāro ānetvā vuccati , evaṃ vattabbo .
Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ .
Tasmā ‘‘ vivicceva kāmehi vivicceva akusalehiM1.167 dhammehī ’’ ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo .
Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekā cittakāyaupadhivivekā ca saṅgahaṃ gacchanti , tathāpi pubbabhāge kāyavivekacittavivekavikkhambhanavivekā daṭṭhabbā , lokuttaramaggakkhaṇe kāyavivekacittavivekasamucchedavivekapaṭippassaddhivivekanissaraṇavivekā .
Kāmehīti iminā pana padena ye ca mahāniddese ‘‘ katame vatthukāmā manāpikā rūpā ’’ tiādinā ( mahāni .1) nayena vatthukāmā vuttā , ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘ chando kāmo , rāgo kāmo , chandarāgo kāmo , saṅkappo kāmo , rāgo kāmo , saṅkapparāgo kāmo ’’ ti ( mahāni .1; vibha .564) evaṃ kilesakāmā vuttā , te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā .
Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati .
Tena kāyaviveko vutto hoti .
Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati .
Tena cittaviveko vutto hoti .
Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo , dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti .
Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ , dutiyena saṃkilesappahānaṃ .
Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo , dutiyena bālabhāvassa .
Paṭhamena ca payogasuddhi , dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ .
Esa tāva nayo kāmehīti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe .
KilesakāmapakkheV1.153 pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandova kāmoti adhippeto .
So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘ tattha katame kāmā , chando kāmo ’’ tiādinā ( vibha .564) nayena vibhaṅge upari jhānaṅgapaṭipakkhatoP1.181 visuṃ vutto , kilesakāmattā vā purimapade vutto , akusalapariyāpannattā dutiyapade .
Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ .
AññesampiM1.168 ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘ tattha katame akusalā dhammā , kāmacchando ’’ tiādinā ( vibha .564) nayena vibhaṅge upari jhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni .
Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni , tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni viddhaṃsakāni vināsakānīti vuttaṃ hoti .
Tathā hi ‘‘ samādhi kāmacchandassa paṭipakkho , pīti byāpādassa , vitakko thinamiddhassa , sukhaṃ uddhaccakukkuccassa , vicāro vicikicchāyā ’’ ti peṭake vuttaṃ .
Evamettha ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti .
‘‘ Vivicca akusalehi dhammehī ’’ ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ .
Agahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa , dutiyena sesanīvaraṇānaṃ .
Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa , dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ .
Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyagantha kāmarāgasaññojanānaṃ , dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ .
Paṭhamena taṇhāya taṃsampayuttakānañca , dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca .
Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ , dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo .
Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicāran tiādi vuttaṃ .
Tattha ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo vitakko .
Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro .
Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko , sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro .
Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa , ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya , padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa .
Santavutti vicāroP1.182 nātiparipphandanabhūto cittassa , ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya , paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge .
DukanipātaṭṭhakathāyaṃM1.169V1.154 pana ‘‘ ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko , vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati .
So pana tesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti .
Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhaggahaṇahattho viya vitakko , parimajjanahattho viya vicāro .
Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko , ito cito ca saṃsaraṇahattho viya vicāro .
Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirujjhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko , bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāro .
Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ ti vuccati .
Vivekajan ti ettha vivitti viveko , nīvaraṇavigamoti attho .
Vivittoti vā viveko , nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho .
Tasmā vivekā , tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ .
Pītisukhan ti ettha pīṇayatīti pīti , sā sampiyāyanalakkhaṇā .
Sā panesā khuddikā pīti , khaṇikā pīti , okkantikā pīti , ubbegā pīti , pharaṇā pītīti pañcavidhā hoti .
Tattha khuddikā pīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti .
Khaṇikā pīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti .
Okkantikā pīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati .
Ubbegā pīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā .
Pharaṇā pīti atibalavatī hoti .
Tāya hi uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viyaP1.183 mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti .
Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca .
Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca .
SukhaṃM1.170 gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti – khaṇikasamādhiṃ , upacārasamādhiṃ , appanāsamādhiñcāti .
Tāsu ca yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇā pīti , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti .
ItaraṃV1.155 pana sukhayatīti sukhaṃ , yassuppajjati , taṃ sukhitaṃ karotīti attho .
Sukhanaṃ vā sukhaṃ , suṭṭhu vā khādati , khaṇati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ , somanassavedanāyetaṃ nāmaṃ .
Taṃ sātalakkhaṇaṃ .
Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti , paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ .
Yattha pīti , tattha sukhaṃ .
Yattha sukhaṃ , tattha na niyamato pīti .
Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti , vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ .
Kantārakhinnassa vanantudakadassanasavanesu viya pīti , vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ .
Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa , asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘ pītisukhan ’’ ti vuccati .
Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ dhammavinayādayo viya .
Vivekajaṃ pītisukhaṃ assa jhānassa , asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃ pītisukhaṃ .
Yatheva hi jhānaṃ , evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti .
Tañcassa atthīti tasmā alopasamāsaṃ katvā ekapadeneva ‘‘ vivekajaṃpītisukhan ’’ tipi vattuṃ yujjati .
Paṭhaman ti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ , paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ .
Jhānan ti duvidhaṃ jhānaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañca .
Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ‘‘ ārammaṇūpanijjhānan ’’ ti saṅkhyaṃ gatā .
Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃP1.184 nāma .
Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ , vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ , phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ .
Tesu idha pubbabhāge ārammaṇūpanijjhānaṃ , lokuttaramaggakkhaṇe lakkhaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ , tasmā ārammaṇūpanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānato paccanīkajjhāpanato ca ‘‘ jhānan ’’ ti veditabbaṃ .
Upasampajjāti upagantvā , pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti .
Upasampādayitvā vā , nipphādetvāti vuttaṃ hoti .
Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena iriyati , vuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa vuttiṃ abhinipphādeti .
VitakkavicārānaṃM1.171 vūpasamāti ettha vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā , dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti .
Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi , aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo , aññe idhāti .
Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dassanatthaṃ ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti evaṃ vuttanti veditabbaṃV1.156 .
Ajjhattan ti idha niyakajjhattaṃ adhippetaṃ , tasmā attani jātaṃ , attasantāne nibbattanti attho .
Sampasādanan ti sampasādanaṃ vuccati saddhā .
Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya .
Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati , tasmāpi sampasādananti vuttaṃ .
Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo , purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ .
Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi , vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho .
Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati .
Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā itipi vattuṃ vaṭṭati .
Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi , uṭṭhapetīti attho .
Seṭṭhaṭṭhena eko ca soP1.185 udi cāti ekodi .
Samādhissetaṃ adhivacanaṃ .
Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ ekodibhāvaṃ .
So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso , na sattassa na jīvassa .
Tasmā etaṃ ‘‘ cetaso ekodibhāvan ’’ ti vuttaṃ .
Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi , ayañca ekodināmako samādhi .
Atha kasmā idameva ‘‘ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvan ’’ ti ca vuttanti ?
Vuccate – aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti , tasmā satiyāpi saddhāya ‘‘ sampasādanan ’’ ti na vuttaṃ .
Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo .
Tasmā ‘‘ ekodibhāvan ’’ tipi na vuttaṃ .
Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā , balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo , tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ .
AvitakkaṃM1.172 avicāran ti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ , etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ .
Imināva nayena avicāraṃ .
Etthāha –
‘‘ nanu ca ‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’ ti imināpi ayamattho siddho .
Atha kasmā puna vuttaṃ ‘ avitakkaṃ avicāran ’ ti ’’?
Vuccate – evametaṃ , siddhovāyamattho , na panetaṃ tadatthadīpakaṃ , nanu avocumha ‘‘ oḷārikassaV1.157 pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vuttan ’’ ti .
Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ , na kilesakālussiyassa .
Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ , na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā , na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ .
Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaavicāraṃ , na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca .
Na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ , vitakkavicārābhāvamattaparidīpakamevaP1.186 pana ‘‘ avitakkaṃ avicāran ’’ ti idaṃ vacanaṃ .
Tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti .
Samādhijan ti paṭhamajjhānasamādhito , sampayuttasamādhito vā jātanti attho .
Tattha kiñcāpi paṭhamajjhānampi sampayuttasamādhito jātaṃ , atha kho ayameva samādhi ‘‘ samādhī ’’ ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca .
Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘ samādhijan ’’ ti vuttaṃ .
Pītisukhan ti idaṃ vuttanayameva .
Dutiyan ti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ , idaṃ dutiyaṃ uppannantipi dutiyaṃ .
Pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā , ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho , so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā .
Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti , tadā pītiyā virāgā ca , kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti , tasmā pītiyā jigucchanā ca samatikkamā cāti ayamattho daṭṭhabbo .
Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti , tadā pītiyā ca virāgā , kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti , tasmā pītiyā ca samatikkamā , vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo .
KāmañceteM1.173 vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā , imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ .
Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati ‘‘ nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā ’’ ti .
Yathā ca tatiye ariyamaggeV1.158 appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ’’ ti ( dī . ni .1.373; ma . ni .2.133; saṃ . ni .5.184; a . ni .3.88) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti , tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ , evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti .
Tenāyamattho vutto ‘‘ pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā ’’ ti .
Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhāP1.187 , samaṃ passati apakkhapatitā hutvā passatīti attho .
Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘ upekkhako ’’ ti vuccati .
Upekkhā pana dasavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti .
Tattha yā ‘‘ idha , bhikkhave , khīṇāsavo bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano , upekkhako ca viharati sato sampajāno ’’ ti ( a . ni .6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā , ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ ti ( dī . ni .1.556; ma . ni .1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitan ’’ ti ( ma . ni .2.247) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma .
YāM1.174 pana ‘‘ kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī ’’ ti ( a . ni .3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā , ayaṃ vīriyupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasenaV1.159 uppajjanti ?
Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā , ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagatan ’’ ti ( dha . sa .150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā , ayaṃ vedanupekkhā nāma .
Yā ‘‘ yadatthi yaṃ bhūtaṃ , taṃ pajahati , upekkhaṃ paṭilabhatī ’’ ti ( ma . ni .3.71; a . ni .7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā , ayaṃ vipassanupekkhā nāma .
Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā , ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhako ca viharatī ’’ ti ( dha . sa .163; dī . ni .1.230) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā , ayaṃ jhānupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānan ’’ ti ( dha . sa .165; dī . ni .1.232) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā , ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma .
TatthaP1.188 chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā , tatramajjhattupekkhāva hoti .
Tena tena avatthābhedena panassāyaṃ bhedo .
Ekassāpi sato sattassa kumārayuvattherasenāpatirājādivasena bhedo viya , tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā , na tattha bojjhaṅgupekkhādayo .
Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā , na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā .
YathāM1.175 cetāsaṃ atthato ekībhāvo , evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi .
Paññā eva hi sā , kiccavasena dvidhā bhinnā .
Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘ sappo nu kho , no ’’ ti avalokentassa sovatthikattayaṃV1.160 disvā nibbematikassa ‘‘ sappo , na sappo ’’ ti vicinane majjhattatā uppajjati , evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati , ayaṃ vipassanupekkhā .
Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘ kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyyan ’’ ti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti , evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāragahaṇe majjhattatā , ayaṃ saṅkhārupekkhā .
Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti .
Iminā panesā vicinanagahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti .
Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti .
Āha cettha –
‘‘ Majjhattabrahmabojjhaṅgachaḷaṅgajhānasuddhiyo ;
Vipassanā ca saṅkhāravedanā vīriyaṃ iti .
Vitthārato dasopekkhā , cha majjhattādito tato ;
Duve paññā tato dvīhi , catassova bhavantimā ’’ ti .
ItiP1.189 imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idha adhippetā .
Sā majjhattalakkhaṇā .
Etthāha –
‘‘ nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti , sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi , tasmā tatrapi ‘ upekkhako ca viharatī ’ ti evamayaṃ vattabbā siyā , sā kasmā na vuttā ’’ ti ?
Aparibyattakiccato .
Aparibyattañhi tassa tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā , idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā , tasmā vuttāti .
Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato .
Sampajānātīti sampajāno .
Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ .
Tattha saraṇalakkhaṇāM1.176 sati .
Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ .
Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi , muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati , pageva appanā .
Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti , abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ .
Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitāV1.161 eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ .
Kiñca bhiyyo – yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati , evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya , pītisampayuttameva siyā .
Sukhe vāpi sattā sārajjanti , idañca atimadhuraṃ sukhaṃ tato paraṃ sukhābhāvā .
Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti , no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ .
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi , evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ , taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭṭho , yassa phuṭṭhattāP1.190 jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya , tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedehī ’’ ti āha .
Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti , pasaṃsantīti adhippāyo .
Kinti ?
Upekkhako satimā sukhavihārīti .
Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā .
Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti ?
Pasaṃsārahato .
Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako , na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati .
Yathā ca pīti na uppajjati , evaṃ upaṭṭhitassatitāyaM1.177 satimā .
Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti , tasmā pasaṃsāraho hoti .
Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsārahahetubhūte guṇe pakāsentā ‘‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’’ ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ .
Tatiyan ti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ , tatiyaṃ uppannantipi tatiyaṃ .
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā .
Pubbevāti tañca kho pubbeva , na catutthajjhānakkhaṇe .
Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā , pahānāV1.162 icceva vuttaṃ hoti .
Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti ?
Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe .
Somanassañhi catutthassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati , dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyānaṃ upacārakkhaṇesu .
Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ indriyavibhaṅge ( vibha .219 ādayo ) pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ .
Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyantiP1.191 , atha kasmā ‘‘ kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehi … pe … paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati .
Ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati .
Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ , sukhindriyaṃ , somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Ettha cuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti ?
Atisayanirodhattā .
Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu , na nirodhoyeva .
Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe , nātisayanirodho .
Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānūpacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanūpatāpena vā siyā uppatti , na tveva antoappanāyaṃ .
Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhuM1.178 niruddhaṃ hoti paṭipakkhena avihatattā .
Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti , sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ paṭipakkhena vihatattā .
Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānūpacāre pahīnassāpi domanassindriyassa , yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittūpaghāte ca sati uppajjati , vitakkavicārābhāve neva uppajjati .
Yattha pana uppajjati , tattha vitakkavicārabhāve .
Appahīnāyeva ca dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti , natveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā .
Tathā tatiyajjhānūpacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti , natveva tatiyajjhāne .
Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhā hoti .
Tathā catutthajjhānūpacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā , appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti , natveva catutthajjhāne .
Tasmā eva ca ‘‘ etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti .
Etthāha –
‘‘ athevaṃ tassa tassa jhānassūpacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāharī ’’ tiV1.163 ?
SukhaggahaṇatthaṃP1.192 .
Yā hi ayaṃ ‘‘ adukkhamasukhan ’’ ti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā , sā sukhumā dubbiññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ , tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati , athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ ayaṃ so gaṇhatha nan ’’ ti tampi gāhāpeti , evamevaṃ sukhaggahaṇatthaṃ sabbāpi etā samāhari .
Evañhi samāhaṭā etā dassetvā ‘‘ yaṃ neva sukhaṃ , na dukkhaṃ , na somanassaṃ , na domanassaṃ , ayaṃ adukkhamasukhāvedanā ’’ ti sakkā hoti esā gāhayituṃ .
Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā .
Sukhadukkhappahānādayo hi tassā paccayā .
Yathāha –
‘‘ cattāro kho , āvuso , paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā .
Idhāvuso , bhikkhu sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Ime kho āvuso , cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā ’’ ti ( ma . ni .1.458).
Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttāM1.179 , evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā .
Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā .
Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo , somanassaṃ rāgassa , dukkhaṃ domanassassa , domanassaṃ dosassa .
Sukhādighātena ca sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti .
Adukkhamasukhan ti dukkhābhāvena adukkhaṃ .
Sukhābhāvena asukhaṃ .
Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti , na dukkhasukhābhāvamattaṃ .
Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā , upekkhātipi vuccati .
Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā .
Upekkhāsatipārisuddhin ti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ .
Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati , yā ca tassā satiyā pārisuddhi , sā upekkhāya katā , na aññena .
Tasmā etaṃ ‘‘ upekkhāsatipārisuddhin ’’ ti vuccati .
Yāya ca upekkhāya etthaP1.193 satiyā pārisuddhi hoti , sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā .
Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā , apica kho sabbepi sampayuttadhammā , satisīsena pana desanā vuttā .
Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati , yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divāV1.164 vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā , evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā alābhā vijjamānāpi paṭhamajjhānādibhede aparisuddhā hoti .
Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti .
Tasmā tesu ekampi ‘‘ upekkhāsatipārisuddhin ’’ ti na vuttaṃ .
Idha pana vitakkādipaccanīkatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā .
Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā .
Tasmā idameva ‘‘ upekkhāsatipārisuddhin ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Catutthan ti gaṇanānupubbatā catutthaṃ , catutthaṃ uppannantipi catutthaṃ .
Imāni cattāri jhānāni pubbabhāgepi nānā , maggakkhaṇepi .
Pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena .
Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhānikoM1.180 hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā .
Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā .
Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti .
Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti .
Paṭhamajjhānalābhino hi paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti .
Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāniP1.194 panettha satta honti .
Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti .
Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā .
Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca kho lokuttaraṃ , na lokiyanti vuttaṃ .
Ettha kathanti ?
Etthapi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā yo āruppe uppanno , taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjanti .
Evaṃ pādakajjhānameva niyameti .
Keci pana therā ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminī vipassanā niyametī ’’ ti vadanti .
Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi , samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi , paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikova hoti , sabbesu satta bojjhaṅgāniV1.165 aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti .
Tesañhi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā somanassasahagatāva hoti .
Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti , sabbesu pana satta maggaṅgāni honti , catutthe cha bojjhaṅgāni .
Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti .
TesampiM1.181 hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti , vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva .
Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni , bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva .
Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti .
Imasmiñhi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti , vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva hoti .
ArūpajjhānāniP1.195 pādakāni katvā uppāditamaggepi eseva nayo .
Idha pana catukkanaye avitakkavicāramattassa dutiyajjhānassa abhāvā taṃ apanetvā sesānaṃ vasena yojetabbaṃ .
Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya ye keci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attanā sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa .
Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti , taṃtaṃsamāpattisadisova hoti .
Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
Tatiyattheravāde attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito , taṃtaṃjhānasadisova hoti .
Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati .
Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
Ayaṃ vuccati sammāsamādhīti yā imesu catūsu jhānesu ekaggatā , ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhi nāma vuccati .
Evaṃ lokiyalokuttaravasena dhammasenāpatiV1.166 maggasaccaṃ deseti .
Tattha lokiyamagge sabbāneva maggaṅgāni yathānurūpaṃ chasu ārammaṇesu aññatarārammaṇāni honti .
Lokuttaramagge pana catusaccappaṭivedhāya pavattassa ariyasāvakassa nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi , tathā sampannadiṭṭhissa taṃsampayutto tividhamicchāsaṅkappasamugghātako cetaso nibbānapadābhiniropano sammāsaṅkappo , tathā passantassa vitakkentassa ca taṃsampayuttāva catubbidhavacīduccaritasamugghātikā micchāvācāya virati sammāvācā , tathā viramantassa taṃsampayuttāva tividhamicchākammantasamucchedikā micchākammantā viratiM1.182 sammākammanto , tesaṃyeva cassa vācākammantānaṃ vodānabhūtā taṃsampayuttāva kuhanādisamucchedikā micchāājīvā virati sammāājīvo , tassāyevassa sammāvācākammantājīvasaṅkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhamānassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedako , anuppannuppannānaṃ akusalakusalānaṃP1.196 anuppādappahānuppādaṭṭhitisādhako ca vīriyārambho sammāvāyāmo , evaṃ vāyamantassa taṃsampayuttova micchāsativiniddhunako , kāyādīsu kāyānupassanādisādhako ca cetaso asammoso sammāsati .
Evaṃ anuttarāya satiyā suvihitacittārakkhassa taṃsampayuttāva micchāsamādhividdhaṃsikā cittekaggatā sammāsamādhi .
Esa lokuttaro ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
Yo saha lokiyena maggena dukkhanirodhagāminipaṭipadāti saṅkhyaṃ gato , so kho panesa maggo sammādiṭṭhisaṅkappānaṃ vijjāya sesadhammānaṃ caraṇena saṅgahitattā vijjā ceva caraṇañca .
Tathā tesaṃ dvinnaṃ vipassanāyānena itaresaṃ samathayānena saṅgahitattā samatho ceva vipassanā ca .
Tesaṃ dvinnaṃ paññākkhandhena tadanantarānaṃ tiṇṇaṃ sīlakkhandhena avasesānaṃ tiṇṇaṃ samādhikkhandhena adhipaññāadhisīlaadhicittasikkhāhi ca saṅgahitattā khandhattayañceva sikkhattayañca hoti .
Yena samannāgato ariyasāvako dassanasamatthehi cakkhūhi gamanasamatthehi ca pādehi samannāgato addhiko viya vijjācaraṇasampanno hutvā vipassanāyānena kāmasukhallikānuyogaṃ samathayānena attakilamathānuyoganti antadvayaṃ parivajjetvā majjhimapaṭipadaṃ paṭipanno paññākkhandhena mohakkhandhaṃ , sīlakkhandhena dosakkhandhaṃ , samādhikkhandhena ca lobhakkhandhaṃ padālento adhipaññāsikkhāya paññāsampadaṃ , adhisīlasikkhāya sīlasampadaṃ , adhicittasikkhāya samādhisampadanti tisso sampattiyo patvā amataṃ nibbānaṃ sacchikaroti .
Ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammaratanavicittaṃ sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyabhūmiṃ okkanto hotīti .
Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Saccapakiṇṇakavaṇṇanā
CatūsuV1.167P1.197M1.183 pana saccesu bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ , pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ , santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ , niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ , apica pavattipavattakanivattinivattakalakkhaṇāni paṭipāṭiyā .
Tathā saṅkhatataṇhāasaṅkhatadassanalakkhaṇāni ca .
Kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni anūnāni anadhikānīti ce ?
Aññassa asambhavato aññatarassa ca anapaneyyabhāvato .
Na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā , etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti .
Yathāha –
‘‘ Idha , bhikkhave , āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘ netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ , aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ .
Yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ , ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi .
Yathā cāha –
‘‘ Yo hi koci , bhikkhave , samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘ netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ , yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ , ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1086).
Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi , nivattiñca saupāyaṃ .
Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etapparamato cattāreva vuttāni .
Tathā pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbānaṃ , taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhūpāyānaṃ , ālayaālayarāmatāālayasamugghātaālayasamugghātūpāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti .
Ettha ca oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ .
Tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ , hetunirodhāM1.184 phalanirodhotiP1.198 ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ , tadadhigamūpāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ .
Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃV1.168 paṭhamaṃ dukkhamāha .
Taṃ neva akataṃ āgacchati , na issaranimmānādito hoti , ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ .
Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ .
Tato nirodhādhigamanatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti ayametesaṃ kamo .
Etesu pana bhāro viya dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ , bhārādānamiva samudayasaccaṃ , bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ , bhāranikkhepanūpāyo viya maggasaccaṃ .
Rogo viya vā dukkhasaccaṃ , roganidānamiva samudayasaccaṃ , rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ , bhesajjamiva maggasaccaṃ .
Dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ , dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ , subhikkhamiva nirodhasaccaṃ , suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ .
Apica verīveramūlaverasamugghātaverasamugghātūpāyehi , visarukkharukkhamūlamūlūpacchedatadupacchedūpāyehi , bhayabhayamūlanibbhayatadadhigamūpāyehi , orimatīramahoghapārimatīrataṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti .
Sabbāneva panetāni saccāni paramatthena vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Dukkhameva hi na koci dukkhito , kārako na kiriyāva vijjati ;
Atthi nibbuti na nibbuto pumā , maggamatthi gamako na vijjatī ’’ ti .
Atha vā –
Dhuvasubhasukhattasuññaṃ , purimadvayamattasuññamamatapadaṃ ;
Dhuvasukhaattavirahito , maggo iti suññatā tesu .
NirodhasuññāniP1.199 vā tīṇi , nirodho ca sesattayasuñño .
Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassa abhāvato , magge ca nirodhassa , na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya .
Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā , na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ samavāyavādīnaṃ dviaṇukādi viya .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ TayamidhaV1.169M1.185 nirodhasuññaṃ , tayena tenāpi nibbutī suññā ;
Suñño phalena hetu , phalampi taṃhetunā suññan ’’ ti .
Sabbāneva saccāni aññamaññasabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca .
Yathāha –
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , ānanda , katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā , yo dūratova sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ , yo vā sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti ?
Etadeva , bhante , dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca ;
Yo vā sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti ;
Atha kho te , ānanda , duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti , ye ‘ idaṃ dukkhan ’ ti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti … pe …‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’ ti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115);
Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato .
Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca , visabhāgāni phalahetubhedato pariññeyyapahātabbato ca .
Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīrattena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca , visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca .
Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato , visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatatoP1.200 .
Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato , visabhāgāni ekantakusalākusalato .
Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato , visabhāgāni lokiyalokuttarato .
Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhanāsekkhabhāvato , visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato .
‘‘ Iti evaṃ pakārehi , nayehi ca vicakkhaṇo ;
Vijaññā ariyasaccānaṃ , sabhāgavisabhāgatan ’’ ti .
SabbamevaV1.170 cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato , duvidhaṃ nāmarūpato , tividhaṃ kāmarūpārūpūpapattibhavabhedato , catubbidhaṃ catuāhārabhedato , pañcavidhaṃM1.186 pañcupādānakkhandhabhedato .
Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato , duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato , tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato , catubbidho catumaggappaheyyato , pañcavidho rūpābhinandanādibhedato , chabbidho chataṇhākāyabhedato .
Nirodhopi ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato , pariyāyato pana duvidho saupādisesaanupādisesato , tividho bhavattayavūpasamato , catubbidho catumaggādhigamanīyato , pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato , chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato .
Maggopi ekavidho bhāvetabbato , duvidho samathavipassanābhedato , dassanabhāvanābhedato vā , tividho khandhattayabhedato .
Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito .
Yathāha –
‘‘ Na kho , āvuso visākha , ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā , tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito .
Yā , cāvuso visākha , sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo , ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā .
Yo ca sammāvāyāmo yā ca sammāsati yo ca sammāsamādhi , ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā .
Yā ca sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo , ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462).
Catubbidho sotāpattimaggādivasena .
Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā , abhiññeyyattā vā .
Duvidhāni lokiyalokuttarato , saṅkhatāsaṅkhatatoP1.201 vā .
Tividhāni dassanabhāvanāhi pahātabbato appahātabbato nevapahātabbanāpahātabbato ca .
Catubbidhāni pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbatoti .
‘‘ Evaṃ ariyasaccānaṃ , dubbodhānaṃ budho vidhiṃ ;
Anekabhedato jaññā , hitāya ca sukhāya cā ’’ ti .
Saccapakiṇṇakavaṇṇanā niṭṭhitā .
IdāniP1.202M1.187 dhammasenāpati bhagavatā desitakkameneva ante saccacatukkaṃ niddisitvā ‘‘ taṃ ñātaṭṭhenaV1.171 ñāṇan ’’ tiādinā saccacatukkavasena sutamaye ñāṇaṃ nigametvā dasseti .
Evaṃ ‘‘ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇan ’’ ti pubbe vuttaṃ sabbaṃ nigametvā dassetīti .
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya
Sutamayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .