Maggasaccaniddesavaṇṇanā
36.
Maggasaccaniddese
V1.137P1.162 ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ ( vibha . aṭṭha .205).Ariyoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā , ariyabhāvakarattā , ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo .
Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko .
Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā , pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ aṅgamattameva hoti , aṅgavinimutto natthi .
Idāni aṅgamattameva maggo aṅgavinimutto natthīti dassento sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhītiādimāha .
Tattha sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi .
Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo .
Sammā pariggahalakkhaṇā sammāvācā .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .
Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo .
Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Tesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti .
Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi
M1.150 tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhañca ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato .Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti , nibbānañca ārammaṇaṃ karonti .
Visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme sammā abhiniropeti , sammāvācā sammā pariggaṇhāti , sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti , sammāājīvo sammā vodāpeti , sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti , sammāsati sammā upaṭṭhāpeti , sammāsamādhi sammā samādahati .
Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Kiccato pana ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhati
P1.163 .Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati .
Sammāvācādayo tayo pubbabhāge viratiyopi honti cetanāyopi , maggakkhaṇe pana viratiyoyeva .
Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati .
Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva .
Iti imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārattā paṭhamaṃ
V1.138 sammādiṭṭhi desitā .Ayañhi ‘‘ paññāpajjoto paññāsatthan ’’ ti ( dha . sa .16,20,29) ca vuttā .
Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti .
Tasmā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā .
Sammāsaṅkappo pana tassā bahūpakāro .
Tasmā tadanantaraṃ vutto .
Yathā hi heraññiko hatthena parivattetvā parivattetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento ‘‘ ayaṃ kūṭo ayaṃ cheko ’’ ti jānāti , evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno ‘‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime rūpāvacarādayo ’’ ti jānāti .
Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivattetvā parivattetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme
M1.151 upaneti , evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinnadhamme yogāvacaro paññāya ‘‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime rūpāvacarā ’’ tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti .Tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhānantaraṃ vutto .
Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā , evaṃ sammāvācāyapi upakārako .
Yathāha –
‘‘ pubbe kho , gahapati , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ( ma . ni .1.463).
Tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā .
Yasmā pana ‘‘ idañcidañca karissāmā ’’ ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti , tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto .
Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ , tividhaṃ kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati , na itarassa
P1.164 , tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto .Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘ parisuddho me ājīvo ’’ ti ettāvatā paritosaṃ katvā suttappamattena viharituṃ na yuttaṃ , atha kho sabbairiyāpathesu idaṃ vīriyamārabhitabbanti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto .
Tato
V1.139 āraddhavīriyenāpi kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā kātabbāti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāsati vuttā .Yasmā pana evaṃ sūpaṭṭhitāya satiyā samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatianantaraṃ sammāsamādhi vuttoti veditabboti .
Sammādiṭṭhiniddese ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ .
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni dve vivaṭṭaṃ .
Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti , vivaṭṭe natthi abhiniveso .
Purimāni hi dve saccāni ‘‘ pañcakkhandhā dukkhaṃ , taṇhā samudayo ’’ ti evaṃ saṅkhepena ca ,‘‘ katame
M1.152 pañcakkhandhā ?Rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti .
Itaresu pana dvīsu saccesu ‘‘ nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti .
So evaṃ kammaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati , ekābhisamayena abhisameti .
Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena paṭivijjhati .
Nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhati , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati .
Dukkhaṃ pariññābhisamayena … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti .
Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti , dvīsu savanapaṭivedhoyeva .
Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti nirodhe ārammaṇapaṭivedho .
Tattha sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ .
Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti , ayañca ādikammiko .
Tasmā sā idha na vuttā .
Imassa ca
P1.165 bhikkhuno pubbe pariggahato ‘‘ dukkhaṃ parijānāmi , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemī ’’ ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi , pariggahato paṭṭhāya hoti .Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti … pe … maggo bhāvitova hoti .
Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni .
Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ , khāṇukaṇṭakappahārādīsu ‘‘ aho dukkhan ’’ ti vattabbatampi āpajjati .
Samudayasaccaṃ khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ .
Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi
V1.140 gambhīraṃ .Iti tāni duddasattā gambhīrāni .
Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya , avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya , satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṃ viya ca hoti .
Iti tāni gambhīrattā duddasāni .
Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti .
Apare
M1.153 panāhu – catubbidhaṃ saccesu ñāṇaṃ sutamayañāṇaṃ vavatthānañāṇaṃ sammasanañāṇaṃ abhisamayañāṇanti .Tattha katamaṃ sutamayañāṇaṃ ?
Saṃkhittena vā vitthārena vā cattāri saccāni sutvā jānāti ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , ayaṃ samudayo , ayaṃ nirodho , ayaṃ maggo ’’ ti .
Idaṃ sutamayañāṇaṃ .
Katamaṃ vavatthānañāṇaṃ ?
So sutānaṃ atthaṃ upaparikkhati dhammato ca lakkhaṇato ca ,‘‘ ime dhammā imasmiṃ sacce pariyāpannā , imassa saccassa idaṃ lakkhaṇan ’’ ti sanniṭṭhānaṃ karoti .
Idaṃ vavatthānañāṇaṃ .
Katamaṃ sammasanañāṇaṃ ?
So evaṃ yathānupubbaṃ cattāri saccāni vavatthapetvā atha dukkhameva gahetvā yāva gotrabhuñāṇaṃ aniccato dukkhato anattato sammasati .
Idaṃ sammasanañāṇaṃ .
Katamaṃ abhisamayañāṇaṃ ?
Lokuttaramaggakkhaṇe ekena ñāṇena cattāri saccāni apubbaṃ acarimaṃ abhisameti ‘‘ dukkhaṃ pariññābhisamayena , samudayaṃ pahānābhisamayena , nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena
P1.166 maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisametī ’’ ti .Idaṃ abhisamayañāṇan ti .
Sammāsaṅkappaniddese kāmato nissaṭoti nekkhammasaṅkappo .
Byāpādato nissaṭoti abyāpādasaṅkappo .
Vihiṃsāya nissaṭoti avihiṃsāsaṅkappo .
Tattha nekkhammavitakko kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati , abyāpādavitakko byāpādavitakkassa , avihiṃsāvitakko vihiṃsāvitakkassa .
Tathā nekkhammaabyāpādaavihiṃsāvitakkā kāmabyāpādavihiṃsāvitakkānaṃ paccanīkā hutvā uppajjanti .
Tattha yogāvacaro kāmavitakkassa padaghātanatthaṃ kāmavitakkaṃ vā sammasati aññaṃ vā pana kiñci saṅkhāraṃ .
Athassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati , vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpeti .
Athassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa padaghātaṃ padacchedaṃ karonto uppajjati .
Byāpādavitakkassapi padaghātanatthaṃ byāpādavitakkaṃ vā aññaṃ vā
V1.141 saṅkhāraṃ , vihiṃsāvitakkassa padaghātanatthaṃ vihiṃsāvitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati .Athassa vipassanākkhaṇeti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ .
Kāmavitakkādīnaṃ
M1.154 pana tiṇṇampi pāḷiyaṃ vibhattesu aṭṭhatiṃsārammaṇesu ekakammaṭṭhānampi apaccanīkaṃ nāma natthi .Ekantato pana kāmavitakkassa tāva asubhesu paṭhamajjhānameva paccanīkaṃ , byāpādavitakkassa mettāya tikacatukkajjhānāni , vihiṃsaāvitakkassa karuṇāya tikacatukkajjhānāni .
Tasmā asubhaparikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe jhānasampayutto vitakko vikkhambhanavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati , jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapentassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati , vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpentassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa paccanīko hutvā uppajjati .
Evaṃ uppanno nekkhammasaṅkappoti vuccatīti veditabbo .
Mettāya
P1.167 pana parikammaṃ katvā , karuṇāya parikammaṃ katvā jhānaṃ samāpannassāti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ .Evaṃ uppanno abyāpādasaṅkappoti vuccati , avihiṃsāsaṅkappoti vuccatīti veditabbo .
Evamete nekkhammasaṅkappādayo vipassanājhānavasena uppattīnaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati .
Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .
Sammāvācāniddesepi yasmā aññeneva cittena musāvādā viramati , aññena aññena pisuṇāvācādīhi , tasmā catassopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana micchāvācāsaṅkhātāya catubbidhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāvācāsaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati .
Ayaṃ sammāvācā nāma .
Sammākammantaniddesepi yasmā aññeneva cittena pāṇātipātā viramati , aññena adinnādānā , aññena micchācārā , tasmā tissopetā veramaṇiyo pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana micchākammantasaṅkhātāya tividhāya akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammākammantasaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati .
Ayaṃ sammākammanto nāma .
Sammāājīvaniddese
M1.155V1.142 idhāti imasmiṃ sāsane .Ariyasāvakoti ariyassa buddhassa sāvako .
Micchāājīvaṃ pahāyāti pāpakaṃ ājīvaṃ pajahitvā .
Sammāājīvenāti buddhappasatthena kusalaājīvena .
Jīvikaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti .
Idhāpi yasmā aññeneva cittena kāyadvāravītikkamā viramati , aññeneva vacīdvāravītikkamā , tasmā pubbabhāge nānākkhaṇesu uppajjati , maggakkhaṇe pana dvīsu dvāresu sattannaṃ kammapathānaṃ vasena uppannāya micchāājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sammāājīvasaṅkhātā kusalaveramaṇi uppajjati .
Ayaṃ sammāājīvo nāma .
Sammāvāyāmaniddese idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane paṭipannako
P1.168 bhikkhu .Anuppannānan ti anibbattānaṃ .
Pāpakānan ti lāmakānaṃ .
Akusalānaṃ dhammānan ti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .
Anuppādāyāti na uppādanatthāya .
Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ janeti uppādeti .
Vāyamatīti payogaṃ janeti parakkamaṃ karoti .
Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ karoti .
Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati .
Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti .
Paṭipāṭiyā panetāni cattāripi padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni .
Uppannānan ti anuppannānanti avattabbataṃ āpannānaṃ .
Pahānāyāti pajahanatthāya .
Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānan ti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .
Uppādāyāti uppādanatthāya .
Uppannānan ti nibbattānaṃ .
Ṭhitiyāti ṭhitatthāya .
Asammosāyāti anassanatthaṃ .
Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya .
Vepullāyāti vipulabhāvāya .
Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā .
Pāripūriyāti paripūraṇatthāya .
Ete pana sammāvāyāmasaṅkhātā cattāro sammappadhānā pubbabhāge lokiyā , maggakkhaṇe lokuttarā .
Maggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati .
Tattha lokiyā kassapasaṃyutte vuttanayeneva veditabbā .
Vuttañhi tattha –
‘‘ Cattārome
M1.156 , āvuso , sammappadhānā ;Katame cattāro ?
Idhāvuso , bhikkhu ‘ anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya
V1.143 saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ,‘ uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ,‘ anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ,‘ uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.145);Tattha ca anuppannāti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannā .
Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma natthi , anuppannā pana uppajjamānāpi eteyeva uppajjanti , pahīyamānāpi eteyeva pahīyanti .
Tattha ekaccassa vattaganthadhutaṅgasamādhivipassanānavakammabhavānaṃ
P1.169 aññataravasena kilesā na samudācaranti .Kathaṃ ?
Ekacco hi vattasampanno hoti , asīti khandhakavattāni cuddasa mahāvattāni cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷakauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa vattāni vissajjetvā bhinnavattassa carato ayonisomanasikāraṃ sativossaggañca āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco ganthayutto hoti , ekampi nikāyaṃ gaṇhāti dvepi tayopi cattāropi pañcapi .
Tassa tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa cintentassa vācentassa desentassa pakāsentassa kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti , terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati , tassa dhutaṅgaguṇe pariharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge
M1.157 panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvattassa carato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti , tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasīādīnaṃ vasena viharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco
V1.144 pana vipassako hoti , sattasu vā anupassanāsu ( paṭi . ma .3.35) aṭṭhārasasu vā mahāvipassanāsu ( paṭi . ma .1.22) kammaṃ karonto viharati , tassa evaṃ viharato kilesā okāsaṃ na labhanti .Aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco navakammiko hoti , uposathāgārabhojanasālādīni karoti
P1.170 , tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kilesā okāsaṃ na labhanti .Aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Ekacco pana brahmalokato āgato suddhasatto hoti , tassa anāsevanāya kilesā okāsaṃ na labhanti .
Aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .
Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .
Evaṃ tāva asamudācāravasena anuppannatā veditabbā .
Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena ?
Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpikādibhedaṃ ārammaṇaṃ labhati , tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgādayo kilesā uppajjanti .
Evaṃ ananubhūtārammaṇavasena anuppannā uppajjanti nāma .
Evaṃ anuppannānaṃ akusalānaṃ uppāde sati attano
M1.158 anatthaṃ passitvā tesaṃ anuppādāya satipaṭṭhānabhāvanānuyogena paṭhamaṃ sammappadhānaṃ bhāveti , uppannesu pana tesu tesaṃ appahānato attano anatthaṃ passitvā tesaṃ pahānāya dutiyaṃ tatheva sammappadhānaṃ bhāveti .Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca .
Tesaṃ anuppāde attano anatthaṃ passitvā tesaṃ uppādanatthāya tatheva tatiyaṃ sammappadhānaṃ bhāveti .
Uppannā kusalā dhammāti samathavipassanāva .
Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi .
So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati .
Tāsaṃ samathavipassanānaṃ nirodhato attano anatthaṃ passitvā tāsaṃ ṭhitiyā tatheva catutthaṃ sammappadhānaṃ bhāveti .
Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ .
Ye
V1.145 evaṃ anuppannā uppajjeyyuṃ , te yathā neva uppajjanti , evaṃ tesaṃ anuppannānaṃ anuppādakiccaṃ , uppannānañca pahānakiccaṃ sādheti .Uppannāti cettha catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ bhūtāpagatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ bhūmiladdhuppannanti .
Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgisaṅkhātaṃ
P1.171 vattamānuppannaṃ nāma .Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ uppādādittayamanuppatvā niruddhaṃ bhutvāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma .
‘‘ Yānissa tāni pubbe katāni kammānī ’’ ti evamādinā ( ma . ni .3.248) nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ katvā ṭhitattā tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma .
Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma .
Ettha ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ – bhūmīti hi vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā .
Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattirahaṃ kilesajātaṃ .
Tena hi sā bhūmiladdhā nāma hotīti tasmā bhūmiladdhanti vuccati .
Sā ca kho na ārammaṇavasena .
Ārammaṇavasena hi sabbepi atītānāgate pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti .
Yadi ca taṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā , tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ pajaheyya .
Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ veditabbaṃ .
Yattha yattha
M1.159 hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti , tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti .Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ .
Tattha ca yassa yesu khandhesu appahīnaṭṭhena anusayitā kilesā , tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu , na aññesaṃ santakā khandhā .
Atītakkhandhesu ca appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhāva vatthu , na itare .
Esa nayo anāgatādīsu .
Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhā eva vatthu , na itare .
Esa nayo rūpārūpāvacaresu .
Sotāpannādīsu pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ , tassa tassa
P1.172 te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakānaṃ kilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti .Puthujjanassa sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ appahīnattā yaṃkiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalamakusalaṃ vā hoti , iccassa kammakilesapaccayāva vaṭṭaṃ vaṭṭati , tassa tasseva taṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandheyeva , na vedanādīsu .
Viññāṇakkhandheyeva vā , na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Avisesena pañcasupi khandhesu
V1.146 anusayitattā .Kathaṃ ?
Pathavīrasādi viya rukkhe .
Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhāpasākhāpallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāva kappāvasānā bījaparamparāya rukkhapaveṇiṃ santānayamāne ṭhite taṃ pathavīrasādimūleyeva , na khandhādīsu .
Phaleyeva vā , na mūlādīsūti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Avisesena sabbesu mūlādīsu anugatattāti .
Yathā pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma visakaṇṭakaṃ ākoṭeyya , atha so rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasānaṃ pariyādinnattā appasavadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ na sakkuṇeyya , evameva khandhappavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati .
Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakilesānaṃ pariyādinnattā kiriyasabhāvamattaṃ
M1.160 upagatakāyakammādisabbakammappabhedo hutvā āyatiṃ punabbhavānabhinibbattanadhammataṃ āgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ na sakkoti , kevalaṃ carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāyati .Evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ .
Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ ārammaṇādhiggahituppannaṃ
P1.173 avikkhambhituppannaṃ asamūhatuppannanti .Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ .
Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge ekantena uppattito ārammaṇādhiggahituppannan ti vuccati .
Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitaṃ kilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhampi uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma .
Samathavipassanāvasena pana vikkhambhitampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītattā asamūhatuppannan ti vuccati .
Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ .
Iccetasmiṃ vuttappabhede uppanne yadetaṃ vattamānabhūtāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ uppannaṃ , taṃ amaggavajjhattā kenaci maggañāṇena pahātabbaṃ na hoti .
Yaṃ panetaṃ bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamūhatasaṅkhātaṃ uppannaṃ , tassa taṃ uppannabhāvaṃ nāsayamānaṃ yasmā taṃ taṃ lokiyalokuttarañāṇaṃ uppajjati , tasmā taṃ sabbampi pahātabbaṃ hotīti .
Evaṃ ye maggo kilese pajahati , te sandhāya ‘‘ uppannānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Atha
V1.147 maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya bhāvanā hoti , kathañca uppannānaṃ ṭhitiyāti ?Maggappavattiyā eva .
Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati .
Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ āgantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti ‘‘ anāgataṭṭhānaṃ āgatamha , ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā ’’ ti .
Yāvassa pavatti , ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṃ vaṭṭati .
Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe ekameva vīriyaṃ ‘‘ anuppannānaṃ
M1.161 pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhati .Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā .
Evamettha lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā niddiṭṭhāti .
Sammāsatiniddese
P1.174 kāyeti rūpakāye .Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto .
Yathā ca samūhaṭṭhena , evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena .
Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo .
Āyoti uppattideso .
Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo .
Ke āyanti ?
Kucchitā kesādayo .
Iti kucchitānaṃ āyoti kāyo .
Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo , kāyaṃ vā anupassamāno .
Kāyeti ca vatvāpi puna kāyānupassīti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ .
Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā , atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti .
Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī , nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī .
Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo , tatthāpi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī , atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī , nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī , kadalikkhandhapattavaṭṭivinibhujjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno nānappakārato dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti .
Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati , yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Yaṃ
V1.148 passati na taṃ diṭṭhaṃ , yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati ;Apassaṃ bajjhate mūḷho , bajjhamāno na muccatī ’’ ti .
Ghanavinibbhogādidassanatthanti
M1.162 vuttaṃ .Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo – ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva , na aññadhammānupassī .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti , na evaṃ aniccadukkhānattāsubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhattasubhabhāvānupassī , atha kho kāyānupassī
P1.175Aniccadukkhānattāsubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṃ hoti .
Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā … pe … so satova assasatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.374; ma . ni .1.107) nayena assāsapassāsādi cuṇṇakajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto , yo ca parato satipaṭṭhānakathāyaṃ ‘‘ idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati , āpokāyaṃ , tejokāyaṃ , vāyokāyaṃ , kesakāyaṃ , lomakāyaṃ , chavikāyaṃ , cammakāyaṃ , maṃsakāyaṃ , ruhirakāyaṃ , nhārukāyaṃ , aṭṭhikāyaṃ , aṭṭhimiñjakāyan ’’ ti ( paṭi . ma .3.35) kāyo vutto , tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .
Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa kassaci ananupassanato tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo .
Apica ‘‘ imasmiṃ kāye aniccato anupassati , no niccato ’’ tiādinā anukkamena parato āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana catusatipaṭṭhānasādhāraṇo attho .
Kāye kāyānupassīti assāsapassāsakāyādike bahudhā vutte kāye ekekakāyānupassī .
Viharatīti catūsu iriyāpathavihāresu aññataravihārasamāyogaparidīpanametaṃ , ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā apatamānaṃ attānaṃ harati pavattetīti attho .
Ātāpīti kāyapariggāhakavīriyasamāyogaparidīpanametaṃ .
So hi yasmā tasmiṃ samaye yaṃ taṃ vīriyaṃ tīsu bhavesu kilesānaṃ ātāpanato ātāpoti vuccati , tena samannāgato hoti
M1.163 , tasmā ‘‘ ātāpī ’’ ti vuccati .Sampajānoti kāyapariggāhakena sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato .
Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato .
Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā
V1.149 paññāya anupassatiP1.176 .Na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi .
Tenevāha –
‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Tasmā ettha ‘‘ kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti .
Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti , asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati , muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti , tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati , tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati , tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ ātāpī sampajāno satimā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañca dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassan ti vuttaṃ .
Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā .
Loketi yvāyaṃ kāyo pubbe pariggahito , sveva idha lujjanapalujjanaṭṭhena loko nāma .
Tasmiṃ loke abhijjhaṃ domanassañca pajahitvāti attho .
Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati , vedanādīsupi pahīyatiyeva , tasmā ‘‘ pañcapi upādānakkhandhā loko ’’ ti ( vibha .362) vibhaṅge vuttaṃ .
Lokasaṅkhātattāyeva tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāravasenetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Yaṃ panāha –
‘‘ tattha katamo loko ( vibha .538), sveva kāyo loko ’’ ti ayamevettha attho .
Abhijjhādomanassanti ca samāsetvā vuttaṃ .
Saṃyuttaṅguttarapāṭhantaresu pana visuṃ katvā paṭhanti .
Sā pana abhijjhāyanti patthayanti etāya , sayaṃ vā abhijjhāyati , abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā .
Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando , domanassagahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati , tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ .
Visesena
M1.164 panettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa , domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa , abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā , domanassavinayena kāyabhāvanāyaP1.177 anabhiratiyā , abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa , domanassavinayena kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa pahānaṃ vuttaṃ .Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti .
Yogānubhāvo hi esa , yadayaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti .
Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti .
Aparo
V1.150 nayo –‘‘ kāye kāyānupassī ’’ ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
‘‘ Viharatī ’’ ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ .
‘‘ Ātāpī ’’ tiādīsu ātāpena sammappadhānaṃ , satisampajaññena sabbatthakakammaṭṭhānaṃ , kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā .
Satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho , sampajaññena vipassanā , abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Vedanāsu vedanānupassītiādīsu ca vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva yathāyogaṃ yojetvā veditabbaṃ .
Ayaṃ pana asādhāraṇattho – sukhādīsu anekappabhedāsu vedanāsu visuṃ visuṃ aniccādito ekekavedanānupassīti , sarāgādike soḷasappabhede citte visuṃ visuṃ aniccādito ekekacittānupassīti , kāyavedanācittāni ṭhapetvā sesatebhūmakadhammesu visuṃ visuṃ aniccādito ekekadhammānupassīti , satipaṭṭhānasuttante ( dī . ni .2.382; ma . ni .1.115) vuttanayena nīvaraṇādidhammānupassīti vā .
Ettha ca ‘‘ kāye ’’ ti ekavacanaṃ sarīrassa ekattā ,‘‘ citte ’’ ti ekavacanaṃ cittassa sabhāvabhedābhāvato jātiggahaṇena katanti veditabbaṃ .
Yathā ca vedanādayo anupassitabbā , tathā anupassanto vedanāsu vedanānupassī , citte cittānupassī , dhammesu dhammānupassīti veditabbo .
Kathaṃ tāva vedanā anupassitabbā ?
Sukhā
M1.165 tāva vedanā dukkhato , dukkhā vedanā sallato , adukkhamasukhā vedanā aniccato anupassitabbā .Yathāha –
‘‘ Yo
P1.178 sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ;Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ;
Sa ve sammaddaso bhikkhu , parijānāti vedanā ’’ ti .( saṃ . ni .4.253);
Sabbā eva cetā dukkhatopi anupassitabbā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yaṃkiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259).
Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā .
Yathāha –
‘‘ sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā .
Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā .
Adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465).
Apica aniccādisattaanupassanāvasenāpi anupassitabbā .
Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādisattaanupassanānaṃ
V1.151 sarāgādisoḷasabhedānañca vasena anupassitabbaṃ , dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatādhammassa aniccādisattaanupassanānaṃ santāsantādīnañca vasena anupassitabbā .Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ , tassa vedanādilokesupi taṃ pahīnameva , nānāpuggalavasena pana nānākkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ .
Yato vā ekattha pahīnaṃ , sesesupi pahīnaṃ hoti .
Tenevassa tattha pahānadassanatthampi evaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti .
Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti , aññena vedanaṃ , aññena cittaṃ , aññena dhamme pariggaṇhāti .
Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhanti .
Ādito hi kāyaṃ pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma .
Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma .
Vedanaṃ pariggaṇhitvā cittaṃ pariggaṇhitvā dhamme pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati
M1.166 dhammānupassanāP1.179 nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma .Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma , tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma .
Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati .
Kāye pana ‘‘ subhan ’’ ti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma .
Vedanāya ‘‘ sukhā ’’ ti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma .
Citte ‘‘ niccan ’’ ti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma .
Dhammesu ‘‘ attā ’’ ti vipallāsappahānā dhammapariggāhikā sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma .
Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhakattena cattāri nāmāni labhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī ’’ ti .
Sammāsamādhiniddese vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apakkamitvā .
Yo panāyamettha evakāro , so niyamatthoti veditabbo .
Yasmā ca niyamattho , tasmā paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti .
Kathaṃ ?
‘‘ Vivicceva kāmehī ’’ ti evañhi niyame kayiramāne idaṃ paññāyati – nūnimassa jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā , yesu sati
V1.152 idaṃ na pavattati , andhakāre sati padīpobhāso viya , tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrassa viya .Tasmā niyamaṃ karotīti .
Tattha siyā , kasmā panesa pubbapadeyeva vutto , na uttarapade , kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyāti ?
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto .
Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ .
Yathāha –
‘‘ kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamman ’’ ti
P1.180 ( itivu .72).Uttarapadepi pana yathā ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo , idha dutiyo samaṇo ’’ ti ( ma . ni .1.139; a . ni .4.241) ettha evakāro ānetvā vuccati , evaṃ vattabbo .
Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ .
Tasmā ‘‘ vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi
M1.167 dhammehī ’’ ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo .Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekā cittakāyaupadhivivekā ca saṅgahaṃ gacchanti , tathāpi pubbabhāge kāyavivekacittavivekavikkhambhanavivekā daṭṭhabbā , lokuttaramaggakkhaṇe kāyavivekacittavivekasamucchedavivekapaṭippassaddhivivekanissaraṇavivekā .
Kāmehīti iminā pana padena ye ca mahāniddese ‘‘ katame vatthukāmā manāpikā rūpā ’’ tiādinā ( mahāni .1) nayena vatthukāmā vuttā , ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘ chando kāmo , rāgo kāmo , chandarāgo kāmo , saṅkappo kāmo , rāgo kāmo , saṅkapparāgo kāmo ’’ ti ( mahāni .1; vibha .564) evaṃ kilesakāmā vuttā , te sabbepi saṅgahitā icceva daṭṭhabbā .
Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati .
Tena kāyaviveko vutto hoti .
Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati .
Tena cittaviveko vutto hoti .
Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo , dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti .
Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ , dutiyena saṃkilesappahānaṃ .
Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo , dutiyena bālabhāvassa .
Paṭhamena ca payogasuddhi , dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ .
Esa tāva nayo kāmehīti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe .
Kilesakāmapakkhe
V1.153 pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandova kāmoti adhippeto .So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘ tattha katame kāmā , chando kāmo ’’ tiādinā ( vibha .564) nayena vibhaṅge upari jhānaṅgapaṭipakkhato
P1.181 visuṃ vutto , kilesakāmattā vā purimapade vutto , akusalapariyāpannattā dutiyapade .Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ .
Aññesampi
M1.168 ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘ tattha katame akusalā dhammā , kāmacchando ’’ tiādinā ( vibha .564) nayena vibhaṅge upari jhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni .Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni , tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni viddhaṃsakāni vināsakānīti vuttaṃ hoti .
Tathā hi ‘‘ samādhi kāmacchandassa paṭipakkho , pīti byāpādassa , vitakko thinamiddhassa , sukhaṃ uddhaccakukkuccassa , vicāro vicikicchāyā ’’ ti peṭake vuttaṃ .
Evamettha ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti .
‘‘ Vivicca akusalehi dhammehī ’’ ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ .
Agahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa , dutiyena sesanīvaraṇānaṃ .
Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa , dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ .
Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyagantha kāmarāgasaññojanānaṃ , dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ .
Paṭhamena taṇhāya taṃsampayuttakānañca , dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca .
Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ , dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo .
Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicāran tiādi vuttaṃ .
Tattha ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo vitakko .
Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo vicāro .
Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko , sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro .
Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa , ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya , padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa .
Santavutti vicāro
P1.182 nātiparipphandanabhūto cittassa , ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya , paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge .Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ
M1.169V1.154 pana ‘‘ ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko , vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro ’’ ti vuttaṃ .Taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati .
So pana tesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti .
Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhaggahaṇahattho viya vitakko , parimajjanahattho viya vicāro .
Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko , ito cito ca saṃsaraṇahattho viya vicāro .
Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirujjhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko , bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāro .
Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ ti vuccati .
Vivekajan ti ettha vivitti viveko , nīvaraṇavigamoti attho .
Vivittoti vā viveko , nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho .
Tasmā vivekā , tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ .
Pītisukhan ti ettha pīṇayatīti pīti , sā sampiyāyanalakkhaṇā .
Sā panesā khuddikā pīti , khaṇikā pīti , okkantikā pīti , ubbegā pīti , pharaṇā pītīti pañcavidhā hoti .
Tattha khuddikā pīti sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti .
Khaṇikā pīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti .
Okkantikā pīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati .
Ubbegā pīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā .
Pharaṇā pīti atibalavatī hoti .
Tāya hi uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya
P1.183 mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti .Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca .
Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca .
Sukhaṃ
M1.170 gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti – khaṇikasamādhiṃ , upacārasamādhiṃ , appanāsamādhiñcāti .Tāsu ca yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇā pīti , ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti .
Itaraṃ
V1.155 pana sukhayatīti sukhaṃ , yassuppajjati , taṃ sukhitaṃ karotīti attho .Sukhanaṃ vā sukhaṃ , suṭṭhu vā khādati , khaṇati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ , somanassavedanāyetaṃ nāmaṃ .
Taṃ sātalakkhaṇaṃ .
Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti , paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ .
Yattha pīti , tattha sukhaṃ .
Yattha sukhaṃ , tattha na niyamato pīti .
Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti , vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ .
Kantārakhinnassa vanantudakadassanasavanesu viya pīti , vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ .
Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa , asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘ pītisukhan ’’ ti vuccati .
Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ dhammavinayādayo viya .
Vivekajaṃ pītisukhaṃ assa jhānassa , asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃ pītisukhaṃ .
Yatheva hi jhānaṃ , evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti .
Tañcassa atthīti tasmā alopasamāsaṃ katvā ekapadeneva ‘‘ vivekajaṃpītisukhan ’’ tipi vattuṃ yujjati .
Paṭhaman ti gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ , paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ .
Jhānan ti duvidhaṃ jhānaṃ ārammaṇūpanijjhānañca lakkhaṇūpanijjhānañca .
Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ‘‘ ārammaṇūpanijjhānan ’’ ti saṅkhyaṃ gatā .
Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ
P1.184 nāma .Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ , vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ , phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ .
Tesu idha pubbabhāge ārammaṇūpanijjhānaṃ , lokuttaramaggakkhaṇe lakkhaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ , tasmā ārammaṇūpanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānato paccanīkajjhāpanato ca ‘‘ jhānan ’’ ti veditabbaṃ .
Upasampajjāti upagantvā , pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti .
Upasampādayitvā vā , nipphādetvāti vuttaṃ hoti .
Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena iriyati , vuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa vuttiṃ abhinipphādeti .
Vitakkavicārānaṃ
M1.171 vūpasamāti ettha vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā , dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti .Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi , aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo , aññe idhāti .
Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dassanatthaṃ ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ
V1.156 .Ajjhattan ti idha niyakajjhattaṃ adhippetaṃ , tasmā attani jātaṃ , attasantāne nibbattanti attho .
Sampasādanan ti sampasādanaṃ vuccati saddhā .
Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya .
Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca ceto sampasādayati , tasmāpi sampasādananti vuttaṃ .
Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo , purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ .
Tatrāyaṃ atthayojanā – eko udetīti ekodi , vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho .
Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati .
Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā itipi vattuṃ vaṭṭati .
Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi , uṭṭhapetīti attho .
Seṭṭhaṭṭhena eko ca so
P1.185 udi cāti ekodi .Samādhissetaṃ adhivacanaṃ .
Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyaṃ jhānaṃ ekodibhāvaṃ .
So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso , na sattassa na jīvassa .
Tasmā etaṃ ‘‘ cetaso ekodibhāvan ’’ ti vuttaṃ .
Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi , ayañca ekodināmako samādhi .
Atha kasmā idameva ‘‘ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvan ’’ ti ca vuttanti ?
Vuccate – aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti , tasmā satiyāpi saddhāya ‘‘ sampasādanan ’’ ti na vuttaṃ .
Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo .
Tasmā ‘‘ ekodibhāvan ’’ tipi na vuttaṃ .
Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā , balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo , tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Avitakkaṃ
M1.172 avicāran ti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ , etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ .Imināva nayena avicāraṃ .
Etthāha –
‘‘ nanu ca ‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’ ti imināpi ayamattho siddho .
Atha kasmā puna vuttaṃ ‘ avitakkaṃ avicāran ’ ti ’’?
Vuccate – evametaṃ , siddhovāyamattho , na panetaṃ tadatthadīpakaṃ , nanu avocumha ‘‘ oḷārikassa
V1.157 pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vuttan ’’ ti .Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ , na kilesakālussiyassa .
Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ , na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā , na paṭhamajjhānamiva ca aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ .
Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaavicāraṃ , na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca .
Na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ , vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva
P1.186 pana ‘‘ avitakkaṃ avicāran ’’ ti idaṃ vacanaṃ .Tasmā purimaṃ vatvāpi puna vattabbamevāti .
Samādhijan ti paṭhamajjhānasamādhito , sampayuttasamādhito vā jātanti attho .
Tattha kiñcāpi paṭhamajjhānampi sampayuttasamādhito jātaṃ , atha kho ayameva samādhi ‘‘ samādhī ’’ ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā suppasannattā ca .
Tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘ samādhijan ’’ ti vuttaṃ .
Pītisukhan ti idaṃ vuttanayameva .
Dutiyan ti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ , idaṃ dutiyaṃ uppannantipi dutiyaṃ .
Pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā , ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho , so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicāravūpasamaṃ vā .
Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti , tadā pītiyā virāgā ca , kiñca bhiyyo vūpasamā cāti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti , tasmā pītiyā jigucchanā ca samatikkamā cāti ayamattho daṭṭhabbo .
Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti , tadā pītiyā ca virāgā , kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamāti evaṃ yojanā veditabbā .
Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti , tasmā pītiyā ca samatikkamā , vitakkavicārānañca vūpasamāti ayamattho daṭṭhabbo .
Kāmañcete
M1.173 vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā , imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ .Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati ‘‘ nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassā ’’ ti .
Yathā ca tatiye ariyamagge
V1.158 appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā ’’ ti ( dī . ni .1.373; ma . ni .2.133; saṃ . ni .5.184; a . ni .3.88) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti , tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ , evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti .Tenāyamattho vutto ‘‘ pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā ’’ ti .
Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā
P1.187 , samaṃ passati apakkhapatitā hutvā passatīti attho .Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘ upekkhako ’’ ti vuccati .
Upekkhā pana dasavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā brahmavihārupekkhā bojjhaṅgupekkhā vīriyupekkhā saṅkhārupekkhā vedanupekkhā vipassanupekkhā tatramajjhattupekkhā jhānupekkhā pārisuddhupekkhāti .
Tattha yā ‘‘ idha , bhikkhave , khīṇāsavo bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano , upekkhako ca viharati sato sampajāno ’’ ti ( a . ni .6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā , ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ ti ( dī . ni .1.556; ma . ni .1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitan ’’ ti ( ma . ni .2.247) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma .
Yā
M1.174 pana ‘‘ kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī ’’ ti ( a . ni .3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā , ayaṃ vīriyupekkhā nāma .Yā pana ‘‘ kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena
V1.159 uppajjanti ?Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanāgahaṇe majjhattabhūtā upekkhā , ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagatan ’’ ti ( dha . sa .150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā , ayaṃ vedanupekkhā nāma .
Yā ‘‘ yadatthi yaṃ bhūtaṃ , taṃ pajahati , upekkhaṃ paṭilabhatī ’’ ti ( ma . ni .3.71; a . ni .7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā , ayaṃ vipassanupekkhā nāma .
Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā , ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhako ca viharatī ’’ ti ( dha . sa .163; dī . ni .1.230) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā , ayaṃ jhānupekkhā nāma .
Yā pana ‘‘ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānan ’’ ti ( dha . sa .165; dī . ni .1.232) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā , ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma .
Tattha
P1.188 chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā , tatramajjhattupekkhāva hoti .Tena tena avatthābhedena panassāyaṃ bhedo .
Ekassāpi sato sattassa kumārayuvattherasenāpatirājādivasena bhedo viya , tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā , na tattha bojjhaṅgupekkhādayo .
Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā , na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā .
Yathā
M1.175 cetāsaṃ atthato ekībhāvo , evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi .Paññā eva hi sā , kiccavasena dvidhā bhinnā .
Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘ sappo nu kho , no ’’ ti avalokentassa sovatthikattayaṃ
V1.160 disvā nibbematikassa ‘‘ sappo , na sappo ’’ ti vicinane majjhattatā uppajjati , evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati , ayaṃ vipassanupekkhā .Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘ kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyyan ’’ ti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti , evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāragahaṇe majjhattatā , ayaṃ saṅkhārupekkhā .
Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti .
Iminā panesā vicinanagahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti .
Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti .
Āha cettha –
‘‘ Majjhattabrahmabojjhaṅgachaḷaṅgajhānasuddhiyo ;
Vipassanā ca saṅkhāravedanā vīriyaṃ iti .
Vitthārato dasopekkhā , cha majjhattādito tato ;
Duve paññā tato dvīhi , catassova bhavantimā ’’ ti .
Iti
P1.189 imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idha adhippetā .Sā majjhattalakkhaṇā .
Etthāha –
‘‘ nanu cāyaṃ atthato tatramajjhattupekkhāva hoti , sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi , tasmā tatrapi ‘ upekkhako ca viharatī ’ ti evamayaṃ vattabbā siyā , sā kasmā na vuttā ’’ ti ?
Aparibyattakiccato .
Aparibyattañhi tassa tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā , idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā , tasmā vuttāti .
Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato .
Sampajānātīti sampajāno .
Iti puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ .
Tattha saraṇalakkhaṇā
M1.176 sati .Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ .
Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi , muṭṭhassatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati , pageva appanā .
Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti , abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ .
Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā
V1.161 eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ .Kiñca bhiyyo – yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati , evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītampi satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya , pītisampayuttameva siyā .
Sukhe vāpi sattā sārajjanti , idañca atimadhuraṃ sukhaṃ tato paraṃ sukhābhāvā .
Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti , no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idaṃ idheva vuttanti veditabbaṃ .
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi , evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ , taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭṭho , yassa phuṭṭhattā
P1.190 jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya , tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedehī ’’ ti āha .Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti , pasaṃsantīti adhippāyo .
Kinti ?
Upekkhako satimā sukhavihārīti .
Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā .
Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti ?
Pasaṃsārahato .
Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako , na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhīyati .
Yathā ca pīti na uppajjati , evaṃ upaṭṭhitassatitāya
M1.177 satimā .Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti , tasmā pasaṃsāraho hoti .
Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsārahahetubhūte guṇe pakāsentā ‘‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’’ ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ .
Tatiyan ti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ , tatiyaṃ uppannantipi tatiyaṃ .
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā .
Pubbevāti tañca kho pubbeva , na catutthajjhānakkhaṇe .
Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā , pahānā
V1.162 icceva vuttaṃ hoti .Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hoti ?
Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe .
Somanassañhi catutthassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati , dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyānaṃ upacārakkhaṇesu .
Evametesaṃ pahānakkamena avuttānaṃ indriyavibhaṅge ( vibha .219 ādayo ) pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ .
Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti
P1.191 , atha kasmā ‘‘ kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati ?Idha , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehi … pe … paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati .
Ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati .
Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ , sukhindriyaṃ , somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Ettha cuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti ?
Atisayanirodhattā .
Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu , na nirodhoyeva .
Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe , nātisayanirodho .
Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānūpacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanūpatāpena vā siyā uppatti , na tveva antoappanāyaṃ .
Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu
M1.178 niruddhaṃ hoti paṭipakkhena avihatattā .Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti , sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ paṭipakkhena vihatattā .
Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānūpacāre pahīnassāpi domanassindriyassa , yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittūpaghāte ca sati uppajjati , vitakkavicārābhāve neva uppajjati .
Yattha pana uppajjati , tattha vitakkavicārabhāve .
Appahīnāyeva ca dutiyajjhānūpacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti , natveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā .
Tathā tatiyajjhānūpacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti , natveva tatiyajjhāne .
Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhā hoti .
Tathā catutthajjhānūpacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā , appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti , natveva catutthajjhāne .
Tasmā eva ca ‘‘ etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti .
Etthāha –
‘‘ athevaṃ tassa tassa jhānassūpacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāharī ’’ ti
V1.163 ?Sukhaggahaṇatthaṃ
P1.192 .Yā hi ayaṃ ‘‘ adukkhamasukhan ’’ ti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā , sā sukhumā dubbiññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ , tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa gahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati , athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ ayaṃ so gaṇhatha nan ’’ ti tampi gāhāpeti , evamevaṃ sukhaggahaṇatthaṃ sabbāpi etā samāhari .
Evañhi samāhaṭā etā dassetvā ‘‘ yaṃ neva sukhaṃ , na dukkhaṃ , na somanassaṃ , na domanassaṃ , ayaṃ adukkhamasukhāvedanā ’’ ti sakkā hoti esā gāhayituṃ .
Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā .
Sukhadukkhappahānādayo hi tassā paccayā .
Yathāha –
‘‘ cattāro kho , āvuso , paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā .
Idhāvuso , bhikkhu sukhassa ca pahānā … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Ime kho āvuso , cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā ’’ ti ( ma . ni .1.458).
Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā
M1.179 , evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā .Paccayaghātena vā ettha rāgadosānaṃ atidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā .
Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo , somanassaṃ rāgassa , dukkhaṃ domanassassa , domanassaṃ dosassa .
Sukhādighātena ca sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti .
Adukkhamasukhan ti dukkhābhāvena adukkhaṃ .
Sukhābhāvena asukhaṃ .
Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti , na dukkhasukhābhāvamattaṃ .
Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā , upekkhātipi vuccati .
Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā .
Upekkhāsatipārisuddhin ti upekkhāya janitasatipārisuddhiṃ .
Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati , yā ca tassā satiyā pārisuddhi , sā upekkhāya katā , na aññena .
Tasmā etaṃ ‘‘ upekkhāsatipārisuddhin ’’ ti vuccati .
Yāya ca upekkhāya ettha
P1.193 satiyā pārisuddhi hoti , sā atthato tatramajjhattatāti veditabbā .Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā , apica kho sabbepi sampayuttadhammā , satisīsena pana desanā vuttā .
Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati , yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā
V1.164 vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā , evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā alābhā vijjamānāpi paṭhamajjhānādibhede aparisuddhā hoti .Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti .
Tasmā tesu ekampi ‘‘ upekkhāsatipārisuddhin ’’ ti na vuttaṃ .
Idha pana vitakkādipaccanīkatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā .
Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā .
Tasmā idameva ‘‘ upekkhāsatipārisuddhin ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Catutthan ti gaṇanānupubbatā catutthaṃ , catutthaṃ uppannantipi catutthaṃ .
Imāni cattāri jhānāni pubbabhāgepi nānā , maggakkhaṇepi .
Pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena .
Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko
M1.180 hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā .Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā .
Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti .
Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti .
Paṭhamajjhānalābhino hi paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti , maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti .
Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti , maggaṅgāni
P1.194 panettha satta honti .Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko , maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti .
Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā .
Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca kho lokuttaraṃ , na lokiyanti vuttaṃ .
Ettha kathanti ?
Etthapi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā yo āruppe uppanno , taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjanti .
Evaṃ pādakajjhānameva niyameti .
Keci pana therā ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminī vipassanā niyametī ’’ ti vadanti .
Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi , samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi , paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikova hoti , sabbesu satta bojjhaṅgāni
V1.165 aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti .Tesañhi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā somanassasahagatāva hoti .
Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti , sabbesu pana satta maggaṅgāni honti , catutthe cha bojjhaṅgāni .
Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti .
Tesampi
M1.181 hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti , vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva .Pañcamajjhānaṃ pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni , bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva .
Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti .
Imasmiñhi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti , vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva hoti .
Arūpajjhānāni
P1.195 pādakāni katvā uppāditamaggepi eseva nayo .Idha pana catukkanaye avitakkavicāramattassa dutiyajjhānassa abhāvā taṃ apanetvā sesānaṃ vasena yojetabbaṃ .
Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya ye keci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attanā sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa .
Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti , taṃtaṃsamāpattisadisova hoti .
Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
Tatiyattheravāde attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito , taṃtaṃjhānasadisova hoti .
Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati .
Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
Ayaṃ vuccati sammāsamādhīti yā imesu catūsu jhānesu ekaggatā , ayaṃ pubbabhāge lokiyo , aparabhāge lokuttaro sammāsamādhi nāma vuccati .
Evaṃ lokiyalokuttaravasena dhammasenāpati
V1.166 maggasaccaṃ deseti .Tattha lokiyamagge sabbāneva maggaṅgāni yathānurūpaṃ chasu ārammaṇesu aññatarārammaṇāni honti .
Lokuttaramagge pana catusaccappaṭivedhāya pavattassa ariyasāvakassa nibbānārammaṇaṃ avijjānusayasamugghātakaṃ paññācakkhu sammādiṭṭhi , tathā sampannadiṭṭhissa taṃsampayutto tividhamicchāsaṅkappasamugghātako cetaso nibbānapadābhiniropano sammāsaṅkappo , tathā passantassa vitakkentassa ca taṃsampayuttāva catubbidhavacīduccaritasamugghātikā micchāvācāya virati sammāvācā , tathā viramantassa taṃsampayuttāva tividhamicchākammantasamucchedikā micchākammantā virati
M1.182 sammākammanto , tesaṃyeva cassa vācākammantānaṃ vodānabhūtā taṃsampayuttāva kuhanādisamucchedikā micchāājīvā virati sammāājīvo , tassāyevassa sammāvācākammantājīvasaṅkhātāya sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhamānassa tadanurūpo taṃsampayuttova kosajjasamucchedako , anuppannuppannānaṃ akusalakusalānaṃP1.196 anuppādappahānuppādaṭṭhitisādhako ca vīriyārambho sammāvāyāmo , evaṃ vāyamantassa taṃsampayuttova micchāsativiniddhunako , kāyādīsu kāyānupassanādisādhako ca cetaso asammoso sammāsati .Evaṃ anuttarāya satiyā suvihitacittārakkhassa taṃsampayuttāva micchāsamādhividdhaṃsikā cittekaggatā sammāsamādhi .
Esa lokuttaro ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
Yo saha lokiyena maggena dukkhanirodhagāminipaṭipadāti saṅkhyaṃ gato , so kho panesa maggo sammādiṭṭhisaṅkappānaṃ vijjāya sesadhammānaṃ caraṇena saṅgahitattā vijjā ceva caraṇañca .
Tathā tesaṃ dvinnaṃ vipassanāyānena itaresaṃ samathayānena saṅgahitattā samatho ceva vipassanā ca .
Tesaṃ dvinnaṃ paññākkhandhena tadanantarānaṃ tiṇṇaṃ sīlakkhandhena avasesānaṃ tiṇṇaṃ samādhikkhandhena adhipaññāadhisīlaadhicittasikkhāhi ca saṅgahitattā khandhattayañceva sikkhattayañca hoti .
Yena samannāgato ariyasāvako dassanasamatthehi cakkhūhi gamanasamatthehi ca pādehi samannāgato addhiko viya vijjācaraṇasampanno hutvā vipassanāyānena kāmasukhallikānuyogaṃ samathayānena attakilamathānuyoganti antadvayaṃ parivajjetvā majjhimapaṭipadaṃ paṭipanno paññākkhandhena mohakkhandhaṃ , sīlakkhandhena dosakkhandhaṃ , samādhikkhandhena ca lobhakkhandhaṃ padālento adhipaññāsikkhāya paññāsampadaṃ , adhisīlasikkhāya sīlasampadaṃ , adhicittasikkhāya samādhisampadanti tisso sampattiyo patvā amataṃ nibbānaṃ sacchikaroti .
Ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammaratanavicittaṃ sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyabhūmiṃ okkanto hotīti .
Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Saccapakiṇṇakavaṇṇanā
Catūsu
V1.167P1.197M1.183 pana saccesu bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ , pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ , santilakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ , niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ , apica pavattipavattakanivattinivattakalakkhaṇāni paṭipāṭiyā .Tathā saṅkhatataṇhāasaṅkhatadassanalakkhaṇāni ca .
Kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni anūnāni anadhikānīti ce ?
Aññassa asambhavato aññatarassa ca anapaneyyabhāvato .
Na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā , etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti .
Yathāha –
‘‘ Idha , bhikkhave , āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘ netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ , aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ .
Yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ , ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi .
Yathā cāha –
‘‘ Yo hi koci , bhikkhave , samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘ netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ , yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ , ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1086).
Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi , nivattiñca saupāyaṃ .
Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etapparamato cattāreva vuttāni .
Tathā pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbānaṃ , taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhūpāyānaṃ , ālayaālayarāmatāālayasamugghātaālayasamugghātūpāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti .
Ettha ca oḷārikattā sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ .
Tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ , hetunirodhā
M1.184 phalanirodhotiP1.198 ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ , tadadhigamūpāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ .Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ
V1.168 paṭhamaṃ dukkhamāha .Taṃ neva akataṃ āgacchati , na issaranimmānādito hoti , ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ .
Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ .
Tato nirodhādhigamanatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti ayametesaṃ kamo .
Etesu pana bhāro viya dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ , bhārādānamiva samudayasaccaṃ , bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ , bhāranikkhepanūpāyo viya maggasaccaṃ .
Rogo viya vā dukkhasaccaṃ , roganidānamiva samudayasaccaṃ , rogavūpasamo viya nirodhasaccaṃ , bhesajjamiva maggasaccaṃ .
Dubbhikkhamiva vā dukkhasaccaṃ , dubbuṭṭhi viya samudayasaccaṃ , subhikkhamiva nirodhasaccaṃ , suvuṭṭhi viya maggasaccaṃ .
Apica verīveramūlaverasamugghātaverasamugghātūpāyehi , visarukkharukkhamūlamūlūpacchedatadupacchedūpāyehi , bhayabhayamūlanibbhayatadadhigamūpāyehi , orimatīramahoghapārimatīrataṃsampāpakavāyāmehi ca yojetvāpetāni upamāto veditabbānīti .
Sabbāneva panetāni saccāni paramatthena vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Dukkhameva hi na koci dukkhito , kārako na kiriyāva vijjati ;
Atthi nibbuti na nibbuto pumā , maggamatthi gamako na vijjatī ’’ ti .
Atha vā –
Dhuvasubhasukhattasuññaṃ , purimadvayamattasuññamamatapadaṃ ;
Dhuvasukhaattavirahito , maggo iti suññatā tesu .
Nirodhasuññāni
P1.199 vā tīṇi , nirodho ca sesattayasuñño .Phalasuñño vā ettha hetu samudaye dukkhassa abhāvato , magge ca nirodhassa , na phalena sagabbho pakativādīnaṃ pakati viya .
Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā , na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ samavāyavādīnaṃ dviaṇukādi viya .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Tayamidha
V1.169M1.185 nirodhasuññaṃ , tayena tenāpi nibbutī suññā ;Suñño phalena hetu , phalampi taṃhetunā suññan ’’ ti .
Sabbāneva saccāni aññamaññasabhāgāni avitathato attasuññato dukkarapaṭivedhato ca .
Yathāha –
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , ānanda , katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā , yo dūratova sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipāteyya poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhitaṃ , yo vā sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti ?
Etadeva , bhante , dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca ;
Yo vā sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti ;
Atha kho te , ānanda , duppaṭivijjhataraṃ paṭivijjhanti , ye ‘ idaṃ dukkhan ’ ti yathābhūtaṃ paṭivijjhanti … pe …‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’ ti yathābhūtaṃ paṭivijjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115);
Visabhāgāni salakkhaṇavavatthānato .
Purimāni ca dve sabhāgāni duravagāhatthena gambhīrattā lokiyattā sāsavattā ca , visabhāgāni phalahetubhedato pariññeyyapahātabbato ca .
Pacchimānipi dve sabhāgāni gambhīrattena duravagāhattā lokuttarattā anāsavattā ca , visabhāgāni visayavisayībhedato sacchikātabbabhāvetabbato ca .
Paṭhamatatiyāni cāpi sabhāgāni phalāpadesato , visabhāgāni saṅkhatāsaṅkhatato
P1.200 .Dutiyacatutthāni cāpi sabhāgāni hetuapadesato , visabhāgāni ekantakusalākusalato .
Paṭhamacatutthāni cāpi sabhāgāni saṅkhatato , visabhāgāni lokiyalokuttarato .
Dutiyatatiyāni cāpi sabhāgāni nevasekkhanāsekkhabhāvato , visabhāgāni sārammaṇānārammaṇato .
‘‘ Iti evaṃ pakārehi , nayehi ca vicakkhaṇo ;
Vijaññā ariyasaccānaṃ , sabhāgavisabhāgatan ’’ ti .
Sabbameva
V1.170 cettha dukkhaṃ ekavidhaṃ pavattibhāvato , duvidhaṃ nāmarūpato , tividhaṃ kāmarūpārūpūpapattibhavabhedato , catubbidhaṃ catuāhārabhedato , pañcavidhaṃM1.186 pañcupādānakkhandhabhedato .Samudayopi ekavidho pavattakabhāvato , duvidho diṭṭhisampayuttāsampayuttato , tividho kāmabhavavibhavataṇhābhedato , catubbidho catumaggappaheyyato , pañcavidho rūpābhinandanādibhedato , chabbidho chataṇhākāyabhedato .
Nirodhopi ekavidho asaṅkhatadhātubhāvato , pariyāyato pana duvidho saupādisesaanupādisesato , tividho bhavattayavūpasamato , catubbidho catumaggādhigamanīyato , pañcavidho pañcābhinandanavūpasamato , chabbidho chataṇhākāyakkhayabhedato .
Maggopi ekavidho bhāvetabbato , duvidho samathavipassanābhedato , dassanabhāvanābhedato vā , tividho khandhattayabhedato .
Ayañhi sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito .
Yathāha –
‘‘ Na kho , āvuso visākha , ariyena aṭṭhaṅgikena maggena tayo khandhā saṅgahitā , tīhi ca kho , āvuso visākha , khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito .
Yā , cāvuso visākha , sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo , ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā .
Yo ca sammāvāyāmo yā ca sammāsati yo ca sammāsamādhi , ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā .
Yā ca sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo , ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462).
Catubbidho sotāpattimaggādivasena .
Apica sabbāneva saccāni ekavidhāni avitathattā , abhiññeyyattā vā .
Duvidhāni lokiyalokuttarato , saṅkhatāsaṅkhatato
P1.201 vā .Tividhāni dassanabhāvanāhi pahātabbato appahātabbato nevapahātabbanāpahātabbato ca .
Catubbidhāni pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbatoti .
‘‘ Evaṃ ariyasaccānaṃ , dubbodhānaṃ budho vidhiṃ ;
Anekabhedato jaññā , hitāya ca sukhāya cā ’’ ti .
Saccapakiṇṇakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Idāni
P1.202M1.187 dhammasenāpati bhagavatā desitakkameneva ante saccacatukkaṃ niddisitvā ‘‘ taṃ ñātaṭṭhenaV1.171 ñāṇan ’’ tiādinā saccacatukkavasena sutamaye ñāṇaṃ nigametvā dasseti .Evaṃ ‘‘ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇan ’’ ti pubbe vuttaṃ sabbaṃ nigametvā dassetīti .
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya
Sutamayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .