Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

2. Attānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Attānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā

130. AttānudiṭṭhiyaṃV2.45P2.445 assutavā puthujjanoti āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti .
Yassa hi khandhadhātuāyatanasaccapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayavirahitattā attānudiṭṭhipaṭisedhakaro neva āgamo , paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā na ca adhigamo atthi , so āgamādhigamānaṃ abhāvā ñeyyo assutavā iti .
Sutan ti hi buddhavacanāgamo ca sutaphalattā hetuvohāravasena adhigamo ca , taṃ sutaṃ assa atthīti sutavā , na sutavā assutavā .
Svāyaṃ –
Puthūnaṃ jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;
Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano iti .
So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano .
Yathāha –
‘‘ puthu kilese janentīti puthujjanā , puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā , puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā , puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā , puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā , puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā , puthuM2.51 nānāsantāpehi santappentīti puthujjanā , puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā , puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā , puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā ’’ ti ( mahāni .94).
Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamudācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā , puthu vā ayaṃ , visuṃyeva saṅkhaṃP2.446 gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano .
Evametehi ‘‘ assutavā puthujjano ’’ ti dvīhi padehi ye te –
‘‘ Duve puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;
Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .
–
Dve puthujjanā vuttā , tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo .
AriyānaṃV2.46 adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye ca iriyanato , sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti , buddhā eva vā idha ariyā .
Yathāha –
‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … tathāgato ariyoti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1098).
Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca ‘‘ sappurisā ’’ ti veditabbā .
Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā .
Sabbeyeva vā ete dvedhāpi vuttā .
Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhā buddhasāvakāpi .
Yathāha –
‘‘ Yo ve kataññū katavedi dhīro , kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti ;
Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ , tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī ’’ ti .( jā .2.17.78);
Ettha hi ‘‘ kataññū katavedi dhīro ’’ ti paccekasambuddho vutto ,‘‘ kalyāṇamitto daḷhabhatti cā ’’ ti buddhasāvako ,‘‘ dukhitassa sakkacca karoti kiccan ’’ ti sammāsambuddhoti .
Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīloM2.52 , na ca dassane sādhukārī , so ‘‘ ariyānaṃ adassāvī ’’ ti veditabbo .
So ca cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho .
Tesu ñāṇena adassāvīP2.447 idhādhippeto .
Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattagahaṇato na ariyabhāvagocarato .
Soṇasiṅgālādayopi hi cakkhunā ariye passanti , na ca te ariyānaṃ dassāvino , tasmā cakkhunā dassanaṃ na dassanaṃ , ñāṇena dassanameva dassanaṃ .
Yathāha –
‘‘ kiṃ te , vakkali , iminā pūtikāyena diṭṭhena , yo kho , vakkali , dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.87).
Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ ariyānaṃ adassāvī ’’ ti veditabbo .
Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo .
Ariyadhamme avinītoti ettha pana –
DuvidhoV2.47 vinayo nāma , ekamekettha pañcadhā ;
Abhāvato tassa ayaṃ ,‘‘ avinīto ’’ ti vuccati .
Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo .
Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati .
Saṃvaravinayo pi hi sīlasaṃvaro , satisaṃvaro , ñāṇasaṃvaro , khantisaṃvaro , vīriyasaṃvaroti pañcavidho .
Pahānavinayo pi tadaṅgappahānaṃ , vikkhambhanappahānaṃ , samucchedappahānaṃ , paṭippassaddhippahānaṃ , nissaraṇappahānanti pañcavidho .
Tattha ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto ’’ ti ( vibha .511) ayaṃ sīlasaṃvaro .
‘‘ Rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ( dī . ni .1.213; ma . ni .1.295; saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16) ayaṃ satisaṃvaro .
‘‘ Yāni sotāni lokasmiṃ ,( ajitāti bhagavā )
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare ’’ ti .( su . ni .1041; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 4)–
AyaṃM2.53 ñāṇasaṃvaro .
‘‘ Khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ ti ( ma . ni .1.24; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ khantisaṃvaro .
‘‘ Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ ti ( ma . ni .1.26; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro .
Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañcaP2.448 kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘ saṃvaro ’’, vinayanato ‘‘ vinayo ’’ ti vuccati .
Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo .
Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokena viya tamassa tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ , seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā , paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ , kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa , kalāpasammasanena ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gāhassa , maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya , udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā , vayadassanena sassatadiṭṭhiyā , bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya , ādīnavadassanena assādasaññāya , nibbidānupassanena abhiratisaññāya , muñcitukamyatāñāṇena amuñcitukamyatāya , upekkhāñāṇena anupekkhāya , anulomañāṇena dhammaṭṭhitiyaṃV2.48 nibbāne ca paṭilomabhāvassa , gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ , etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma .
Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahārena viya udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ , idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma .
Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘ diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādinā ( dha . sa .277; vibha .628) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesaggaṇassa accantaappavattibhāvena pahānaṃ , idaṃ samucchedappahānaṃ nāma .
Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ , idaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma .
Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ , idaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma .
Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ , vinayanaṭṭhena vinayo , tasmā ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati , taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati .
Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo .
EvamayaṃP2.449M2.54 saṅkhepato duvidho , pabhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi , tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘ avinīto ’’ ti vuccatīti .
Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi .
Ninnānākāraṇañhi etaṃ atthato .
Yathāha –
‘‘ yeva te ariyā , teva te sappurisā .
Yeva te sappurisā , teva te ariyā .
Yova so ariyānaṃ dhammo , sova so sappurisānaṃ dhammo .
Yova so sappurisānaṃ dhammo , sova so ariyānaṃ dhammo .
Yeva te ariyavinayā , teva te sappurisavinayā .
Yeva te sappurisavinayā , teva te ariyavinayā .
Ariyeti vā sappuriseti vā , ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā , ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā ’’ ti .
Kasmā pana thero attānudiṭṭhiyā katamehi vīsatiyā ākārehi abhiniveso hotīti pucchitvā taṃ avissajjetvāva ‘‘ idha assutavā puthujjano ’’ ti evaṃ puthujjanaṃ niddisīti ?
Puggalādhiṭṭhānāya desanāya taṃ atthaṃ āvikātuṃ paṭhamaṃ puthujjanaṃ niddisīti veditabbaṃ .
131. Evaṃ puthujjanaṃ niddisitvā idāni abhinivesuddesaṃ dassento rūpaṃ attato samanupassatītiādimāhaV2.49 .
Tattha rūpaṃ attato samanupassatīti rūpakkhandhaṃ kasiṇarūpañca ‘‘ attā ’’ ti diṭṭhipassanāya samanupassati .
Niddese panassa rūpakkhandhe abhiniveso pañcakkhandhādhikārattā pākaṭoti taṃ avatvā kasiṇarūpameva ‘‘ rūpan ’’ ti sāmaññavasena vuttanti veditabbaṃ .
Rūpavantaṃ vā attānan ti arūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā taṃ attānaṃ rūpavantaṃ samanupassati .
Attani vā rūpan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā tasmiṃ attani rūpaṃ samanupassati .
Rūpasmiṃ vā attānan ti arūpameva ‘‘ attā ’’ ti gahetvā taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati .
TatthaP2.450 rūpaṃ attato samanupassatīti suddharūpameva ‘‘ attā ’’ ti kathitaṃ .
Rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ , vedanaṃ attato samanupassati , saññaṃ , saṅkhāre , viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti kathitaṃ .
Vedanāvantaṃ vā attānaṃ , attani vā vedanaṃ , vedanāya vā attānan ti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃM2.55 vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito .
Tā pana vīsatipi diṭṭhiyo maggāvaraṇā , na saggāvaraṇā , sotāpattimaggavajjhā .
Idāni taṃ niddisanto kathaṃ rūpan tiādimāha .
Tattha pathavīkasiṇan ti pathavīmaṇḍalaṃ nissāya uppāditaṃ paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ sakalapharaṇavasena pathavīkasiṇaṃ .
Ahan ti attānameva sandhāya gaṇhāti .
Attan ti attānaṃ .
Advayan ti ekameva .
Telappadīpassāti telayuttassa padīpassa .
Jhāyatoti jalato .
Yā acci , so vaṇṇotiādi acciṃ muñcitvā vaṇṇassa abhāvato vuttaṃ .
Yā ca diṭṭhi yañca vatthūti tadubhayaṃ ekato katvā rūpavatthukā attānudiṭṭhi vuccatīti attho .
Āpokasiṇā dīni āpādīni nissāya uppāditakasiṇanimittāneva .
Paricchinnākāsakasiṇaṃ pana rūpajjhānassa ārammaṇaṃ hontampi ākāsakasiṇanti vuccamāne arūpajjhānārammaṇena kasiṇugghāṭimākāsena saṃkiṇṇaṃ hotīti na gahitanti veditabbaṃ .
Rūpādhikārattā viññāṇakasiṇaṃ na gahetabbamevāti .
Idhekacco vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇaṃ attato samanupassatīti cattāro khandhe abhinditvā ekato gahaṇavasena vuttaṃ .
So hi cittacetasikānaṃ visuṃ visuṃ karaṇe asamatthattā sabbe ekato katvā ‘‘ attā ’’ ti gaṇhāti .
Iminā rūpena rūpavāti ettha sarīrarūpampi kasiṇarūpampi labbhati .
Chāyāsampannoti chāyāya sampanno aviraḷo .
Tamenāti ettha ena-saddo nipātamattaṃ , tametanti vā attho .
Chāyāvāti vijjamānacchāyoV2.50 .
Rūpaṃ attātiP2.451 aggahitepi rūpaṃ amuñcitvā diṭṭhiyā uppannattā rūpavatthukāti vuttaṃ .
Attani rūpaṃ samanupassatīti sarīrarūpassa kasiṇarūpassa ca cittanissitattā tasmiṃ arūpasamudāye attani taṃ rūpaṃ samanupassati .
Ayaṃ gandhoti ghāyitagandhaṃ āha .
Imasmiṃ puppheti pupphanissitattā gandhassa evamāha .
Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassatīti yattha rūpaṃ gacchati , tattha cittaṃ gacchati .
Tasmā rūpanissitaṃ cittaṃ gahetvā taṃ arūpasamudāyaṃ attānaṃ tasmiṃ rūpe samanupassati .
Oḷārikattā rūpassa oḷārikādhāraṃ karaṇḍakamāha .
132. IdhekaccoM2.56 cakkhusamphassajaṃ vedanan tiādīsu visuṃ visuṃ vedanāya diṭṭhigahaṇe asatipi vedanāti ekaggahaṇena gahite sabbāsaṃ vedanānaṃ antogadhattā visuṃ visuṃ gahitā eva hontīti visuṃ visuṃ yojanā katāti veditabbā .
So hi anubhavanavasena vedanāya oḷārikattā vedanaṃyeva ‘‘ attā ’’ ti gaṇhāti .
Saññaṃ saṅkhāre viññāṇaṃ rūpaṃ attato samanupassatīti saññādayo arūpadhamme rūpañca ekato katvā ‘‘ attā ’’ ti samanupassati .
Ummattako viya hi puthujjano yathā yathā upaṭṭhāti , tathā tathā gaṇhāti .
133. Cakkhusamphassajaṃ saññan tiādīsu sañjānanavasena saññāya pākaṭattā saññaṃ ‘‘ attā ’ ti gaṇhāti .
Sesaṃ vedanāya vuttanayena veditabbaṃ .
134. Cakkhusamphassajaṃ cetanan tiādīsu saṅkhārakkhandhapariyāpannesu dhammesu cetanāya padhānattā pākaṭattā ca cetanā eva niddiṭṭhā .
Tāya itarepi niddiṭṭhāva honti .
So pana cetasikabhāvavasena pākaṭattā cetanaṃ ‘‘ attā ’’ ti gaṇhāti .
Sesaṃ vuttanayameva .
135. Cakkhuviññāṇan tiādīsu vijānanavasena cittassa pākaṭattā cittaṃ ‘‘ attā ’’ ti gaṇhāti .
Sesametthāpi vuttanayameva .
Attānudiṭṭhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .