72-73.Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā
119. Sabbaññutaññāṇaniddese
P2.429M2.36 katamaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇan ti pucchitvā tena samagatikattā teneva saha anāvaraṇañāṇaṃ niddiṭṭhaṃ .Na hi anāvaraṇañāṇaṃ dhammato visuṃ atthi , ekameva hetaṃ ñāṇaṃ ākārabhedato dvedhā vuccati saddhindriyasaddhābalādīni viya .
Sabbaññutaññāṇameva hi natthi etassa āvaraṇanti , kenaci dhammena , puggalena vā āvaraṇaṃ kātuṃ asakkuṇeyyatāya anāvaraṇanti vuccati āvajjanapaṭibaddhattā sabbadhammānaṃ .
Aññe pana āvajjitvāpi na jānanti .
Keci panāhu ‘‘ manoviññāṇaṃ viya sabbārammaṇikattā sabbaññutaññāṇaṃ
V2.32 .Taṃyeva ñāṇaṃ indavajiraṃ viya visayesu appaṭihatattā anāvaraṇañāṇaṃ .
Anupubbasabbaññutāpaṭikkhepo sabbaññutaññāṇaṃ , sakiṃsabbaññutāpaṭikkhepo anāvaraṇañāṇaṃ , bhagavā sabbaññutaññāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati , na ca anupubbasabbaññū .
Anāvaraṇañāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati , na ca sakiṃsabbaññū ’’ ti .
Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti ettha sabban ti jātivasena sabbadhammānaṃ nissesapariyādānaṃ .
Anavasesan ti ekekasseva dhammassa sabbākāravasena nissesapariyādānaṃ .
Saṅkhatamasaṅkhatan ti dvidhā pabhedadassanaṃ .
Saṅkhatañhi eko pabhedo , asaṅkhataṃ eko pabhedo .
Paccayehi saṅgamma katanti saṅkhataṃ .
Khandhapañcakaṃ .
Tathā na saṅkhatanti asaṅkhataṃ .
Nibbānaṃ .
Saṅkhataṃ aniccadukkhānattādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti , asaṅkhataṃ suññatānimittaappaṇihitādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti .
Natthi etassa saṅkhatassa asaṅkhatassa ca avasesoti anavasesaṃ .
Saṅkhataṃ asaṅkhatañca .
Anekabhedāpi paññatti paccayehi akatattā asaṅkhatapakkhaṃ bhajati .
Sabbaññutaññāṇañhi
P2.430 sabbāpi paññattiyo anekabhedato jānāti .Atha vā sabban ti sabbadhammaggahaṇaṃ .
Anavasesan ti nippadesaggahaṇaṃ .
Tattha āvaraṇaṃ natthīti tattha tasmiṃ anavasese saṅkhatāsaṅkhate nissaṅgattā sabbaññutaññāṇassa āvaraṇaṃ natthīti tadeva sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ nāmāti attho .
120. Idāni
M2.37 anekavisayabhedato dassetuṃ atītan tiādimāha .Tattha atītaṃ anāgataṃ paccuppannan ti kālabhedato dassitaṃ , cakkhu ceva rūpā cātiādi vatthārammaṇabhedato .
Evaṃ taṃ sabban ti tesaṃ cakkhurūpānaṃ anavasesapariyādānaṃ .
Evaṃ sesesu .
Yāvatāti anavasesapariyādānaṃ .
Aniccaṭṭhan tiādi sāmaññalakkhaṇabhedato dassitaṃ .
Aniccaṭṭhan ti ca aniccākāraṃ .
Paccattatthe vā upayogavacanaṃ .
Esa nayo edisesu .
Rūpassātiādi khandhabhedato dassitaṃ .
Cakkhussa … pe … jarāmaraṇassāti heṭṭhā vuttapeyyālanayena yojetabbaṃ .
Abhiññāyātiādīsu heṭṭhā vuttañāṇāneva .
Abhiññaṭṭhan ti abhijānanasabhāvaṃ .
Esa nayo edisesu .
Khandhānaṃ khandhaṭṭhan tiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
Kusale dhammetiādi kusalattikavasena bhedo .
Kāmāvacare dhammetiādi catubhūmakavasena .
Ubhayatthāpi ‘‘ sabbe jānātī ’’ ti bahuvacanapāṭho sundaro .
Ekavacanasote patitattā pana potthakesu ekavacanena likhitaṃ .
Dukkhassātiādi cuddasannaṃ buddhañāṇānaṃ visayabhedo .
Indriyaparopariyatte ñāṇan tiādīni cattāri ñāṇāni vatvā sabbaññutaññāṇaṃ kasmā na vuttanti ce ?
Vuccamānassa
V2.33 sabbaññutaññāṇattā .Visayabhedato hi sabbaññutaññāṇe vuccamāne taṃ ñāṇaṃ na vattabbaṃ hoti , sabbaññutaññāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇassa visayo hotiyeva .
Puna kāḷakārāmasuttantādīsu ( a . ni .4.24) vuttanayena sabbaññutaññāṇabhūmiṃ dassento yāvatā sadevakassa lokassātiādimāha .
Tattha saha devehi sadevakassa .
Saha mārena samārakassa
P2.431 .Saha brahmunā sabrahmakassa lokassa .
Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiyā .
Saha devamanussehi sadevamanussāya pajāya .
Pajātattā pajāti sattalokassa pariyāyavacanametaṃ .
Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ , sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca , pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ , sadevamanussavacanena sammutidevasesamanussaggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Evamettha tīhi padehi okāsaloko , dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo .
Aparo
M2.38 nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito , samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko , sabrahmakaggahaṇena rūpāvacarabrahmaloko , sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena , sammutidevehi vā saha manussaloko , avasesasattaloko vā .Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassapi lokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ sādheti .
Tato yesaṃ siyā ‘‘ māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī , kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī ’’ ti , tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘ samārakassā ’’ ti āha .
Yesaṃ pana siyā ‘‘ brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati , dvīhi … pe … dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati , anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti , kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī ’’ ti , tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘ sabrahmakassā ’’ ti āha .
Tato yesaṃ siyā ‘‘ puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā , kiṃ tesampi diṭṭhādiṃ jānātī ’’ ti , tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘ sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā ’’ ti āha .
Evaṃ ukkaṭṭhānaṃ diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāseti .
Ayamettha anusandhikkamo .
Porāṇā panāhu – sadevakassāti devatāhi saddhiṃ avasesalokassa
P2.432 .Samārakassāti mārena saddhiṃ avasesalokassa .
Sabrahmakassāti brahmehi saddhiṃ avasesalokassa .
Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhākārehi pariyādātuṃ
V2.34 sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti vuttaṃ .Evaṃ pañcahi padehi tena tena ākārena tedhātukameva pariyādinnaṃ hotīti .
Diṭṭhan ti rūpāyatanaṃ .
Sutan ti saddāyatanaṃ .
Mutan ti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ .
Viññātan ti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ .
Pattan ti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ .
Pariyesitan ti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ .
Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ .
Sabbaṃ jānātīti iminā etaṃ dasseti – yaṃ aparimānāsu lokadhātūsu imassa
M2.39 sadevakassa lokassa ‘‘ nīlaṃ pītan ’’ tiādi ( dha . sa .619) rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati , ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti .Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘ bherisaddo , mudiṅgasaddo ’’ tiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ mūlagandho tacagandho ’’ tiādi ( dha . sa .624-627) gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ mūlaraso , khandharaso ’’ tiādi ( dha . sa .628-631) rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ kakkhaḷaṃ , mudukan ’’ tiādi ( dha . sa .647-650) pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati , ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti .
Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvāre āpāthaṃ āgacchati , ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti .
Imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi , pariyesitvā pattampi atthi .
Apariyesitvā appattampi atthi , apariyesitvā
P2.433 pattampi atthi .Sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇena appattaṃ nāma natthīti .
121. Puna aparena pariyāyena sabbaññutaññāṇabhāvasādhanatthaṃ na tassāti gāthamāha .
Tattha na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke , imasmiṃ paccuppannakāle vā paññācakkhunā addiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na saṃvijjati .
Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ .
Iminā paccuppannakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti .
Gāthābandhasukhatthaṃ panettha da-kāro saṃyutto .
Atho aviññātan ti ettha atho iti vacanopādāne nipāto .
Aviññātan ti atītakālikaṃ aviññātaṃ nāma kiñci
V2.35 dhammajātaṃ .Nāhosīti pāṭhaseso .
Abyayabhūtassa atthisaddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva .
Iminā atītakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti
M2.40 .Ajānitabban ti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na bhavissati , natthi vā .
Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti .
Jānanakiriyāvisesanamattameva vā ettha a-kāro .
Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyan ti ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ atthi , taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena jāni paṭivijjhi .
Ettha atthisaddena tekālikassa kālavimuttassa ca gahaṇā atthi-saddo abyayabhūtoyeva daṭṭhabbo .
Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu .
Tena yathāvuttena kāraṇena tathāgato samantacakkhu , sabbaññūti vuttaṃ hoti .
Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ .
Puna buddhañāṇānaṃ visayavasena sabbaññutaññāṇaṃ dassetukāmo samantacakkhūti kenaṭṭhena samantacakkhūtiādimāha .
Tattha gāthāya samantacakkhūti vuttapade yaṃ taṃ samantacakkhu , taṃ kenaṭṭhena samantacakkhūti attho .
Attho panassa yāvatā
P2.434 dukkhassa dukkhaṭṭhotiādīhi vuttoyeva hoti .Sabbaññutaññāṇañhi samantacakkhu .
Yathāha –
‘‘ samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇan ’’ ti ( cūḷani . dhotakamāṇavapucchāniddesa 32).
Tasmiṃ sabbaññutaññāṇaṭṭhe vutte samantacakkhuṭṭho vuttoyeva hotīti .
Buddhasseva ñāṇānīti buddhañāṇāni .
Dukkhe ñāṇā dīnipi hi sabbākārena buddhasseva bhagavato pavattanti , itaresaṃ pana ekadesamatteneva pavattanti .
Sāvakasādhāraṇānīti pana ekadesenāpi atthitaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sabbo ñātoti sabbo ñāṇena ñāto .
Aññāto dukkhaṭṭho natthīti vuttameva atthaṃ paṭisedhena vibhāveti .
Sabbo diṭṭhoti na kevalaṃ ñātamattoyeva , atha kho cakkhunā diṭṭho viya kato .
Sabbo viditoti na kevalaṃ diṭṭhamattoyeva , atha kho pākaṭo .
Sabbo sacchikatoti na kevalaṃ viditoyeva , atha kho tattha ñāṇapaṭilābhavasena paccakkhīkato .
Sabbo phassitoti na kevalaṃ sacchikatoyeva , atha kho punappunaṃ yathāruci samudācāravasena phuṭṭhoti .
Atha vā ñāto sabhāvalakkhaṇavasena .
Diṭṭho sāmaññalakkhaṇavasena .
Vidito rasavasena .
Sacchikato paccupaṭṭhānavasena
M2.41 .Phassito padaṭṭhānavasena .
Atha vā ñāto ñāṇuppādavasena .
Diṭṭho cakkhuppādavasena .
Vidito paññuppādavasena .
Sacchikato vijjuppādavasena .
Phassito ālokuppādavasena .
‘‘ Yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho , sabbo diṭṭho , adiṭṭho dukkhaṭṭho natthī ’’ tiādinā nayena ca ‘‘ yāvatā sadevakassa lokassa … pe … anuvicaritaṃ manasā , sabbaṃ ñātaṃ , aññātaṃ natthī ’’ tiādinā nayena
V2.36 ca vitthāro veditabbo .Paṭhamaṃ vuttagāthā nigamanavasena puna vuttā .
Taṃnigamaneyeva hi kate ñāṇanigamanampi katameva hotīti .
Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya
Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .