68. Indriyaparopariyattañāṇaniddesavaṇṇanā
111. Indriyaparopariyattañāṇaniddese
V2.1P2.391M2.1 tathāgatassāti vacane uddese sarūpato avijjamānepi ‘‘ cha ñāṇāni asādhāraṇāni sāvakehī ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.73) vuttattā ‘‘ tathāgatassā ’’ ti vuttameva hoti .Tasmā uddese atthato siddhassa tathāgatavacanassa niddese gahaṇaṃ kataṃ .
Satte passatīti rūpādīsu chandarāgena sattatāya laggatāya sattā , te satte indriyaparopariyattañāṇena cakkhunā passati oloketi .
Apparajakkheti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgādirajo etesanti apparajakkhā , appaṃ rāgādirajo etesanti vā apparajakkhā .
Te apparajakkhe .
Mahārajakkheti paññāmaye akkhimhi mahantaṃ rāgādirajo etesanti mahārajakkhā , mahantaṃ rāgādirajo etesanti vā mahārajakkhā .
Tikkhindriye mudindriyeti tikkhāni
V2.2 saddhādīni indriyāni etesanti tikkhindriyā , mudūni saddhādīni indriyāni etesanti mudindriyā .Svākāre dvākāreti sundarā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti svākārā , kucchitā garahitā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti dvākārā .
Suviññāpaye duviññāpayeti ye kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhenti sukhena sakkā honti viññāpetuṃ , te suviññāpayā , tabbiparītā duviññāpayā .
Appekacce
M2.2 paralokavajjabhayadassāvinoti api eke paralokañceva rāgādivajjañca bhayato passante , imassa pana padassa niddese paralokasseva na vuttattā khandhādiloke ca rāgādivajje ca paraṃ bāḷhaṃ bhayaṃ passanasīlāti paralokavajjabhayadassāvino .Te paralokavajjabhayadassāvineti evamattho gahetabbo .
Appekacce na paralokavajjabhayadassāvinoti tabbiparīte .
Lokoti ca lujjanapalujjanaṭṭhena .
Vajjan ti ca vajjanīyaṭṭhena .
Ettāvatā uddesassa niddeso kato hoti .
Puna
P2.392 niddesassa paṭiniddesaṃ karonto apparajakkhe mahārajakkhetiādimāha .Tattha tīsu ratanesu okappanasaṅkhātā saddhā assa atthīti saddho .
So saddhāsampanno puggalo assaddhiyarajassa ceva assaddhiyamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho .
Natthi etassa saddhāti assaddho .
So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho .
Āraddhaṃ vīriyamanenāti āraddhavīriyo .
So kosajjarajassa ceva kosajjamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho .
Hīnavīriyattā kucchitena ākārena sīdatīti kusīdo , kusīdo eva kusīto .
So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho .
Ārammaṇaṃ upecca ṭhitā sati assāti upaṭṭhitassati .
So muṭṭhassaccarajassa ceva muṭṭhassaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho .
Muṭṭhā naṭṭhā sati assāti muṭṭhassati .
So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho .
Appanāsamādhinā upacārasamādhinā vā ārammaṇe samaṃ , sammā vā āhito ṭhitoti samāhito , samāhitacittoti vā samāhito .
So uddhaccarajassa ceva uddhaccamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho .
Na samāhito asamāhito .
So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho .
Udayatthagāminī paññā assa atthīti paññavā .
So moharajassa ceva mohamūlakassa sesākusalarajassa ca appakattā apparajakkho .
Mohamūḷhattā duṭṭhā paññā assāti duppañño .
So vuttappakārassa rajassa mahantattā mahārajakkho .
Saddho puggalo tikkhindriyoti bahulaṃ uppajjamānāya balavatiyā saddhāya saddho , teneva saddhindriyena tikkhindriyo .
Assaddho puggalo mudindriyoti bahulaṃ uppajjamānena
M2.3 assaddhiyena assaddho , antarantarā uppajjamānena dubbalena saddhindriyena mudindriyo .Esa nayo sesesupi .
Saddho puggalo svākāroti tāya eva saddhāya sobhanākāro .
Assaddho puggalo dvākāroti
V2.3 teneva assaddhiyena virūpākāro .Esa nayo sesesupi .
Suviññāpayoti
P2.393 sukhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo .Duviññāpayoti dukkhena viññāpetuṃ sakkuṇeyyo .
Paralokavajjabhayadassāvīti ettha yasmā paññāsampannasseva saddhādīni suparisuddhāni honti , tasmā suparisuddhasaddhādisampanno taṃsampayuttāya , suparisuddhasaddhādisampannopi vā tappaccayāya paññāya paralokavajjabhayadassāvī hoti .
Tasmā eva hi saddhādayopi cattāro ‘‘ paralokavajjabhayadassāvī ’’ ti vuttā .
112. Idāni ‘‘ paralokavajjabhayadassāvī ’’ ti ettha vuttaṃ lokañca vajjañca dassetuṃ lokotiādimāha .
Ettha khandhā eva lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti khandhaloko .
Sesadvayepi eseva nayo .
Vipattibhavalokoti apāyaloko .
So hi aniṭṭhaphalattā virūpo lābhoti vipatti , bhavatīti bhavo , vipatti eva bhavo vipattibhavo , vipattibhavo eva loko vipattibhavaloko .
Vipattisambhavalokoti apāyūpagaṃ kammaṃ .
Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo , vipattiyā sambhavo vipattisambhavo , vipattisambhavo eva loko vipattisambhavaloko .
Sampattibhavalokoti sugatiloko .
So hi iṭṭhaphalattā sundaro lābhoti sampatti , bhavatīti bhavo , sampatti eva bhavo sampattibhavo , sampattibhavo eva loko sampattibhavaloko .
Sampattisambhavalokoti sugatūpagaṃ kammaṃ .
Tañhi sambhavati etasmā phalanti sambhavo , sampattiyā sambhavo sampattisambhavo , sampattisambhavo eva loko sampattisambhavaloko .
Eko lokotiādīni heṭṭhā vuttatthāneva .
Vajjan ti napuṃsakavacanaṃ asukoti aniddiṭṭhattā kataṃ .
Kilesāti rāgādayo .
Duccaritāti pāṇātipātādayo .
Abhisaṅkhārāti puññābhisaṅkhārādayo .
Bhavagāmikammāti attano vipākadānavasena bhavaṃ gacchantīti bhavagāmino , abhisaṅkhāresupi vipākajanakāneva kammāni vuttāni .
Itīti vuttappakāranidassanaṃ .
Imasmiñca loke imasmiñca vajjeti vuttappakāre
M2.4 loke ca vajje ca .Tibbā bhayasaññāti
P2.394 balavatī bhayasaññā .Tibbāti parasaddassa attho vutto , bhayasaññāti bhayasaddassa , lokavajjadvayampi hi bhayavatthuttā sayañca sabhayattā bhayaṃ , bhayamiti saññā bhayasaññā .
Paccupaṭṭhitā hotīti taṃ taṃ paṭicca upecca ṭhitā hoti .
Seyyathāpi ukkhittāsike vadhaketi yathā nāma paharituṃ uccāritakhagge paccāmitte tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti , evameva loke ca vajje ca tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti .
Imehi paññāsāya ākārehīti apparajakkhapañcakādīsu dasasu pañcakesu ekekasmiṃ pañcannaṃ pañcannaṃ ākārānaṃ vasena paññāsāya ākārehi .
Imāni pañcindriyānīti saddhindriyādīni pañcindriyāni
V2.4 .Jānātīti tathāgato paññāya pajānāti .
Passatīti dibbacakkhunā diṭṭhaṃ viya karoti .
Aññātīti sabbākāramariyādāhi jānāti .
Paṭivijjhatīti ekadesaṃ asesetvā niravasesadassanavasena paññāya padāletīti .
Indriyaparopariyattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .