Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā
2. IdāniP1.65 vissajjanuddesasaṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ ime dhammā abhiññeyyātiādi niddesavāro āraddho .
Tattha abhiññeyyaniddesādīsu pañcasu ādito ekakādivasena dasa dasa vissajjanāni dasuttarapariyāyena saṃsandetvā uddiṭṭhāni .
Tesu abhiññeyyaniddeseV1.55 tāva sabbe sattāti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā .
Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā .
Ṭhitīti cettha sakakkhaṇe atthitā adhippetā .
Iti sabbasattānaṃ ṭhitihetu āhāro nāM1.60 eko dhammo adhikena ñāṇena jānitabbo .
Paccaye hi abhiññāte paccayuppannāpi abhiññātā honti ubhinnampi aññamaññāpekkhattā .
Etena ñātapariññā vuttā hoti .
Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘ asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā ’’ tiādi ( vibha .1017), taṃ virujjhatīti .
Tañca na virujjhati .
Tesañhi jhānaṃ āhāroti .
Evaṃ santepi ‘‘ cattārome , bhikkhave , āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā , sambhavesīnaṃ vā anuggahāya .
Katame cattāro ?
Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā , phasso dutiyo , manosañcetanā tatiyā , viññāṇaṃ catutthan ’’ ti ( saṃ . ni .2.11) idaṃ virujjhatīti .
Idampi na virujjhati .
Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā .
Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto .
Sabbasaṅkhatadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati , so ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti , taṃ taṃ āharati nāma .
Tasmā āhāroti vuccati .
Tenevāha –
‘‘ Avijjampāhaṃ , bhikkhave , sāhāraṃ vadāmi , no anāhāraṃ .
Ko ca , bhikkhave , avijjāya āhāro ?
‘ Pañca nīvaraṇā ’ tissa vacanīyaṃ .
Pañca nīvaraṇepāhaṃ , bhikkhave , sāhāre vadāmi , no anāhāre .
Ko ca , bhikkhave , pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro .
‘ Ayoniso manasikāro ’ tissaP1.66 vacanīyan ’’ tiādi ( a . ni .10.61).
Ayaṃ idha adhippeto .
Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti .
Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati .
Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘ dhī cittaṃ , dhī cittaṃ , cittassa nāma abhāvoyeva sādhu .
Cittañhi nissāya vadhabandhanādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati , citte asati natthetan ’’ ti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃkatvā asaññabhave nibbattanti .
Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi , so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni tiṭṭhati .
Ettakaṃ addhānaṃ nipanno viya nisinno viya ṭhito viya hoti .
Evarūpānañca sattānaṃ paccayāhāro labbhati .
Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattāV1.56 , tadeM1.61 nesaṃ paccayo hoti .
Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi , tāva gacchati , evaṃ yāva jhānapaccayo atthi , tāva tiṭṭhanti .
Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti .
Ye pana te nerayikā ‘‘ nevuṭṭhānaphalūpajīvino na puññaphalūpajīvino ’’ ti vuttā , tesaṃ ko āhāroti ?
Tesaṃ kammameva āhāroti .
Kiṃ pañca āhārā atthīti ?
‘‘ Pañca , na pañcā ’’ ti idaṃ na vattabbaṃ .
Nanu ‘‘ paccayo āhāro ’’ ti vutto , tasmā yena kammena te niraye nibbattā , tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro .
Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ na tāva kālaṃ karoti , yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī ’’ ti ( a . ni .3.36; ma . ni .3.250).
Tasmā āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikāti attho .
Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbhāti cettha vivādo na kātabbo .
Mukhe uppannakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti .
Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti , sagge sukhavedanīyo .
Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā , rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññabhavaṃ sesānaṃ tayoP1.67 , asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .
Sabbe sattāti ca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā , sabbe saṅkhārāti adhippāyo .
Bhagavatopi hi dhammapuggalānaṃ vasena catubbidhā desanā – dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā , dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā , puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā , puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti .
‘‘ Nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti , yathayidaṃ cittaṃ .
Cittaṃ , bhikkhave , bhāvitaṃ kammaniyaṃ hotī ’’ ti ( a . ni .1.22) evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā .
‘‘ Aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti ( a . ni .1.268) evarūpī dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā .
‘‘ Ekapuggalo , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan ’’ ti ( a . ni .1.170,309), evarūpī puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā .
‘‘ Ekapuggalassa bhikkhave , pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotī ’’ ti ( a . ni .1.175-186) evarūpī puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā .
Tāsu idha puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāM1.62 .
Upari yāva dasakā dhammānaṃyeva gahitattā sattaggahaṇena dhammaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ , visesena vā sattasantānapariyāpannadhammānaṃyeva adhikena ñāṇena sabhāvato upaparikkhitabbattā sattaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ , saṅkhāre upādāya sattoti paññattimattasambhavato vā phalopacārena saṅkhārā ‘‘ sattā ’’ tiV1.57 vuttāti veditabbaṃ .
Na hi koci satto paccayaṭṭhitiko atthi aññatra saṅkhārehi , vohāravasena pana evaṃ vuccati .
Evametena ñātapariññā vuttā hoti .
Dve dhātuyoti saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu .
Tattha anekehi paccayehi saṅgamma katā pañcakkhandhā saṅkhatā dhātu , kehici paccayehi akataṃ nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu .
Tisso dhātuyoti kāmadhātu rūpadhātu arūpadhātu ( vibha .181-182).
Tattha katamā kāmadhātu ?
Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvāP1.68 yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhā dhātū āyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ .
Ayaṃ vuccati kāmadhātu ( vibha .182; dha . sa .1287).
Tattha katamā rūpadhātu ?
Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā .
Ayaṃ vuccati rūpadhātu .
Tattha katamā arūpadhātu ?
Heṭṭhato ākāsānañcāyatanūpage deve pariyantaṃ karitvā uparito nevasaññānāsaññāyatanūpage deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā .
Ayaṃ vuccati arūpadhātu .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ kāmadhātūti kāmabhavo pañcakkhandhā labbhanti , rūpadhātūti rūpabhavo pañcakkhandhā labbhanti .
Arūpadhātūti arūpabhavo cattāro khandhā labbhantī ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ dasuttarapariyāyena yojanā .
Saṅgītipariyāyena pana ‘‘ tisso kusaladhātuyo – nekkhammadhātu abyāpādadhātu avihiṃsādhātu .
Aparāpi tisso dhātuyo – rūpadhātu arūpadhātu nirodhadhātu .
Aparāpi tisso dhātuyo – hīnā dhātu majjhimā dhātuM1.63 paṇītā dhātū ’’ ti ( dī . ni .1.3.305) vuttā dhātuyopi ettha yujjanti ( vibha .181-182).
Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … sammāsaṅkappo .
Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu .
Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātu .
Abyāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … sammāsaṅkappo abyāpādadhātu .
Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti .
Ayaṃ vuccati abyāpādadhātu .
Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … sammāsaṅkappo avihiṃsādhātu .
Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti .
Ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu ( vibha .182).
Rūpārūpadhātuyo vuttāyeva .
Nirodhadhātu nibbānaṃ .
Hīnā dhātu dvādasākusalacittuppādā , majjhimāV1.58 dhātu avasesā tebhūmakadhammā .
Paṇītā dhātu nava lokuttaradhammā .
Sabbāpi ca nijjīvaṭṭhena dhātu .
Cattāri ariyasaccānīti dukkhaṃ ariyasaccaṃ , dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ , dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ , dukkhanirodhagāminīP1.69 paṭipadā ariyasaccaṃ .
Imesaṃ vaṇṇanā saccavissajjanesuyeva bhavissati .
Pañca vimuttāyatanānīti attano hitatthāya parehi pavattitadhammadesanāsavanaṃ , paresaṃ hitatthāya attano yathāsutadhammadesanā , yathāsutassa dhammassa sajjhāyakaraṇaṃ , yathāsutassa dhammassa cetasā anuvitakkanaṃ , kasiṇāsubhādīsu anukūlaṃ ārammaṇanti , imāni pañca vimuccanakāraṇāni .
Yathāha –
‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , yathā yathā kho , bhikkhave , bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca , tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati , pamuditassa pīti jāyati , pītimanassa kāyo passambhati , passaddhakāyo sukhaṃ vedeti , sukhino cittaṃ samādhiyati , idaṃ paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ .
‘‘ PunaM1.64 caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti .
Yathā yathā kho , bhikkhave , bhikkhuno … pe … sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti , api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti .
Yathā yathā kho , bhikkhave , bhikkhuno … pe … sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyoV1.59 sabrahmacārī , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti , api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati .
Yathā yathā kho , bhikkhave , bhikkhuno … pe … sukhino cittaṃP1.70 samādhiyati .
Idaṃ catutthaṃ vimuttāyatanaṃ .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati , api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya , yathā yathā kho , bhikkhave , bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca .
Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyatiM1.65 , pamuditassa pīti jāyati , pītimanassa kāyo passambhati , passaddhakāyo sukhaṃ vedeti , sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ pañcamaṃ vimuttāyatanan ’’ ti ( a . ni .5.26; dī . ni .3.322).
Cha anuttariyānīti ettha natthi etesaṃ uttaranti anuttarāni , anuttarāni eva anuttariyāni , jeṭṭhakānīti attho .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Chayimāni ( a . ni .6.8,30), bhikkhave , anuttariyāni .
Katamāni cha ?
Dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ , lābhānuttariyaṃ , sikkhānuttariyaṃ , pāricariyānuttariyaṃ , anussatānuttariyanti .
‘‘ Katamañca , bhikkhave , dassanānuttariyaṃ ?
Idha , bhikkhave , ekacco hatthiratanampi dassanāya gacchati , assaratanampi dassanāya gacchati , maṇiratanampi dassanāya gacchati , uccāvacaṃ vā pana dassanāya gacchati , samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ dassanāya gacchati .
Atthetaṃ , bhikkhave , dassanaṃ , netaṃ natthīti vadāmi .
Tañca kho etaṃ , bhikkhave , dassanaṃ hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ na nibbidāyaV1.60 na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati .
Yo ca kho , bhikkhave , tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Etadānuttariyaṃ , bhikkhave , dassanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃP1.71 samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya , yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā dassanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Idaṃ vuccati , bhikkhave , dassanānuttariyaṃ .
Iti dassanānuttariyaṃ .
‘‘ Savanānuttariyañca kathaṃ hoti ?
Idha , bhikkhave , ekacco bherisaddampi savanāya gacchati , vīṇāsaddampi savanāya gacchati , gītasaddampi savanāya gacchati , uccāvacaṃ vā pana savanāya gacchati , samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa dhammassavanāya gacchati .
Atthetaṃ , bhikkhave , savanaṃ , netaṃ natthīti vadāmiM1.66 .
Tañca kho etaṃ , bhikkhave , savanaṃ hīnaṃ … pe … na nibbānāya saṃvattati .
Yo ca kho , bhikkhave , tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Etadānuttariyaṃ , bhikkhave , savanānaṃ sattānaṃ visuddhiyā … pe … nibbānassa sacchikiriyāya , yadidaṃ tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammassavanāya gacchati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Idaṃ vuccati , bhikkhave , savanānuttariyaṃ .
Iti dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ .
‘‘ Lābhānuttariyañca kathaṃ hoti ?
Idha , bhikkhave , ekacco puttalābhampi labhati , dāralābhampi labhati , dhanalābhampi labhati , uccāvacaṃ vā pana lābhampi labhati .
Samaṇe vā brāhmaṇe vā micchādiṭṭhike micchāpaṭipanne saddhaṃ paṭilabhati .
Attheso , bhikkhave , lābho , neso natthīti vadāmi .
So ca kho eso , bhikkhave , lābho hīno … pe … na nibbānāya saṃvattati .
Yo ca kho , bhikkhave , tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Etadānuttariyaṃ , bhikkhave , lābhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā … pe … nibbānassa sacchikiriyāya , yadidaṃ tathāgate vā tathāgatasāvake vā saddhaṃ paṭilabhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Idaṃ vuccati , bhikkhave , lābhānuttariyaṃP1.72 .
Iti dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ , lābhānuttariyaṃ .
‘‘ SikkhānuttariyañcaV1.61 kathaṃ hoti ?
Idha , bhikkhave , ekacco hatthismimpi sikkhati , assasmimpi sikkhati , rathasmimpi sikkhati , dhanusmimpi sikkhati , tharusmimpi sikkhati , uccāvacaṃ vā pana sikkhati , samaṇassa vā brāhmaṇassa vā micchādiṭṭhikassa micchāpaṭipannassa sikkhati .
Atthesā , bhikkhave , sikkhā , nesā natthīti vadāmi .
Sā ca kho esā , bhikkhave , sikkhā hīnā … pe … na nibbānāya saṃvattati .
Yo ca kho , bhikkhave , tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati , adhicittampi sikkhati , adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Etadānuttariyaṃ , bhikkhaveM1.67 , sikkhānaṃ sattānaṃ visuddhiyā … pe … nibbānassa sacchikiriyāya , yadidaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye adhisīlampi sikkhati , adhicittampi sikkhati , adhipaññampi sikkhati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Idaṃ vuccati , bhikkhave , sikkhānuttariyaṃ .
Iti dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ , lābhānuttariyaṃ , sikkhānuttariyaṃ .
‘‘ Pāricariyānuttariyañca kathaṃ hoti ?
Idha , bhikkhave , ekacco khattiyampi paricarati , brāhmaṇampi paricarati , gahapatimpi paricarati , uccāvacaṃ vā pana paricarati , samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ paricarati .
Atthesā , bhikkhave , pāricariyā , nesā natthīti vadāmi .
Sā ca kho esā , bhikkhave , pāricariyā hīnā … pe … na nibbānāya saṃvattati .
Yo ca kho , bhikkhave , tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Etadānuttariyaṃ , bhikkhave , pāricariyānaṃ sattānaṃ visuddhiyā … pe … nibbānassa sacchikiriyāya , yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā paricarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Idaṃ vuccati , bhikkhave , pāricariyānuttariyaṃ .
Iti dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ , lābhānuttariyaṃ , sikkhānuttariyaṃ , pāricariyānuttariyaṃ .
‘‘ AnussatānuttariyañcaP1.73 kathaṃ hoti ?
Idha , bhikkhave , ekacco puttalābhampi anussarati , dāralābhampi anussarati , dhanalābhampi anussarati , uccāvacaṃ vā pana anussarati , samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā micchādiṭṭhikaṃ micchāpaṭipannaṃ anussarati .
Atthesā , bhikkhave , anussati , nesā natthīti vadāmi .
Sā ca kho esā , bhikkhave , anussati hīnā … pe … na nibbānāya saṃvattati .
Yo ca kho , bhikkhave , tathāgataṃ vāV1.62 tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
Etadānuttariyaṃ , bhikkhave , anussatīnaṃ sattānaṃ visuddhiyā … pe … nibbānassa sacchikiriyāya , yadidaṃ tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā anussarati niviṭṭhasaddho niviṭṭhapemo ekantagato abhippasanno .
IdaṃM1.68 vuccati , bhikkhave , anussatānuttariyaṃ .
Imāni kho , bhikkhave , cha anuttariyānī ’’ ti ( a . ni .6.30).
Satta niddasavatthūnīti ettha natthi etassa dasāti niddaso .
Niddasassa niddasabhāvassa vatthūni kāraṇāni niddasavatthūni .
Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna paṭisandhiyā abhāvā puna dasavasso na hotīti niddasoti vuccati .
Na kevalañca dasavassova na hoti , navavassopi … pe … ekamuhuttikopi na hotiyeva .
Na kevalañca dasavassakāle parinibbuto , sattavassikakāle parinibbutopi nissatto niddaso nimuhutto hotiyeva .
Titthiyasamaye uppannavohāraṃ pana sāsane khīṇāsavassa āropetvā tattha tādisassa abhāvaṃ , idha ca sabbhāvaṃ dassento bhagavā tādisasabhāvassa kāraṇāni ‘‘ satta niddasavatthūnī ’’ ti āha .
Yathāha –
‘‘ Sattimāni , bhikkhave , niddasavatthūni .
Katamāni satta ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti , āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo .
Dhammanisantiyā tibbacchando hoti , āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo .
Icchāvinaye tibbacchando hoti , āyatiñca icchāvinaye avigatapemo .
Paṭisallāne tibbacchando hoti , āyatiñca paṭisallāne avigatapemo .
Vīriyārambhe tibbacchando hoti , āyatiñca vīriyārambhe avigatapemoP1.74 .
Satinepakke tibbacchando hoti , āyatiñca satinepakke avigatapemo .
Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti , āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo .
Imāni kho , bhikkhave , satta niddasavatthūnī ’’ ti ( a . ni .7.20).
Theropi tatheva desanaṃ uddharitvā ‘‘ satta niddasavatthūnī ’’ ti āha .
Aṭṭha abhibhāyatanānīti ettha abhibhuyyamānāni āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni , jhānāni .
Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni .
Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇoM1.69 ‘‘ kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ .
Na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī ’’ ti , tāni ārammaṇāni abhibhavitvā samāpajjati , saha nimittuppādenevetthaV1.63 appanaṃ nibbattetīti attho .
Evaṃ uppāditāni jhānāni ‘‘ abhibhāyatanānī ’’ ti vuccanti .
‘‘ Katamāni ( a . ni .8.65) aṭṭha ?
Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ .
‘‘ Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ .
‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ .
‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ .
‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni .
Seyyathāpi nāma umāpupphaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ , seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ nīlaṃ nīlavaṇṇaṃ nīlanidassanaṃ nīlanibhāsaṃ , evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ .
‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni .
Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṃ pītaṃ pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃP1.75 pītanibhāsaṃ , seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃV1.64 pītaṃM1.70 pītavaṇṇaṃ pītanidassanaṃ pītanibhāsaṃ , evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ .
‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni .
Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ , seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ lohitakaṃ lohitakavaṇṇaṃ lohitakanidassanaṃ lohitakanibhāsaṃ , evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ .
‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni .
Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā , seyyathāpi vā pana taṃ vatthaṃ bārāṇaseyyakaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ odātaṃ odātavaṇṇaṃ odātanidassanaṃ odātanibhāsaṃ , evameva ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni ,‘ tāni abhibhuyya jānāmi passāmī ’ ti evaṃsaññī hoti .
Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ .
Imāni aṭṭha abhibhāyatanāni ( a . ni .8.65; dī . ni .3.358).
Nava anupubbavihārāti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ , anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato vihārā anupubbavihārā , anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārāti attho .
‘‘ KatameM1.71 nava ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Pītiyā caV1.65 virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno , sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti , yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’ ti , tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃP1.76 atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati .
Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati .
Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati .
Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati .
Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( a . ni .9.33; dī . ni .3.343,359) vuttā nava anupubbavihārāva .
Dasa nijjaravatthūnīti micchādiṭṭhādīni nijjarayanti nāsayantīti nijjarāni .
Vatthūnīti kāraṇāni .
Nijjarāni ca tāni vatthūni cāti nijjaravatthūni .
Sammādiṭṭhādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
‘‘ Katamāni ( a . ni .10.106; dī . ni .3.360) dasa ?
Sammādiṭṭhikassa , bhikkhave , micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti .
Ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammāsaṅkappassa , bhikkhave , micchāsaṅkappo nijjiṇṇo hoti .
Ye ca micchāsaṅkappapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantiM1.72 , te cassa nijjiṇṇā honti , sammāsaṅkappapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammāvācassa , bhikkhave , micchāvācā nijjiṇṇā hoti .
Ye ca micchāvācāpaccayāV1.66 aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammāvācāpaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammākammantassa , bhikkhave , micchākammanto nijjiṇṇo hoti .
Ye ca micchākammantapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammākammantapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammāājīvassa , bhikkhave , micchāājīvo nijjiṇṇo hoti .
Ye ca micchāājīvapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , teP1.77 cassa nijjiṇṇā honti , sammāājīvapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammāvāyāmassa , bhikkhave , micchāvāyāmo nijjiṇṇo hoti .
Ye ca micchāvāyāmapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammāvāyāmapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammāsatissa , bhikkhave , micchāsati nijjiṇṇā hoti .
Ye ca micchāsatipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammāsatipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammāsamādhissa , bhikkhave , micchāsamādhi nijjiṇṇo hoti .
Ye ca micchāsamādhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammāsamādhipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ Sammāñāṇissa , bhikkhave , micchāñāṇaṃ nijjiṇṇaṃ hoti .
Ye ca micchāñāṇapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammāñāṇapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
‘‘ SammāvimuttissaM1.73 , bhikkhave , micchāvimutti nijjiṇṇā hoti .
Ye ca micchāvimuttipaccayāV1.67 aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti , te cassa nijjiṇṇā honti , sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī ’’ ti ( a . ni .10.106; dī . ni .3.360) vuttāni dasa nijjaravatthūni .
3. Sabbaṃ , bhikkhave , abhiññeyyan tiādi bhagavatā vuttaṃ idha āharitvā dassitanti veditabbaṃ .
Kiñca -iti ca -kāro padapūraṇamatte nipāto .
Cakkhā dīni tiṃsa vissajjanāni chasu dvāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā dvārārammaṇapavattikkamena niddiṭṭhāni .
Tattha duvidhaṃ cakkhu – maṃsacakkhu paññācakkhu ca .
Tesu buddhacakkhu samantacakkhu ñāṇacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhūti pañcavidhaṃ paññācakkhu .
‘‘ Addasaṃ kho ahaṃ , bhikkhave , buddhacakkhunā lokaṃ volokento ’’ ti ( ma . ni .1.283;2.339; mahāva .9) idaṃ buddhacakkhu nāma .
‘‘ Samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇan ’’ ti ( cūḷani . dhotakamāṇavapucchāniddesa 32; mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) idaṃ samantacakkhu nāma .
‘‘ Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .15) idaṃ ñāṇacakkhu nāma .
‘‘ Addasaṃ kho ahaṃ , bhikkhave , dibbena cakkhunā visuddhenā ’’ ti ( ma . ni .1.285) idaṃ dibbacakkhu nāma .
‘‘ Virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī ’’ ti ( ma . ni .2.395) idaṃ heṭṭhimamaggattayasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ dhammacakkhu nāma .
Maṃsacakkhu pi sasambhāracakkhuP1.78 , pasādacakkhūti duvidhaṃ hoti .
Yvāyaṃ akkhikūpake patiṭṭhito heṭṭhā akkhikūpakaṭṭhikena upari bhamukaṭṭhikena ubhato akkhikūṭehi bahiddhā akkhipakhumehi paricchinno akkhikūpakamajjhā nikkhantena nhārusuttakena matthaluṅge ābaddho setakaṇhātikaṇhamaṇḍalavicitto maṃsapiṇḍo , idaṃ sasambhāracakkhu nāma .
Yo pana ettha sito ettha paṭibaddho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo , idaṃ pasādacakkhu nāma .
Idamidhādhippetaṃ .
Tadetaṃ tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidese diṭṭhimaṇḍale sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalāni byāpetvā pamāṇato muggavidalamattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃM1.74 sādhayamānaṃ tiṭṭhati .
Taṃ cakkhatīti cakkhu , rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho .
Rūpayantīti rūpā , vaṇṇavikāraṃ āpajjamānā hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsentīti attho .
Cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ , cakkhussa vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ .
Phusatīti phasso .
Upasaggena padaṃ maṇḍetvā samphassoti vuttaṃ .
Cakkhuto pavatto samphasso cakkhusamphasso .
CakkhusamphassapaccayātiV1.68 cakkhuviññāṇasampayuttaphassapaccayā .
Vedayitan ti vindanaṃ , vedanāti attho .
Tadeva sukhayatīti sukhaṃ , yassuppajjati , taṃ sukhitaṃ karotīti attho .
Suṭṭhu vā khādati , khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ .
Dukkhayatīti dukkhaṃ , yassuppajjati , taṃ dukkhitaṃ karotīti attho .
Na dukkhaṃ na sukhanti adukkhamasukhaṃ .
Ma -kāro padasandhivasena vutto .
So pana cakkhusamphasso attanā sampayuttāya vedanāya sahajāta aññamaññanissaya vipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti , sampaṭicchanasampayuttāya anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatavasenapañcadhā , santīraṇādisampayuttānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti .
SuṇātītiP1.79 sotaṃ .
Taṃ sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .
Sappantīti saddā , udāharīyantīti attho .
Ghāyatīti ghānaṃ .
Taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .
Gandhayantīti gandhā , attano vatthuṃ sūcentīti attho .
Jīvitamavhāyatīti jivhā , sāyanaṭṭhena vā jivhā .
Sā sasambhārajivhāya atiaggamūlapassāni vajjetvā uparimatalamajjhe bhinnauppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati .
Rasanti te sattāti rasā , assādentīti attho .
Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo .
Āyoti uppattideso .
So yāvatā imasmiṃ kāye upādiṇṇappavatti nāma atthi , tattha yebhuyyena kāyapasādo kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati .
Phusīyantīti phoṭṭhabbā .
Munātīti mano , vijānātīti attho .
Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammāM1.75 .
Manoti sahāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ .
Dhammāti dvādasapabhedā dhammārammaṇā dhammā .
Manoviññāṇan ti javanamanoviññāṇaṃ .
Manosamphassoti taṃsampayutto phasso .
So sampayuttāya vedanāya vipākapaccayavajjehi sesehi sattahi paccayo hoti , anantarāya teheva , sesānaṃ upanissayavaseneva paccayo hoti .
Rūpā dīni pañca vissajjanāni khandhavasena niddiṭṭhāni .
Sītādīhi ruppati pīḷīyatīti rūpaṃ .
Vedayatīti vedanā .
Sañjānātīti saññā .
Saṅkharontīti saṅkhārā .
Vijānātīti viññāṇaṃ .
Cakkhā dīni dhammavicārapariyantāni dasa chakkavasena , saṭṭhi vissajjanāni piyarūpasātarūpavasena niddiṭṭhāni .
Cakkhusamphassajādikā vedanā taṃtaṃsampayuttāva .
Rūpesu saññā rūpasaññā .
Sañcetayatīti sañcetanā , abhisandahatīti attho .
Tasatīti taṇhā , pipāsatītiV1.69 attho .
Vitakketīti vitakko , vitakkanaṃ vā vitakko , ūhananti vuttaṃ hoti .
Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratītiP1.80 vicāro , vicaraṇaṃ vā vicāro , anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti .
4. Pathavīdhātā dīni cha vissajjanāni saṃkhittena nāmarūpavavatthānavasena niddiṭṭhāni .
Patthaṭattā pathavī .
Appeti , āpīyati , appāyatīti vā āpo .
Tejayatīti tejo .
Vāyatīti vāyo .
Na kassati na nikassati , kasituṃ chindituṃ bhindituṃ vā na sakkāti ākāso .
Nissattaṭṭhena dhātu .
Pathavīkasiṇā dīni dasa vissajjanāni kasiṇabhāvanāvasena niddiṭṭhāni .
Kasiṇan ti sakalapharaṇavasena kasiṇamaṇḍalampi tasmiṃ upaṭṭhitanimittampi tadārammaṇaṃ jhānampi vuccati .
Idha pana jhānaṃ adhippetaṃ .
Ādimhi cattāri mahābhūtakasiṇārammaṇāni jhānāni , tato parāni cattāri vaṇṇakasiṇārammaṇāni .
Ākāsakasiṇan ti paricchedākāso , tadārammaṇañca jhānaṃ , kasiṇugghāṭimākāso , tadārammaṇañca ākāsānañcāyatanaṃ .
Viññāṇakasiṇan ti ākāsānañcāyatanaviññāṇaṃ , tadārammaṇañca viññāṇañcāyatanaṃ .
Kesā dīni dvattiṃsa vissajjanāni dvattiṃsākārakammaṭṭhānavasena niddiṭṭhāni .
Tesu pana kesādīsu paṭikūlato upaṭṭhitesu kāyagatāsativasena asubhakammaṭṭhānaṃM1.76 hoti , vaṇṇato upaṭṭhitesu kasiṇakammaṭṭhānaṃ hoti , dhātuto upaṭṭhitesu catudhātuvavatthānakammaṭṭhānaṃ hoti , kesātiādīni ca paṭikūlato vaṇṇato vā upaṭṭhitānaṃ tadārammaṇāni jhānāni , dhātuto upaṭṭhitassa te ca koṭṭhāsā tadārammaṇā ca dhātubhāvanā veditabbā .
Kesā ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi purato nalāṭantena , pacchato ca galavāṭakena paricchinnā sīsakaṭāhaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā ṭhitā anekasatasahassasaṅkhā .
Lomā ṭhapetvā kesādīnaṃ patiṭṭhitokāsaṃ hatthatalapādatalāni ca yebhuyyena sarīracamme navanavutiyā lomakūpasahassesu likkhāmattaṃ pavisitvā ṭhitā .
Nakhā aṅgulīnaṃ aggapiṭṭhesu ṭhitā vīsati .
Dantā dvīsu haṇukaṭṭhikesu ṭhitā yebhuyyena dvattiṃsa .
TacoV1.70 sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā ṭhitaṃ cammaṃ .
Maṃsaṃ sādhikāniP1.81 tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitāni navamaṃsapesisatāni .
Nhārū sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni .
Aṭṭhī sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upari ṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni .
Aṭṭhimiñjā tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitā miñjā .
Vakkaṃ galavāṭakā nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhā hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitā dve maṃsapiṇḍikā .
Hadayaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe ṭhitaṃ anto cittasannissayaṃ aḍḍhapasatamattalohitapuṇṇaṃ punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamattāvāṭakaṃ hadayamaṃsaṃ .
Yakanaṃ dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ yamakamaṃsapaṭalaṃ .
Kilomakaṃ hadayavakkāni paṭicchādetvā ṭhitaṃ paṭicchannakilomakasaṅkhātañca sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ appaṭicchannakilomakasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pariyonahanamaṃsaṃ .
Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ udarajivhāmaṃsaṃ .
Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare hadayayakanānaṃ upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsamaṃsaṃ .
AntaṃM1.77 upari galavāṭake heṭṭhā karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitā purisassa dvattiṃsahatthā itthiyā aṭṭhavīsatihatthā ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggā antavaṭṭi .
AntaguṇaṃV1.71 antabhoge ekato agalante ābandhitvā ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitaṃ bandhanaṃ .
Udariyaṃ dantamusalasañcuṇṇitaṃ jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷalālāpalibuddhaṃ taṃkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ tantavāyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃP1.82 hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇabubbuḷakāni muñcantaṃ paramakasambukaduggandhajegucchabhāvaṃ āpajjitvā āmāsayasaṅkhāte uparinābhiantapaṭale ṭhitaṃ nānappakārakaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ .
Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhā nābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitaṃ vaccaṃ .
Pittaṃ hadayamaṃsapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya ṭhitaṃ mahākosātakīkosakasadise pittakosake ṭhitaṃ baddhapittasaṅkhātañca , kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittasaṅkhātañcāti duvidhaṃ pittaṃ .
Semhaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ .
Pubbo khāṇukaṇṭakapaharaṇaggijālādīhi abhihate vā sarīrappadese abbhantaradhātukkhobhavasena vā uppannesu gaṇḍapīḷakādīsu paripakkalohitapariṇāmo .
Lohitaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantaṃ vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ ṭhitaṃ ekapatthapūramattaṃ sannicitalohitasaṅkhātañca , kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanijālānusārena sabbaṃ upādiṇṇasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ saṃsaraṇalohitasaṅkhātañcāti duvidhaṃ lohitaṃ .
Sedo aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi santatte sarīre sabbakesalomakūpavivarehi paggharaṇakaāpodhātu .
Medo thūlassa sakalasarīre cammamaṃsantare kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito thinasineho .
AssuV1.72 somanassadomanassavisabhāgāhārautūhi samuṭṭhahitvā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhantī vā paggharantī vā āpodhātu .
VasāM1.78 aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgehi usmājātesu yebhuyyena hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhito vilīnasineho .
KheḷoP1.83 tathārūpaṃ āhāraṃ passantassa vā sarantassa vā mukhe vā ṭhapentassa hadayaṃ vā ākilāyantassa kismiñcideva vā jigucchaṃ uppādentassa bhiyyo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya tiṭṭhamānā pheṇamissā āpodhātu .
Siṅghāṇikā visabhāgāhārautuvasena sañjātadhātukkhobhassa vā rodantassa vā antosīse matthaluṅgato galitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhantaṃ vā paggharantaṃ vā pūti asuci picchilaṃ .
Lasikā aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānaṃ asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ picchilakuṇapaṃ .
Muttaṃ āhārautuvasena vatthipuṭabbhantare ṭhitā āpodhātu .
Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare cattāro sibbinimagge nissāya ṭhito catupiṇḍasamodhāno miñjarāsi .
Cakkhāyatanā dīni dvādasa vissajjanāni dvādasāyatanavasena niddiṭṭhāni .
Āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanaṃ .
Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti , vāyamantīti vuttaṃ hoti .
Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti , vitthārentīti vuttaṃ hoti .
Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati , tāva nayanti , pavattayantīti vuttaṃ hoti .
Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃV1.73 .
Tathā hi loke ‘‘ issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan ’’ tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘ āyatanan ’’ ti vuccati .
‘‘ Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan ’’ tiādīsu ākaro .
Sāsane pana ‘‘ manorame āyatane , sevanti naṃ vihaṅgamā ’’ tiādīsu ( a . ni .5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ .
‘‘ Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan ’’ tiādīsu sañjātideso .
‘‘ Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ tiādīsu ( a . ni .3.102;5.23) kāraṇaṃ .
Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃM1.79 , cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissayattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro , tattha tatthaP1.84 vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ , taṃnissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso , cakkhādīnaṃ abhāve abhāvato cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇanti yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ .
Evaṃ sesānipi .
Cakkhudhātā dīni aṭṭhārasa vissajjanāni aṭṭhārasadhātuvasena niddiṭṭhāni .
Cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati , dhīyate , vidhānaṃ vidhīyate , etāya , ettha vā dhīyatīti dhātu .
Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ , anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti .
Bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante , dhārīyantīti attho .
Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato .
Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati .
Tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati , ṭhapīyatīti attho .
Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi , na evametā .
Etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .
Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti , evametāpi dhātuyo viyāti dhātuyo .
Vicittā hetā ñāṇaneyyāvayavāti .
Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā , evamevetesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā .
Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti .
Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ .
Tathā hi bhagavā ‘‘ chadhāturo ayaṃ bhikkhu puriso ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.343-344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti .
Yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu .
Evaṃ sesāpi .
Manodhātūti ca tisso manodhātuyo .
Dhammadhātūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā soḷasa sukhumarūpāni nibbānañca .
Manoviññāṇadhātūti chasattati manoviññāṇadhātuyo .
Cakkhundriyā dīniM1.80V1.74 bāvīsati vissajjanāni bāvīsatindriyavasena niddiṭṭhāni .
Cakkhumeva dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃP1.85 kāretīti cakkhundriyaṃ .
Sotameva savanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sotindriyaṃ .
Ghānameva ghāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti ghānindriyaṃ .
Jivhā eva sāyanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jivhindriyaṃ .
Kāyo eva phusanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ .
Manate iti mano , vijānātīti attho .
Aṭṭhakathācariyā panāhu – nāliyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ manati jānātīti mano , tadeva mananalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ .
Jīvanti tena taṃsahajātā dhammāti jīvitaṃ , tadeva anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ .
Taṃ rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ .
Sabbakammajarūpasahajaṃ sahajarūpānupālanaṃ rūpajīvitindriyaṃ , sabbacittasahajaṃ sahajaarūpānupālanaṃ arūpajīvitindriyaṃ .
Thīyati saṅghātaṃ gacchati etissā gabbhoti itthī , itthiliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , niyamato itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ .
Puṃ-vuccati nirayo , puṃ saṅkhāte niraye risīyati hiṃsīyatīti puriso , purisaliṅgādīsu indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , niyamato purisasseva indriyaṃ purisindriyaṃ .
Dvīsupetesu ekekaṃ sabhāvakassa ekekassa kammajarūpasahajaṃ hoti .
Kusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ , kāyikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , sukhameva indriyaṃ sukhindriyaṃ .
Akusalavipākakāyaviññāṇasampayuttaṃ dukkhaṃ , kāyikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , dukkhameva indriyaṃ dukkhindriyaṃ .
Pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano , sumanassa bhāvo somanassaṃ , cetasikasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , somanassameva indriyaṃ somanassindriyaṃ .
Domanassayogato duṭṭhu mano assāti , hīnavedanattā vā kucchitaṃ mano assāti dummano , dummanassa bhāvo domanassaṃ , cetasikaasātalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , domanassamevaV1.75 indriyaṃ domanassindriyaṃ .
Sukhadukkhākārapavattiṃ upekkhati majjhattākārasaṇṭhitattā tenākārena pavattatīti upekkhā , majjhattalakkhaṇeP1.86 indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , upekkhā eva indriyaṃ upekkhindriyaṃ .
SaddahantiM1.81 etāya , sayaṃ vā saddahati , saddahanamattameva vā esāti saddhā , assaddhiyassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ , adhimokkhalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , saddhāyeva indriyaṃ saddhindriyaṃ .
Vīrabhāvo vīriyaṃ , vīrānaṃ vā kammaṃ , vidhinā vā nayena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ , kosajjassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ , paggahaṇalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , vīriyameva indriyaṃ vīriyindriyaṃ .
Saranti tāya , sayaṃ vā sarati , saraṇamattameva vā esāti sati , muṭṭhasaccassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ , upaṭṭhānalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , sati eva indriyaṃ satindriyaṃ .
Ārammaṇe cittaṃ sammā ādhiyati ṭhapetīti samādhi , vikkhepassa abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ , avikkhepalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , samādhi eva indriyaṃ samādhindriyaṃ .
‘‘ Idaṃ dukkhan ’’ tiādinā nayena ariyasaccāni pajānātīti paññā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattāti paññāpanavasena paññā ’’ ti vuttaṃ .
Avijjāya abhibhavanato adhipatiatthena indriyaṃ , dassanalakkhaṇe vā indaṭṭhaṃ kāretīti indriyaṃ , paññā eva indriyaṃ paññindriyaṃ .
Anamatagge saṃsāravaṭṭe anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammameva vā jānissāmīti paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyaṃ .
Sotāpattimaggañāṇassetaṃ nāmaṃ .
Paṭhamamaggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānamevaV1.76 jānanato indriyaṭṭhasambhavato ca ājānanakaṃ indriyaṃ aññindriyaṃ .
Sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ nāmaṃ .
Aññātāvino catusaccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ , aññātāvīnaṃ vā catūsu saccesu niṭṭhitakiccānaṃ cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitānaṃ dhammānaṃ abbhantare indaṭṭhasādhanena aññātāvindriyaṃ .
Arahattaphalañāṇassetaṃ nāmaṃ .
SabbānipetāniP1.87 yathāyogaṃ indaliṅgaṭṭhena indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena indajuṭṭhaṭṭhena ca indriyāni .
Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo , kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato .
Tenevettha kammajanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgentiM1.82 , tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni .
Sabbāneva panetāni bhagavatā munindena yathābhūtato pakāsitāni abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni .
Teneva ca bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya , kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni .
Api ca ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenapi etāni indriyāni .
Cakkhuviññāṇādipavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti .
5.
Kāmadhātu ādīni dvādasa vissajjanāni bhavappabhedavasena niddiṭṭhāni .
Kāmarāgasaṅkhātena kāmena yuttā dhātu kāmadhātu , kāmasaṅkhātā vā dhātu kāmadhātu .
Kāmaṃ pahāya rūpena yuttā dhātu rūpadhātu , rūpasaṅkhātā vā dhātu rūpadhātu .
Kāmañca rūpañca pahāya arūpena yuttā dhātu arūpadhātu , arūpasaṅkhātā vā dhātu arūpadhātu .
Tā eva dhātuyo puna bhavapariyāyena vuttā .
Bhavatīti hi bhavoti vuccati .
Saññāya yutto bhavo saññābhavo , saññāsahagato vā bhavo saññābhavo , saññā vā ettha bhave atthīti saññābhavo .
So kāmabhavo ca asaññābhavamutto rūpabhavo ca nevasaññānāsaññābhavamutto arūpabhavo ca hoti .
Na saññābhavo asaññābhavo , so rūpabhavekadeso .
OḷārikattābhāvatoV1.77 nevasaññā , sukhumattena sambhavato nāsaññāti nevasaññānāsaññā , tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo .
Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā , sukhumāya ca bhāvā nevasaññānāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo , so arūpabhavekadeso .
Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo ekena vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo , so asaññabhavova .
Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo catūhi vokāro assa bhavassāti catuvokārabhavoP1.88 , so arūpabhavo eva .
Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo pañcahi vokāro assa bhavassāti pañcavokārabhavo , so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti .
6. Paṭhamajjhānā dīni dvādasa vissajjanāni jhānasamāpattivasena niddiṭṭhāni .
Jhānan ti idha brahmavihāramattaṃ adhippetaṃ .
Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ .
Pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ jhānaṃ .
SukhacittekaggatāsampayuttaṃM1.83 tatiyaṃ jhānaṃ .
Upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ jhānaṃ .
Medati mejjatīti mettā , siniyhatīti attho .
Mitte vā bhavā , mittassa vā esā pavattīti mettā , paccanīkadhammehi muttattā ārammaṇe cādhimuttattā vimutti , cetaso vimutti cetovimutti , mettā eva cetovimutti mettācetovimutti .
Karuṇā vuttatthā eva .
Modanti tāya taṃsamaṅgino , sayaṃ vā modati , modanamattameva vā tanti muditā .
‘‘ Averā hontū ’’ tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā .
Mettādayo tayo brahmavihārā paṭhamādīhi tīhi jhānehi yuttā .
Upekkhābrahmavihāro catutthajjhānena yutto .
Pharaṇavasena natthi etassa antoti ananto .
Ākāso ananto ākāsānanto , kasiṇugghāṭimākāsoV1.78 .
Ākāsānantoyeva ākāsānañcaṃ , taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘ devānaṃ devāyatanamivā ’’ ti ākāsānañcāyatanaṃ .
Ākāsānañcāyatanameva samāpatti ākāsānañcāyatanasamāpatti .
Pharaṇavasena ca natthi etassa antoti anantaṃ , taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ .
Anantameva ānañcaṃ , viññāṇaṃ ānañcaṃ ‘‘ viññāṇānañcan ’’ ti avatvā ‘‘ viññāṇañcan ’’ ti vuttaṃ .
Ayañhettha ruḷhisaddo .
Taṃ viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa ‘‘ devānaṃ devāyatanamivā ’’ ti viññāṇañcāyatanaṃ .
Natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ , antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti .
Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ .
Ākāsānañcāyatanaviññāṇābhāvassetaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ ākiñcaññaṃ .
Adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassaP1.89 jhānassa ‘‘ devānaṃ devāyatanamivā ’’ ti ākiñcaññāyatanaṃ .
Oḷārikāya saññāya abhāvato , sukhumāya ca bhāvato nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ .
Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Atha vā yāyamettha saññā sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā , nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Ākiñcaññāyatanārammaṇāya samāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Na kevalaṃ ettha saññāM1.84 edisī , atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā .
Cittampi nevacittaṃ nācittaṃ .
Phassopi nevaphasso nāphasso .
Esa nayo sesasampayuttadhammesu .
Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti .
Avijjā dīni dvādasa vissajjanāni paṭiccasamuppādaṅgavasena niddiṭṭhāni .
Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma , aladdhabbanti attho .
Taṃ avindiyaṃ vindatīti avijjā .
Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma , taṃ vindiyaṃ na vindatīti avijjā .
Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ , āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ , dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ , indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ , saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā .
Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā , antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti avijjā , paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati , vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā , api ca cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇānaṃ paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannānañca dhammānaṃ chādanatopi avijjā .
Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā .
Vijānātīti viññāṇaṃ .
Namatīti nāmaṃ , nāmayatīti vā nāmaṃ .
Ruppatīti rūpaṃ .
Āye tanotiV1.79 , āyatañca nayatīti āyatanaṃ .
Phusatīti phasso .
Vedayatīti vedanā .
Paritassatīti taṇhā .
Upādiyati bhusaṃ gaṇhātīti upādānaṃ .
Bhavati , bhāvayatīti vā bhavo .
Jananaṃ jāti .
JīraṇaṃP1.90 jarā .
Maranti etenāti maraṇaṃ .
7. Dukkhā dīni aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni catusaccayojanāvasena niddiṭṭhāni .
‘‘ Dukkhaṃ abhiññeyyan ’’ tiādīsu hi channaṃ catukkānaṃ vasena catuvīsati vissajjanāni ‘‘ cakkhu jarāmaraṇan ’’ ti peyyāle ‘‘ cakkhu abhiññeyyaṃ sotaṃ abhiññeyyan ’’ tiādinā ‘‘ jāti abhiññeyyā ’’ ti pariyosānena pañcanavutādhikena vissajjanasatena yojetvā vuttāni .
Pañcanavutādhikaṃ catukkasataṃ hoti , tesaṃ catukkānaṃ vasena asītiadhikāni satta vissajjanasatāni .
‘‘ Jarāmaraṇaṃ abhiññeyyan ’’ tiādike catukke ‘‘ cattāri vissajjanānī ’’ ti evaṃ sabbāni aṭṭha ca satāni aṭṭha ca vissajjanāni honti .
Ettha ca tassa tassa dhammassa padhānabhūto paccayo samudayoti veditabbo .
Sabbasaṅkhārehi suññaṃ nibbānaṃ nirodhoti veditabbaṃ .
Anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇampi hi lokuttarindriyānaṃ ettha abhāvaṃ sandhāya anaññātaññassāmītindriyanirodhotiādi yujjatiM1.85 .
Nirodhagāminipaṭipadāti ca sabbattha ariyamaggo eva .
Evañhi vuccamāne phalepi maggavohārasambhavato aññindriyaaññātāvindriyānampi yujjati .
Puna dukkhādīnaṃ pariññaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni , puna dukkhādīnaṃ pariññāpaṭivedhaṭṭhādivasena aṭṭhasatāni aṭṭha ca vissajjanāni niddiṭṭhāni .
Pariññā ca sā paṭivijjhitabbaṭṭhena paṭivedho cāti pariññāpaṭivedho .
Pariññāpaṭivedhova attho pariññāpaṭivedhaṭṭho .
8. Puna tāneva dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi sattahi sattahi padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ aṭṭhakasatānaṃ vasena sahassañca cha ca satāni soḷasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni .
Tattha padhānabhūto paccayo samudayo , tassa nirodho samudayanirodho .
Chando eva rāgo chandarāgo , dukkhe sukhasaññāya dukkhassa chandarāgo , tassa nirodho chandarāganirodho .
Dukkhaṃ paṭicca uppajjamānaṃ sukhaṃ somanassaṃ dukkhassa assādo .
Dukkhassa aniccatā dukkhassa vipariṇāmadhammatā dukkhassa ādīnavo .
Dukkhe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ dukkhassa nissaraṇaṃ .
‘‘ Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ nirodho tassa nissaraṇan ’’ tiP1.91 ( paṭi . ma .1.24) vacanato nibbānameva dukkhassa nissaraṇaṃ .
‘‘ Dukkhanirodho samudayanirodho chandarāganirodho dukkhassa nissaraṇan ’’ ti nānāsaṅkhatapaṭipakkhavasena nānāpariyāyavacanehi catūsu ṭhānesu nibbānameva vuttantiV1.80 veditabbaṃ .
Keci pana ‘‘ āhārasamudayā dukkhasamudayo āhāranirodhā dukkhanirodho sarasavasena samudayanirodho , atha vā udayabbayadassanena samudayanirodho saha vipassanāya maggo chandarāganirodho ’’ ti vadanti .
Evañca vuccamāne lokuttarindriyānaṃ avipassanūpagattā na sabbasādhāraṇaṃ hotīti paṭhamaṃ vuttanayova gahetabbo .
Lokuttarindriyesu hi chandarāgābhāvatoyeva chandarāganirodhoti yujjati .
Sarīre chandarāgeneva sarīrekadesesu kesādīsupi chandarāgo katova hoti , jarāmaraṇavantesu chandarāgeneva jarāmaraṇesupi chandarāgo katova hoti .
Evaṃ assādādīnavāpi yojetabbā .
Puna dukkhādīni jarāmaraṇapariyantāni dviadhikāni dve padasatāni samudayādīhi chahi chahiM1.86 padehi yojetvā dviadhikānaṃ dvinnaṃ sattakasatānaṃ vasena nayasahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni niddiṭṭhāni .
9. Idāni rūpādīni jarāmaraṇapariyantāni ekādhikāni dve padasatāni sattahi anupassanāhi yojetvā niddisituṃ paṭhamaṃ tāva aniccānupassanādayo satta anupassanā niddiṭṭhā .
Tāni sabbāni sattahi suddhikaanupassanāvissajjanehi saddhiṃ sahassañca cattāri ca satāni cuddasa ca vissajjanāni honti .
Aniccanti anupassanā aniccānupassanā .
Sā niccasaññāpaṭipakkhā .
Dukkhanti anupassanā dukkhānupassanā .
Sā sukhasaññāpaṭipakkhā .
Anattāti anupassanā anattānupassanā .
Sā attasaññāpaṭipakkhā .
Tissannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā nibbindatīti nibbidā , nibbidā ca sā anupassanā cāti nibbidānupassanā .
Sā nandipaṭipakkhā .
Catassannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā virajjatīti virāgo , virāgo ca so anupassanā cāti virāgānupassanā .
Sā rāgapaṭipakkhā .
Pañcannaṃ anupassanānaṃ paripūrattā rāgaṃ nirodhetīti nirodho , nirodho ca so anupassanā cāti nirodhānupassanā .
Sā samudayapaṭipakkhā .
Channaṃ anupassanānaṃ paripūrattā paṭinissajjatītiP1.92 paṭinissaggo , paṭinissaggo ca so anupassanā cāti paṭinissaggānupassanā .
Sā ādānapaṭipakkhā .
Lokuttarindriyānaṃ asatipi vipassanūpagatte ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā , sabbe saṅkhārā dukkhā , sabbe dhammā anattā ’’ ti ( dha . pa .277-279; paṭi . ma .1.31) vacanato tesampi aniccadukkhānattattā tattha niccasukhattasaññānaṃ nandiyā rāgassa ca abhāvā nirodhavantānīti anupassanato pariccāgapaṭinissaggapakkhandanapaṭinissaggasambhavato ca tehipi satta anupassanā yojitāti veditabbā .
Jarāmaraṇavantesu aniccādito diṭṭhesu jarāmaraṇampi aniccādito diṭṭhaṃ nāma hoti , jarāmaraṇavantesu nibbindanto virajjanto jarāmaraṇe nibbinno ca viratto ca hoti , jarāmaraṇavantesu nirodhato diṭṭhesu jarāmaraṇampi nirodhato diṭṭhaṃV1.81 nāma hoti , jarāmaraṇavantesu paṭinissajjanto jarāmaraṇaṃ paṭinissajjantova hotīti jarāmaraṇehi satta anupassanā yojitāti veditabbā .
10. Idāni ādīnavañāṇassa vatthubhūtānaṃ uppādādīnaṃ pañcannaṃ ārammaṇānaṃ vasena uppādādīni tesaṃ vevacanāni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni , santipadañāṇassaM1.87 tappaṭipakkhārammaṇavasena anuppādādīni pañcadasa vissajjanāni niddiṭṭhāni , puna tāneva uppādānuppādādīni padāni yugaḷakavasena yojetvā tiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni .
Evaṃ imasmiṃ nayeva saṭṭhi vissajjanāni honti .
Tattha uppādoti purimakammapaccayā idha uppatti .
Pavattan ti tathāuppannassa pavatti .
Nimittan ti sabbampi saṅkhāranimittaṃ .
Yogāvacarassa hi saṅkhārā sasaṇṭhānā viya upaṭṭhahanti , tasmā nimittanti vuccanti .
Āyūhanāti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ .
Tañhi abhisaṅkharaṇaṭṭhena āyūhanāti vuccati .
Paṭisandhīti āyatiṃ uppatti .
Sā hi bhavantarapaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati .
Gatīti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti .
Sā hi gantabbato gatīti vuccati .
Nibbattīti khandhānaṃ nibbattanaṃ .
Upapattīti ‘‘ samāpannassa vā upapannassa vā ’’ ti ( paṭi . ma .1.72) evaṃ vuttā vipākapavatti .
Jātīti jananaṃ .
Tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti , tesaṃ tesaṃ paṭhamaṃP1.93 pātubhāvo .
Jarāti jīraṇaṃ .
Sā duvidhā ṭhitaññathattalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhānaṃ purāṇabhāvo ca .
Sā idha adhippetā .
Byādhīti dhātukkhobhapaccayasamuṭṭhito pittasemhavātasannipātautuvipariṇāmavisamaparihāraupakkamakammavipākavasena aṭṭhavidho ābādho .
Vividhaṃ dukkhaṃ ādahati vidahatīti byādhi , byādhayati tāpeti , kampayatīti vā byādhi .
Maraṇan ti maranti etenāti maraṇaṃ .
Taṃ duvidhaṃ vayalakkhaṇasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇañca ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca .
Taṃ idha adhippetaṃ .
Sokoti socanaṃ .
Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanehi phuṭṭhassa cittasantāpo .
Paridevoti paridevanaṃ .
Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa vacīpalāpo .
Upāyāsoti bhuso āyāso .
Ñātibyasanādīhiyeva phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva .
Ettha ca uppādādayo pañceva ādīnavañāṇassa vatthuvasena vuttā , sesā tesaṃ vevacanavasena .
‘‘ Nibbattī ’’ ti hi uppādassa ,‘‘ jātī ’’ ti paṭisandhiyā vevacanaṃ ,‘‘ gati upapattī ’’ ti idaṃ dvayaṃ pavattassa , jarādayo nimittassāti .
Anuppādādivacanehi pana nibbānameva vuttaṃ .
PunaV1.82 tāneva uppādānuppādādīni saṭṭhi padāni dukkhasukhapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni , bhayakhemapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni , sāmisanirāmisapadehiM1.88 yojetvā saṭṭhi vissajjanāni , saṅkhāranibbānapadehi yojetvā saṭṭhi vissajjanāni niddiṭṭhāni .
Tattha dukkhan ti aniccattā dukkhaṃ .
Dukkhapaṭipakkhato sukhaṃ .
Yaṃ dukkhaṃ , taṃ bhayaṃ .
Bhayapaṭipakkhato khemaṃ .
Yaṃ bhayaṃ , taṃ vaṭṭāmisalokāmisehi avippamuttattā sāmisaṃ .
Sāmisapaṭipakkhato nirāmisaṃ .
Yaṃ sāmisaṃ , taṃ saṅkhāramattameva .
Saṅkhārapaṭipakkhato santattā nibbānaṃ .
Saṅkhārā hi ādittā , nibbānaṃ santanti .
Dukkhākārena bhayākārena sāmisākārena saṅkhārākārenāti evaṃ tena tena ākārena pavattiṃ sandhāya tathā tathā vuttanti veditabbanti .
11. Pariggahaṭṭhā dīni ekatiṃsa vissajjanāni ariyamaggakkhaṇavasena niddiṭṭhāni .
Ariyamaggasampayuttā hi dhammāP1.94 ādito pabhuti uppādanatthaṃ pariggayhante iti pariggahā , tesaṃ sabhāvo pariggahaṭṭho .
Tesaṃyeva aññamaññaparivārabhāvena parivāraṭṭho .
Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṭṭho .
Tesaṃyeva samādhivasena ekārammaṇapariggahamapekkhitvā ekaggaṭṭho .
Nānārammaṇavikkhepābhāvamapekkhitvā avikkhepaṭṭho .
Vīriyavasena paggahaṭṭho .
Samādhivasena udakena nhānīyacuṇṇānaṃ viya avippakiṇṇatā avisāraṭṭho .
Samādhiyogena alulitattā anāvilaṭṭho .
Avikampitattā aniñjanaṭṭho .
Ekattupaṭṭhānavasenāti samādhiyogena ca ekārammaṇe bhusaṃ patiṭṭhānavasena ca .
Ṭhitaṭṭhoti ārammaṇe niccalabhāvena patiṭṭhitaṭṭho .
Tassa nibbānārammaṇassa ālambanabhāvena ārammaṇaṭṭho .
Tattheva nikāmacārabhāvena gocaraṭṭho .
Nissaraṇapahānabhāvena nibbānassa pahānaṭṭho .
Kilesapariccāgavasena ariyamaggassa pariccāgaṭṭho .
Dubhato vuṭṭhānavasena vuṭṭhānaṭṭho .
Nimittapavattehi nivattanavasena nivattanaṭṭho .
Nibbutattā santaṭṭho .
Atappakattā uttamattā ca paṇītaṭṭho .
Kilesehi vimuttattā , ārammaṇe ca adhimuttattā vimuttaṭṭho .
Āsavānaṃ avisayabhāvena parisuddhattā anāsavaṭṭho .
Kilesakantārasaṃsārakantārātikkamanena taraṇaṭṭho .
Saṅkhāranimittābhāvena animittaṭṭho .
Taṇhāpaṇidhiabhāvena appaṇihitaṭṭho .
Attasārābhāvena suññataṭṭho .
Vimuttirasena ekarasatāya , samathavipassanānaṃ ekarasatāya vā ekarasaṭṭho .
Samathavipassanānaṃ aññamaññaṃ anativattanaṭṭho .
Tesaṃyeva yuganaddhaṭṭho .
Ariyamaggassa saṅkhārato niggamaneM1.89 niyyānaṭṭho .
Nibbānasampāpanena hetuṭṭho .
Nibbānapaccakkhakaraṇena dassanaṭṭho .
Adhipatibhāvena ādhipateyyaṭṭhoti .
12. Samathā dīni cattāri vissajjanāni samathavipassanāvasena niddiṭṭhāni .
Aniccādivasena anu anu passanato anupassanaṭṭho .
Yuganaddhassa samathavipassanādvayassa ekarasabhāvenaV1.83 anativattanaṭṭho .
Sikkhā dīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni .
Sikkhitabbattā sikkhāP1.95 .
Tassā samādātabbato samādānaṭṭho .
Sīle patiṭṭhāya kammaṭṭhānavasena gahitassa ārammaṇassa bhāvanāpavattiṭṭhānattā gocaraṭṭhānattā ca gocaraṭṭho .
Samathakāle vipassanākāle vā kosajjavasena līnassa cittassa dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena ussāhanaṭṭho paggahaṭṭho .
Uddhaccavasena uddhatassa cittassa passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena sannisīdāpanaṭṭho niggahaṭṭho .
Ubho visuddhānan ti ubhato visuddhānaṃ , līnuddhatapakkhato nivāretvā visuddhānaṃ cittānanti attho .
Majjhimabhāve ṭhitānaṃ santativasena pavattamānānaṃ cittānaṃ vasena bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ .
Ussāhanasannisīdāpanesu sabyāpārābhāvo ajjhupekkhanaṭṭho .
Samappavattassa cittassa vasena bhāvanā visesādhigamaṭṭho .
Ariyamaggapātubhāvavasena uttaripaṭivedhaṭṭho .
Ariyamaggasiddhacatusaccapaṭivedhavasena saccābhisamayaṭṭho .
Phalasamāpattivasena nirodhe patiṭṭhāpakaṭṭho .
Sā hi taṃsamaṅgipuggalaṃ nirodhasaṅkhāte nibbāne patiṭṭhāpeti .
Saddhindriyā dīni pañca vissajjanāni indriyaṭṭhavasena vuttāni .
Adhimokkhaṭṭhoti adhimuccanaṭṭho .
Upaṭṭhānaṭṭhoti ārammaṇaṃ upecca patiṭṭhānaṭṭho .
Dassanaṭṭhoti sabhāvapekkhanaṭṭho .
Saddhābalā dīni pañca vissajjanāni balaṭṭhavasena niddiṭṭhāni .
Akampiyaṭṭhena saddhāva balanti saddhābalaṃ .
Assaddhiyeti assaddhiyena .
Assaddhiyan ti ca saddhāpaṭipakkhabhūto cittuppādo .
Akampiyaṭṭhoti akampetabbaṭṭho , kampetuṃ na sakkāti attho .
Kosajjeti kusītabhāvasaṅkhātena thinamiddhena .
Pamādeti satipaṭipakkhena cittuppādena .
Uddhacceti avūpasamasaṅkhātena uddhaccena .
Avijjāyāti mohena .
Satisambojjhaṅgā dīni satta vissajjanāni bojjhaṅgaṭṭhavasena niddiṭṭhāni .
Bujjhanakassa aṅgoM1.90 bojjhaṅgo .
Pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo , satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo .
Dhamme vicinātīti dhammavicayo .
Paññāyetaṃ nāmaṃ .
Pavicayaṭṭhoti vicāraṭṭho .
Pīnayatīti pīti .
Pharaṇaṭṭhoti visaraṇaṭṭho .
Passambhanaṃ passaddhiP1.96 .
Upasamaṭṭhoti niddarathaṭṭho .
Upapattito ikkhatīti upekkhā , samaṃ pekkhati apakkhapatitāva hutvā pekkhatīti attho .
Sā idha tatramajjhattupekkhā , bojjhaṅgupekkhātipi tassā nāmaṃ .
Samavāhitalakkhaṇattā paṭisaṅkhānaṭṭho .
Sammādiṭṭhā dīni aṭṭha vissajjanāni maggavasena niddiṭṭhāni .
Sammā passati , sammā vā tāya passanti , pasatthā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi .
Tassā sammādiṭṭhiyā .
Sammā saṅkappeti , sammā vā tena saṅkappenti , pasattho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo .
Abhiropanaṭṭhoti cittassa ārammaṇāropanaṭṭho .
Ārammaṇābhiniropanaṭṭhotipi pāṭho .
Sammā vadatiV1.84 , sammā vā tāya vadanti , pasatthā sundarā vā vācāti sammāvācā .
Micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ .
Pariggahaṭṭhoti catubbidhavacīsaṃvarapariggahaṭṭho .
Sammā karoti , sammā vā tena karonti , pasatthaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ , sammākammameva sammākammanto .
Micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ .
Samuṭṭhānaṭṭhoti tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānaṭṭho .
Sammā ājīvati , sammā vā tena ājīvanti , pasattho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo .
Micchājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ .
Vodānaṭṭhoti parisuddhaṭṭho .
Sammā vāyamati , sammā vā tena vāyamanti , pasattho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo .
Sammā sarati , sammā vā tāya saranti , pasatthā sundarā vā satīti sammāsati .
Sammā samādhiyati , sammā vā tena samādhiyanti , pasattho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi .
13. Indriyā dīni dasa vissajjanāni rāsikatvā anupubbapaṭipāṭivasena niddiṭṭhāni .
Ādhipateyyaṭṭhoti indaṭṭhakaraṇavasena adhipatiattho .
Akampiyaṭṭhoti paṭipakkhehi kampetuṃ asakkuṇeyyaṭṭho .
Niyyānaṭṭhoti lokiyalokuttarānampi paṭipakkhato niggamanaṭṭho .
Hetuṭṭhoti micchādiṭṭhādīnaṃ pahānāya sammādiṭṭhādayo hetūti vā sabbepi sammādiṭṭhādayo nibbānasampāpakahetūti vā hetuṭṭho .
Satipaṭṭhānesu ārammaṇesuM1.91 okkhanditvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ , satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ .
Kāyavedanācittadhammesu panassā asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavaseP1.97 subhasukhaniccattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti .
Etāni pubbabhāge nānācittesu labbhanti , maggakkhaṇe pana ekāyeva sati cattāri nāmāni labhati .
Sammappadhānesu padahanti etenāti padhānaṃ , sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ .
Sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ , sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpattavirahato padhānañca hitasukhanipphādakattena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vā sammappadhānaṃ .
Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ .
Uppannānuppannānaṃ anuppannuppannānañca akusalakusalānaṃ dhammānaṃ pahānānuppattiuppādaṭṭhitikiccasādhanavasena pavattito panassa catudhā bhedo hoti .
Etānipi pubbabhāge nānācittesu labbhanti , maggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ cattāri nāmāni labhati .
Padahanaṭṭhoti ussāhanaṭṭho .
Padhānaṭṭhotipi pāṭho , soyevattho .
Iddhipādānan ti ettha chandavīriyacittavīmaṃsāsu ekeko ijjhatīti iddhi , samijjhati nipphajjatīti attho .
Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi , paṭhamenatthenaV1.85 iddhi eva pādo iddhipādo , iddhikoṭṭhāsoti attho .
Dutiyenatthena iddhiyā pādoti iddhipādo .
Pādoti patiṭṭhā , adhigamūpāyoti attho .
Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti , tasmā pādoti vuccati .
Ete chandādayo pubbabhāge adhipativasena nānācittesu labbhanti , maggakkhaṇe pana saheva labbhanti .
Ijjhanaṭṭhoti nipphajjanaṭṭho patiṭṭhānaṭṭho vā .
Saccānan ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ .
Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho .
Imāni aṭṭha vissajjanāni lokiyalokuttaramissakāni .
Payogānan ti catunnaṃ ariyamaggapayogānaṃ .
Paṭippassaddhaṭṭhoti catunnaṃ ariyaphalānaṃ paṭippassaddhaṭṭho .
Maggapayogo hi phalakkhaṇe paṭippassaddho hoti niṭṭhitakiccattā .
Maggapayogānaṃ phalodayena paṭippassaddhabhāvo vā .
Phalānaṃ sacchikiriyaṭṭhoti ariyaphalānaṃ paccavekkhaṇavasena paccakkhakaraṇaṭṭho .
ĀrammaṇasacchikiriyāP1.98 vuttā hoti , phalakkhaṇe paṭilābhasacchikiriyā vā .
Vitakkā dīni pañca vissajjanāni jhānaṅgavasena niddiṭṭhāni .
Vitakkanaṃ vitakko , ūhanantiM1.92 vuttaṃ hoti .
Vicaraṇaṃ vicāro , anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti .
Upavicāraṭṭhoti anumajjanaṭṭho .
Abhisandanaṭṭhoti temanaṭṭho samādhivasena cittassa ekaggaṭṭho .
Āvajjanā dīni pañcadasa vissajjanāni pakiṇṇakavasena niddiṭṭhāni .
Pañcadvāramanodvāresu bhavaṅgārammaṇato aññārammaṇe cittasantānaṃ namentānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ āvajjanaṭṭho .
Viññāṇassa vijānanaṭṭho .
Paññāya pajānanaṭṭho .
Saññāya sañjānanaṭṭho .
Samādhissa ekodaṭṭho .
Dutiyajjhānasmiñhi samādhi eko udetīti ekodīti vuccati , vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā aggo seṭṭho hutvā uppajjatīti attho .
Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati .
Vitakkavicāravirahito vā eko asahāyo hutvā udetītipi vaṭṭati .
Sabbopi vā kusalasamādhi nīvaraṇādīnaṃ uddhaccasseva vā paṭipakkhattā tehi anajjhāruḷhoti aggo hutvā udetīti vā tehi virahitoti asahāyo hutvā udetīti vā ekodīti yujjati .
Abhiññāya ñātaṭṭhoti ñātapariññāya sabhāvajānanaṭṭho .
Pariññāya tīraṇaṭṭhoti tīraṇapariññāya aniccādito upaparikkhaṇaṭṭho .
Pahānassa pariccāgaṭṭhoti pahānapariññāya paṭipakkhapajahanaṭṭho .
Samappavattāya bhāvanāya ekarasaṭṭho .
Phassanaṭṭhoti phusanaṭṭho vindanaṭṭho .
Pīḷābhāravahanādinā khandhaṭṭho .
Suññādinā dhātuṭṭho .
Sakasakamariyādāyatanādinā āyatanaṭṭho .
Paccayehi saṅgamma katavasena saṅkhataṭṭho .
Tabbiparītena asaṅkhataṭṭho .
14. Cittaṭṭhā dīni pañcadasa vissajjanāni cittasambandhena niddiṭṭhāni .
Cittaṭṭhoti ettha ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ , vijānātīti attho .
Yaṃ panettha javanaṃ hoti , taṃ javanavīthivasenaV1.86 attano santānaṃ cinotītipi cittaṃ , yaṃ vipākaṃ hoti , taṃ kammakilesehi citantipi cittaṃ , sabbampi yathānurūpaṃ cittatāya cittaṃ , cittakaraṇatāya cittaṃ , yaṃ vaṭṭassa paccayo hoti , taṃ saṃsāradukkhaṃ cinotītipi cittaṃ .
Evaṃ ārammaṇeP1.99 cittatādito cittaṭṭho .
Cittuppādane phaluppādane vā nāssa antaramatthīti anantaraṃ , anantarassa bhāvo ānantariyaṃ , cittassa ānantariyaṃ cittānantariyaṃ , so cittānantariyaṭṭho .
Arahato cuticittaṃ vajjetvā yassa kassaci samanantaraniruddhassa cittassa anantaracittuppādane samatthabhāvo maggacittassa anantaraṃ phaluppādane samatthabhāvoti adhippāyo .
Cittassa vuṭṭhānaṭṭhoti gotrabhucittassaM1.93 nimittato , maggacittassa nimittapavattato vuṭṭhānaṭṭho .
Cittassa vivaṭṭanaṭṭhoti tasseva cittadvayassa yathāvuttato vuṭṭhitassa nibbāne vivaṭṭanaṭṭho .
Cittassa hetuṭṭhoti cittassa hetupaccayabhūtānaṃ navannaṃ hetūnaṃ hetuṭṭho .
Cittassa paccayaṭṭhoti cittassa vatthārammaṇādīnaṃ anekesaṃ paccayānaṃ paccayaṭṭho .
Cittassa vatthuṭṭhoti cittassa vatthubhūtānaṃ cakkhusotaghānajivhākāyahadayavatthūnaṃ vatthuṭṭho .
Cittassa bhūmaṭṭhoti cittassa uppattidesavasena kāmāvacarādibhūmiattho .
Cittassa ārammaṇaṭṭhoti rūpādiārammaṇaṭṭho .
Paricitassārammaṇassa sañcaraṇaṭṭhānaṭṭhena gocaraṭṭho .
Upari vuttaviññāṇacariyāvasena cariyaṭṭho .
Atha vā payogasamudācāraṭṭho cariyaṭṭho .
Cittassa gamanābhāvepi dūrasantikārammaṇagahaṇavasena gataṭṭho .
Abhinīhāraṭṭhoti gahitārammaṇato aññārammaṇamanasikāratthaṃ cittassa abhinīharaṇaṭṭho .
Cittassa niyyānaṭṭhoti maggacittassa vaṭṭato niyyānaṭṭho .
‘‘ Nekkhammaṃ paṭiladdhassa kāmacchandato cittaṃ nissaṭaṃ hotī ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.24,191 thokaṃ visadisaṃ ) nayena cittassa nissaraṇaṭṭho .
15. Ekattā dīni dvācattālīsa vissajjanāni ekattasambandhena niddiṭṭhāni .
Ekatteti ārammaṇekatte , ekārammaṇeti attho .
Paṭhamajjhānavasena pakkhandanaṭṭho .
Dutiyajjhānavasena pasīdanaṭṭho .
Tatiyajjhānavasena santiṭṭhanaṭṭho .
Catutthajjhānavasena muccanaṭṭho .
Paccavekkhaṇavasena etaṃ santanti passanaṭṭho .
Yānīkataṭṭhā dayo pañca samādhissa vasībhāvavisesā .
Yānīkataṭṭhoti yuttayānasadisakataṭṭho .
Vatthukataṭṭhoti patiṭṭhaṭṭhena vatthu viya kataṭṭho .
Anuṭṭhitaṭṭhoti paccupaṭṭhitaṭṭho .
Paricitaṭṭhoti samantato citaṭṭho .
Susamāraddhaṭṭhoti suṭṭhu samāraddhaṭṭhoP1.100 , sukataṭṭhoti attho .
Āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇavasitāvasena vā paṭipāṭiyā pañca padāni yojetabbāni .
Kasiṇādiārammaṇabhāvanāya sikhāppattakāle cittacetasikānaṃ pariggahaparivāraparipūraṭṭho .
Tesaṃyeva sammā samāhitattā ekārammaṇe samosaraṇena samodhānaṭṭho .
Tesaṃyeva balappattiyā ārammaṇaṃ abhibhavitvā patiṭṭhānavasena adhiṭṭhānaṭṭho .
Samathassa vipassanāya vā ādito , ādarena vā sevanavasena āsevanaṭṭho .
Vaḍḍhanavasena bhāvanaṭṭhoM1.94 .
PunappunaṃV1.87 karaṇavasena bahulīkammaṭṭho .
Bahulīkatassa suṭṭhu samuṭṭhitavasena susamuggataṭṭho .
Susamuggatassa paccanīkehi suṭṭhu vimuttivasena ārammaṇe ca suṭṭhu adhimuttivasena suvimuttaṭṭho .
Bujjhanaṭṭhā dīni cattāri padāni bojjhaṅgavasena vuttāni .
Sotāpattimaggabojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭho .
Sakadāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho .
Anāgāmimaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho .
Arahattamaggabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho .
Vipassanābojjhaṅgānaṃ vā bujjhanaṭṭho .
Dassanamaggabojjhaṅgānaṃ anubujjhanaṭṭho .
Bhāvanāmaggabojjhaṅgānaṃ paṭibujjhanaṭṭho .
Phalabojjhaṅgānaṃ sambujjhanaṭṭho .
Yathāvuttanayeneva bojjhaṅgānaṃ tassa tassa puggalassa bodhanādikaraṇena bodhanaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā .
Yathāvuttānaṃyeva bojjhaṅgānaṃ bujjhanaṭṭhena ‘‘ bodho ’’ ti laddhanāmassa puggalassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma .
Tesaṃ yathāvuttānaṃyeva bodhipakkhiyaṭṭhādayo cattāro atthā veditabbā .
Vipassanāpaññāvasena jotanaṭṭho .
Kamato catumaggapaññāvasena ujjotanānujjotanapaṭijjotanasañjotanaṭṭho .
Kamato catumaggapaññāvasena vā jotanaṭṭhādayo , phalapaññāvasena sañjotanaṭṭho veditabbo .
16. Patāpanaṭṭhā dīni aṭṭhārasa vissajjanāni ariyamaggavasena niddiṭṭhāni .
Ariyamaggo hi yassuppajjati , taṃ patāpeti pabhāseti virocāpetīti patāpano , tassa patāpanaṭṭho .
Tasseva atipabhassarabhāvena sayaṃ virocanaṭṭho .
Kilesānaṃ visosanena santāpanaṭṭho .
Amalanibbānārammaṇattā amalaṭṭho .
Sampayuttamalābhāvena vimalaṭṭho .
ĀrammaṇakaraṇamalābhāveP1.101 nimmalaṭṭho .
Atha vā sotāpattimaggassa amalaṭṭho .
Sakadāgāmianāgāmimaggānaṃ vimalaṭṭho .
Arahattamaggassa nimmalaṭṭho .
Atha vā sāvakamaggassa amalaṭṭho .
Paccekabuddhamaggassa vimalaṭṭho .
Sammāsambuddhamaggassa nimmalaṭṭho .
Kilesavisamābhāvena samaṭṭho .
‘‘ Sammā mānābhisamayā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.28; a . ni .3.33;5.200) viya kilesappahānaṭṭhena samayaṭṭho .
Vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātesu pañcasu vivekesu samucchedavivekattā vivekaṭṭho , vinābhāvaṭṭho .
Nissaraṇaviveke nibbāne caraṇato vivekacariyaṭṭho .
Pañcasu virāgesu samucchedavirāgattāM1.95 virāgaṭṭho , virajjanaṭṭho .
Nissaraṇavirāge nibbāne caraṇato virāgacariyaṭṭho .
Pañcasu nirodhesu samucchedanirodhattā nirodhaṭṭho .
Dukkhanirodhe nibbāne caraṇato nirodhacariyaṭṭho .
Pariccāgapakkhandanavosaggattā vosaggaṭṭho .
Ariyamaggo hi samucchedavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo , ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo ca .
Vipassanā pana tadaṅgavasena kilesappahānato pariccāgavosaggo , tanninnabhāvena nibbānapakkhandanato pakkhandanavosaggo .
Na so idha adhippeto .
Vosaggabhāvena caraṇatoV1.88 vosaggacariyaṭṭho .
Pañcasu vimuttīsu samucchedavimuttittā vimuttaṭṭho .
Nissaraṇavimuttiyaṃ caraṇato vimutticariyaṭṭho .
Chandavīriyacittavīmaṃsāsaṅkhātesu catūsu iddhipādesu ekekaiddhipādavasena dasa dasa katvā caturiddhipādavasena chandaṭṭhā dīni cattālīsa vissajjanāni niddiṭṭhāni .
Kattukamyataṭṭho chandaṭṭho .
Chandaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho .
Sahajātānaṃ patiṭṭhābhāvena pādaṭṭho .
Padaṭṭhoti vā pāṭho .
Iddhipādattā adhipatibhāvena padhānaṭṭho .
Payogakāle ijjhanaṭṭho .
Saddhāsampayogena adhimokkhaṭṭho .
Vīriyasampayogena paggahaṭṭho .
Satisampayogena upaṭṭhānaṭṭho .
Samādhisampayogena avikkhepaṭṭho .
Paññāsampayogena dassanaṭṭho .
Paggahaṭṭho vīriyaṭṭho .
Vīriyaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho .
SayaṃP1.102 vīriyattā paggahaṭṭho .
Cintanaṭṭhādiko cittaṭṭho .
Cittaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho .
Upaparikkhanaṭṭho vīmaṃsaṭṭho .
Vīmaṃsaṃ sīsaṃ katvā bhāvanārambhakāle mūlaṭṭho .
Sayaṃ vīmaṃsattā dassanaṭṭho .
17. Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīni soḷasa vissajjanāni saccānaṃ tathalakkhaṇavasena niddiṭṭhāni .
Dukkhadassaneneva pīḷanaṭṭho .
Dukkhāyūhanasamudayadassanena saṅkhataṭṭho .
Sabbakilesasantāpaharasusītalamaggadassanena santāpaṭṭho .
Avipariṇāmadhammanirodhadassanena vipariṇāmaṭṭho .
Samudayadassaneneva āyūhanaṭṭho .
Samudayāyūhitadukkhadassanena nidānaṭṭho .
Visaññogabhūtanirodhadassanena saññogaṭṭho .
Niyyānabhūtamaggadassanena palibodhaṭṭho .
Nirodhadassaneneva nissaraṇaṭṭho .
Avivekabhūtasamudayadassanena vivekaṭṭho .
Saṅkhatabhūtamaggadassanena asaṅkhataṭṭho .
Visabhūtadukkhadassanena amataṭṭho .
MaggadassanenevaM1.96 niyyānaṭṭho .
Nibbānasampattiyā ahetubhūtasamudayadassanena hetuṭṭho .
Sududdasanirodhadassanena dassanaṭṭho .
Kapaṇajanasadisadukkhadassanena uḷārakulasadiso ādhipateyyaṭṭho pātubhavatīti .
Evaṃ taṃtaṃsaccadassanena tadaññasaccadassanena ca ekekassa saccassa cattāro cattāro lakkhaṇaṭṭhā vuttā .
Tathaṭṭhā dīni dvādasa vissajjanāni sabbadhammasaṅgāhakadvādasapadavasena niddiṭṭhāni .
Tathaṭṭhoti yathāsabhāvaṭṭho .
Anattaṭṭhoti attavirahitaṭṭho .
Saccaṭṭhoti avisaṃvādanaṭṭho .
Paṭivedhaṭṭhoti paṭivijjhitabbaṭṭho .
Abhijānanaṭṭhoti abhijānitabbaṭṭho .
Parijānanaṭṭhoti ñātatīraṇapariññāya parijānitabbaṭṭho .
Dhammaṭṭhoti sabhāvadhāraṇādiattho .
Dhātuṭṭhoti suññādiattho .
Ñātaṭṭhoti jānituṃ sakkuṇeyyaṭṭho .
Sacchikiriyaṭṭhoti sacchikātabbaṭṭho .
Phassanaṭṭhoti ñāṇena phusitabbaṭṭho .
Abhisamayaṭṭhoti paccavekkhaṇañāṇena abhisammāgantabbaṭṭho , ñāṇena paṭilabhitabbaṭṭho vā .
PaṭilābhopiV1.89 hi ‘‘ atthābhisamayā dhīro ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.130) viya abhisamayoti vuccati .
18. NekkhammādīniP1.103 satta vissajjanāni upacārajjhānavasena niddiṭṭhāni .
Nekkhamman ti kāmacchandassa paṭipakkho alobho .
Ālokasaññāti thinamiddhassa paṭipakkhe ālokanimitte saññā .
Avikkhepoti uddhaccassa paṭipakkho samādhi .
Dhammavavatthānan ti vicikicchāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ .
Ñāṇan ti avijjāya paṭipakkhaṃ ñāṇaṃ .
Pāmojjan ti aratipaṭipakkhā pīti .
Paṭhamajjhānā dīni aṭṭha vissajjanāni rūpārūpasamāpattivasena niddiṭṭhāni .
Heṭṭhā pana rūpasamāpattianantaraṃ rūpajjhānasambandhena cattāro brahmavihārā niddiṭṭhā .
Aniccānupassanā dīni lokuttaramaggassa pubbabhāge aṭṭhārasamahāvipassanāvasena niddiṭṭhāni .
Heṭṭhā pana rūpādīhi yojanūpagā satta anupassanā eva vuttā , idha pana sabbāpi vuttā .
Kalāpasammasanaudayabbayānupassanā kasmā na vuttāti ce ?
Tāsaṃ dvinnaṃ vasena aniccānupassanādīnaṃ sijjhanato imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti , aniccānupassanādīhi vā vinā tāsaṃ dvinnaṃ appavattito imāsu vuttāsu tā dvepi vuttāva honti .
Khayānupassanāti paccuppannānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ bhaṅgadassanañāṇañcaM1.97 taṃtaṃkhandhabhaṅgadassanānantaraṃ tadārammaṇacittacetasikabhaṅgadassanañāṇañca .
Vayānupassanāti paccuppannānaṃ khandhānaṃ bhaṅgadassanānantaraṃ tadanvayeneva atītānāgatakhandhānaṃ bhaṅgadassanañāṇaṃ .
Vipariṇāmānupassanāti tasmiṃ bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttattā , atha sabbepi atītānāgatapaccuppannā khandhā vipariṇāmavantoti sabbesaṃ vipariṇāmadassanañāṇaṃ .
Animittānupassanāti evaṃ sabbasaṅkhārānaṃ vipariṇāmaṃ disvā aniccato vipassantassa aniccānupassanāva niccanimittapajahanavasena niccanimittābhāvā animittānupassanā nāma hoti .
Appaṇihitānupassanāti aniccānupassanānantaraṃ pavattā dukkhānupassanāva sukhapatthanāpajahanavasena paṇidhiabhāvā appaṇihitānupassanā nāma hoti .
Suññatānupassanāti dukkhānupassanānantaraṃ pavattā anattānupassanāva attābhinivesapajahanavasena attasuññatādassanato suññatānupassanā nāma hoti .
Adhipaññādhammavipassanāti evaṃ saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ passitvāP1.104 passitvā aniccādito vipassantassa saṅkhārāva bhijjanti , saṅkhārānaṃ maraṇaṃ na añño koci atthīti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā .
Sā hi adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati .
Yathābhūtañāṇadassanan tiV1.90 bhaṅgaṃ disvā disvā ‘‘ sabhayā saṅkhārā ’’ ti pavattaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ .
Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ .
‘‘ Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā yañca ādīnave ñāṇaṃ yā ca nibbidā , ime dhammā ekatthā , byañjanameva nānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.227) vacanato bhayatupaṭṭhānādīnavānupassanāsu vuttāsu nibbidānupassanā idhāpi vuttāva hoti .
Ādito catutthaṃ katvā vuttattā panidha na vuttā .
Paṭisaṅkhānupassanāti muñcitukamyatāñāṇavasena uppannaṃ muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāsaññitaṃ aniccadukkhānattānupassanāñāṇaṃ .
‘‘ Yā ca muñcitukamyatā yā ca paṭisaṅkhānupassanā yā ca saṅkhārupekkhā , ime dhammā ekatthā , byañjanameva nānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.227) vacanato paṭisaṅkhānupassanāya vuttāya muñcitukamyatāsaṅkhārupekkhāñāṇāni vuttāneva honti .
Vivaṭṭanānupassanāti anulomañāṇavasena uppannaṃ gotrabhuñāṇaṃ .
Anulomañāṇena gotrabhuñāṇassa sijjhanato gotrabhuñāṇe vutte anulomañāṇaṃ vuttameva hoti .
Evañhi aṭṭhārasannaṃM1.98 mahāvipassanānaṃ paṭipāṭi vuccamānā pāḷiyā sameti .
Vuttañhi indriyakathāyaṃ –
‘‘ Pubbabhāge pañcahindriyehi paṭhamajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni honti , paṭhame jhāne pañcahindriyehi dutiyajjhānavasena pañcindriyāni nissaṭāni hontī ’’ ti ( paṭi . ma .1.192)–
Ādinā nayena yāva arahattaphalā uttaruttaripaṭipāṭiyā indriyāni vuttāni .
Tasmā aṭṭhārasa mahāvipassanā yathāvuttakkamena pāḷiyā yujjanti .
Visuddhimagge pana –
‘‘ Khayānupassanāti ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ .
Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakaarūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathā pavattidassanaṃ .
Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehiP1.105 vipariṇāmadassanaṃ .
Yathābhūtañāṇadassananti sapaccayanāmarūpapariggaho ’’ ti ( visuddhi .2.850)–
Vuttaṃ .
Taṃ tāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati .
Vivaṭṭanānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañcāti vuttaṃ .
Tañca pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati .
Cariyākathāyañhi –
‘‘ Aniccānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā .
AniccānupassanāV1.91 ñāṇacariyā … pe … paṭisaṅkhānupassanatthāya āvajjanakiriyābyākatā viññāṇacariyā .
Paṭisaṅkhānupassanā ñāṇacariyā ’’ ti ( paṭi . ma .1.71)–
Yassa yassa ñāṇassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ labbhati , tassa tassa visuṃ visuṃ āvajjanaṃ vuttaṃ .
Vivaṭṭanānupassanāya pana āvajjanaṃ avatvāva ‘‘ vivaṭṭanānupassanā ñāṇacariyā ’’ ti vuttaṃ .
Yadi saṅkhārupekkhānulomañāṇāni vivaṭṭanānupassanā nāma siyuṃ , tadāvajjanasambhavā tadatthāya ca āvajjanaṃ vadeyya , na ca tadatthāya āvajjanaṃ vuttaṃ .
Gotrabhuñāṇassa pana visuṃ āvajjanaṃM1.99 natthi anulomāvajjanavīthiyaṃyeva uppattito .
Tasmā vivaṭṭanānupassanatthāya āvajjanassa avuttattā gotrabhuñāṇameva ‘‘ vivaṭṭanānupassanā ’’ ti yujjati .
19. Sotāpattimaggā dīni aṭṭha vissajjanāni lokuttaramaggaphalavasena niddiṭṭhāni .
Sotassa āpajjanaṃ sotāpatti , sotāpatti eva maggo sotāpattimaggo .
Sotāpattiyā phalaṃ sotāpattiphalaṃ , samāpajjīyatīti samāpatti , sotāpattiphalameva samāpatti sotāpattiphalasamāpatti .
Paṭisandhivasena sakiṃyeva imaṃ lokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī , tassa maggo sakadāgāmimaggo .
Sakadāgāmissa phalaṃ sakadāgāmiphalaṃ .
Paṭisandhivaseneva kāmabhavaṃ na āgacchatīti anāgāmī , tassa maggo anāgāmimaggo .
Anāgāmissa phalaṃ anāgāmiphalaṃ .
Kilesehi ārakattā , kilesārīnaṃ hatattā , saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā , pāpakaraṇe rahābhāvā , paccayādīnaṃ arahattā arahaṃ , arahato bhāvo arahattaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Arahattaphalaṃ .
Arahattassa maggo arahattamaggo .
Arahattameva phalaṃ arahattaphalaṃ .
‘‘ Adhimokkhaṭṭhena saddhindriyan ’’ tiādīni ‘‘ tathaṭṭhenaP1.106 saccā ’’ tipariyantāni tettiṃsa vissajjanāni niddiṭṭhāni .
Heṭṭhā ‘‘ saddhindriyassa adhimokkhaṭṭho ’’ tiādīhi tettiṃsāya vissajjanehi samānāni .
Kevalañhi tattha dhammehi atthā niddiṭṭhā , idha atthehi dhammā niddiṭṭhāti ayaṃ viseso .
‘‘ Avikkhepaṭṭhena samatho ’’ tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ heṭṭhā ‘‘ samathassa avikkhepaṭṭho ’’ tiādīnañca catunnaṃ vissajjanānaṃ viseso vuttanayeneva veditabbo .
Saṃvaraṭṭhenātiādīni aṭṭha vissajjanāni sīlādibalapariyosānadhammavasena niddiṭṭhāni .
Sīlavisuddhīti suparisuddhapātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ dussīlyamalavisodhanato .
Cittavisuddhīti saupacārā aṭṭha samāpattiyo .
Cittasīsena hettha samādhi vutto .
So cittamalavisodhanato cittavisuddhi .
Diṭṭhivisuddhīti nāmarūpānaṃ yathāsabhāvadassanaṃ sattadiṭṭhimalavisodhanatoV1.92 diṭṭhivisuddhi .
Muttaṭṭhenāti tadaṅgavasena upakkilesato vimuttaṭṭhena ārammaṇe ca adhimuttaṭṭhena .
Vimokkhoti tadaṅgavimokkho .
Paṭivedhaṭṭhena vijjāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ purimabhavapaṭivedhaṭṭhena vijjā , dibbacakkhuñāṇaṃM1.100 sattānaṃ cutūpapātapaṭivedhaṭṭhena vijjā , āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ saccapaṭivedhaṭṭhena vijjā .
Paṭivedhaṭṭhenāti jānanaṭṭhena .
Pariccāgaṭṭhena vimuttīti yaṃ yaṃ pariccattaṃ , tato tato vimuttattā phalavimutti .
Samucchedaṭṭhena khaye ñāṇan ti kilesasamucchindanatthena kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ .
Paṭippassaddhaṭṭhena anuppāde ñāṇan ti maggakiccasaṅkhātapayogapaṭippassaddhattā paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ .
20. Chando mūlaṭṭhenātiādīni nava vissajjanāni ariyamaggassa ādimajjhapariyosānavasena niddiṭṭhāni .
Chando mūlaṭṭhenāti kusalānaṃ dhammānaṃ kattukamyatāchando paṭipattiyā ca nipphattiyā ca mūlattā mūlaṭṭhena .
Manasikāro samuṭṭhānaṭṭhenāti yonisomanasikāro sabbakusaladhamme samuṭṭhāpetīti samuṭṭhānaṭṭhena .
Phasso samodhānaṭṭhenātiP1.107 yasmā taṇhāya visesena vedanā padhānakāraṇaṃ , taṇhā ca pahīyamānā visesena vedanāya pariññātāya pahīyati , tassā ca vedanāya phassova padhānakāraṇaṃ , tasmiṃ pariññāte vedanā pariññātā hoti , tasmā sattasu abhiññeyyavatthūsu phasso paṭhamaṃ vutto .
So ca tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā ‘‘ tikasannipātapaccupaṭṭhāno ’’ ti vuttattā samodhānaṭṭhena abhiññeyyo .
Keci pana ‘‘ ñāṇaphasso phasso ’’ ti vadanti .
Yasmā pana vedanā cittacetasike attano vase vattāpayamānā tattha samosarati pavisati , cittasantānameva vā pavisati , tasmā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyāti vuttā .
Keci pana ‘‘ sabbānipi pariññeyyāni vedanāsu samosaranti , vedanāsu pariññātāsu sabbaṃ taṇhāvatthu pariññātaṃ hoti .
Taṃ kissa hetu ?
Vedanāpaccayā hi sabbāpi taṇhā .
Tasmā vedanā samosaraṇaṭṭhena abhiññeyyā ’’ ti vadanti .
Yasmā sabbagopānasīnaṃ ābandhanato kūṭāgārakaṇṇikā viya cittacetasikānaṃ sampiṇḍanato samādhi kusalānaṃ dhammānaṃ pamukho hoti jeṭṭhako , tasmā samādhi pamukhaṭṭhenāti vuttaṃ .
Pāmukhaṭṭhenātipi pāṭho .
Yasmā samathavipassanaṃ bhāventassa ārammaṇūpaṭṭhānādhipati hoti sati , satiyāM1.101 upaṭṭhite ārammaṇe sabbepi kusalā dhammā sakaṃ sakaṃ kiccaṃ sādhenti , tasmā sati ādhipateyyaṭṭhenāti vuttaṃ .
Paññā taduttaraṭṭhenāti ariyamaggapaññā tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uttaraṭṭhena seṭṭhaṭṭhena abhiññeyyā .
Atha vā tato kilesehi , saṃsāravaṭṭato vā uttarati samatikkamatīti taduttarā , tassā attho taduttaraṭṭho .
TenaV1.93 taduttaraṭṭhena .
Tatuttaraṭṭhenātipi pāṭho , tato uttaraṭṭhenāti attho .
Vimutti sāraṭṭhenāti phalavimutti aparihānivasena thirattā sāro , taṃ atikkamitvā aññassa pariyesitabbassa abhāvatopi sāro .
Sā vimutti tena sāraṭṭhena abhiññeyyā .
Amatogadhaṃ nibbānan ti natthi etassa maraṇasaṅkhātaṃ matanti amataṃ , kilesavisapaṭipakkhattā agadantipi amataṃP1.108 , sacchikiriyāya sattānaṃ patiṭṭhābhūtanti ogadhaṃ , saṃsāradukkhasantibhūtattā nibbutanti nibbānaṃ , natthettha taṇhāsaṅkhātaṃ vānantipi nibbānaṃ .
Taṃ sāsanassa niṭṭhābhūtattā pariyosānaṭṭhena abhiññeyyaṃ .
Evaṃ imasmiṃ abhiññeyyaniddese sattasahassāni sattasatāni cattālīsañca vissajjanāni honti .
Idāni tesaṃ evaṃ niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ ‘‘ ye ye dhammā abhiññātā , te te dhammā ñātā hontī ’’ ti nigamanaṃ karoti , tassa abhimukhaṃ katvā ñātā hontīti adhippāyo .
Taṃñātaṭṭhena ñāṇan ti tesaṃ vuttappakārānaṃ dhammānaṃ jānanaṭṭhena ñāṇaṃ .
Pajānanaṭṭhena paññāti pakārato jānanaṭṭhena paññā .
Tena vuccatītiādito pucchitapucchā nigametvā dassitā .
Tena kāraṇena ‘‘ ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṃ , taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇan ’’ ti vuccatīti atthoti .
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāya
Abhiññeyyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pariññeyyaniddesavaṇṇanā
21. PariññeyyaniddeseP1.109 kiñcāpi pariññāsaddena ñātapariññā , tīraṇapariññā , pahānapariññāti tisso pariññā saṅgahitā .
Heṭṭhā ‘‘ abhiññeyyā ’’ ti ñātapariññāya vuttattā upari ‘‘ pahātabbā ’’ ti pahānapariññāya vuttattā tīraṇapariññāva idha adhippetā .
Phasso sāsavo upādāniyotiM1.102 āsavānañceva upādānānañca paccayabhūto tebhūmakaphasso .
Sopi hi attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānehi saha āsavehīti sāsavo , ārammaṇabhāvaṃ upagantvā upādānasambandhanena upādānānaṃ hitoti upādāniyo .
Yasmā phasse tīraṇapariññāya pariññāte phassamukhena sesāpi arūpadhammā tadanusārena ca rūpadhammā pariññāyanti , tasmā ekova phasso vutto .
Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ .
Nāman tiV1.94 cattāro khandhā arūpino nibbānañca .
Rūpan ti cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpāni catuvīsati .
Cattāro khandhā namanaṭṭhena nāmaṃ .
Te hi ārammaṇābhimukhā namanti .
Sabbampi nāmanaṭṭhena nāmaṃ .
Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti , nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti .
Santativasena sītādīhi ruppanaṭṭhena rūpaṃ .
Ruppanaṭṭhenāti kuppanaṭṭhena .
Santativipariṇāmavasena hi sītādīhi ghaṭṭanīyaṃ dhammajātaṃ rūpanti vuccati .
Idha pana nāmanti lokikameva adhippetaṃ , rūpaṃ pana ekantena lokikameva .
Tisso vedanāti sukhā vedanā , dukkhā vedanā , adukkhamasukhā vedanā .
Tā lokikā eva .
Āhārāti paccayā .
Paccayā hi attano phalaṃ āharantīti āhārā .
Kabaḷīkāro āhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro .
Vatthuvasena kabaḷīkātabbattā kabaḷīkāroP1.110 , ajjhoharitabbattā āhāro .
Odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ nāmaṃ .
Sā hi ojaṭṭhamakarūpāni āharatīti āhāro .
Cakkhusamphassādiko chabbidho phasso tisso vedanā āharatīti āhāro .
Manaso sañcetanā , na sattassāti manosañcetanā yathā cittekaggatā .
Manasā vā sampayuttā sañcetanā manosañcetanā yathā ājaññaratho .
Tebhūmakakusalākusalacetanā .
Sā hi tayo bhave āharatīti āhāro .
Viññāṇan ti ekūnavīsatibhedaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ .
Tañhi paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti āhāro .
Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā , majjhapadalopo daṭṭhabbo .
Upādānasambhūtā vā khandhā upādānakkhandhā yathā tiṇaggiM1.103 thusaggi .
Upādānavidheyyā vā khandhā upādānakkhandhā yathā rājapuriso .
Upādānappabhavā vā khandhā upādānakkhandhā yathā puppharukkho phalarukkho .
Upādānāni pana kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti cattāri .
Atthato pana bhusaṃ ādānanti upādānaṃ .
Rūpupādānakkhandho , vedanupādānakkhandho , saññupādānakkhandho , saṅkhārupādānakkhandho , viññāṇupādānakkhandhoti pañca .
Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , manāyatanaṃ .
Satta viññāṇaṭṭhitiyoti katamā satta ?
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Santi , bhikkhave ( a . ni .7.44; dī . ni .3.332), sattā nānattakāyāV1.95 nānattasaññino .
Seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā .
Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā ekattasaññino .
Seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā .
Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā nānattasaññino .
Seyyathāpi devā ābhassarā .
Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā ekattasaññino .
Seyyathāpi devā subhakiṇhā .
Ayaṃ catutthā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanūpagā .
Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanūpagā .
AyaṃP1.111 chaṭṭhā viññāṇaṭṭhiti .
‘‘ SantiM1.104 , bhikkhave , sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanūpagā .
Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti .
Imā kho , bhikkhave , satta viññāṇaṭṭhitiyo ’’ ti ( a . ni .7.44; dī . ni .3.332).
Viññāṇaṭṭhitiyoti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni saviññāṇakā khandhā eva .
Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto .
Manussāti aparimāṇesupi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi .
Yepi vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti , tepi ālokitavilokitādīhi visadisāva honti , tasmā nānattakāyāti vuttā .
Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti , tasmā nānattasaññinoti vuttā .
Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā .
Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti , kesañci pītakādivaṇṇo , saññā pana nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi hoti , ahetukā na hoti .
Ekacce ca vinipātikātiV1.96 catuapāyavinimuttā punabbasumātā yakkhinī , piyaṅkaramātā , phussamittā , dhammaguttāti evamādayo aññe ca vemānikā petā .
Etesañhi odātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti , manussānaṃ viya tihetukadvihetukāhetukavasena saññāpi .
Te pana devā viya na mahesakkhā , kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti .
Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti , tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā .
Ye panettha tihetukā , tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya .
Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno .
Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamajjhānena nibbattā .
Brahmapārisajjā pana parittena , brahmapurohitā majjhimena , kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti .
Mahābrahmāno paṇītena , kāyo pana nesaṃ ativipphārikataro hoti .
Iti te kāyassa nānattā , paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinotiP1.112 vuttā .
Yathā ca te , evaṃ catūsu apāyesu sattā .
Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ , kesañci aḍḍhayojanaṃM1.105 , kesañci tigāvutaṃ attabhāvo hoti , devadattassa pana yojanasatiko jāto .
Tiracchānesupi keci khuddakā honti , keci mahantā .
Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā keci asītihatthā honti keci suvaṇṇā keci dubbaṇṇā .
Tathā kālakañcikā asurā .
Apicettha dīghapiṭṭhikā petā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti , saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti .
Iti apāyikāpi ‘‘ nānattakāyā ekattasaññino ’’ ti saṅkhaṃ gacchanti .
Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā .
Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā uppannā parittābhā nāma honti , majjhimaṃ bhāvetvā uppannā appamāṇābhā nāma honti , paṇītaṃ bhāvetvā uppannā ābhassarā nāma honti .
Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbeva te gahitā .
Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti , saññā pana avitakkavicāramattā ca avitakkaavicārā cāti nānā .
Subhakiṇhāti subhena vokiṇṇā vikiṇṇā , subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho .
Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchatīti .
Catukkanaye tatiyassa , pañcakanaye catutthassa parittamajjhimapaṇītassa jhānassavasena parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti .
Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāyaV1.97 ekattasaññino cāti veditabbā .
Vehapphalā pi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti .
Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti , sattāvāsesu gacchanti .
Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā , kappasatasahassampi asaṅkhyeyampi buddhasuññe loke na uppajjanti , soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti , dhammacakkappavattassa bhagavato khandhāvārasadisā honti , tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ , na ca sattāvāsaṃ bhajanti .
Mahāsīvatthero pana –
‘‘ na kho pana so , sāriputta , sattāvāso sulabharūpo , yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī ’’ ti ( ma . ni .1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaṃP1.113M1.106 viññāṇaṭṭhitiṃ catutthaṃ sattāvāsañca bhajantīti vadati , taṃ appaṭibāhitattā suttassa anuññātaṃ .
Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya , evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā nevaviññāṇaṃ nāviññāṇaṃ , tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ .
Aṭṭha lokadhammāti lābho , alābho , yaso , ayaso , nindā , pasaṃsā , sukhaṃ , dukkhanti ime aṭṭha lokappavattiyā sati anuparamadhammakattā lokassa dhammāti lokadhammā .
Etehi mutto satto nāma natthi , buddhānampi hontiyeva .
Yathāha –
‘‘ Aṭṭhime , bhikkhave , lokadhammā lokaṃ anuparivattanti , loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati .
Katame aṭṭha ?
Lābho ca alābho ca yaso ca ayaso ca nindā ca pasaṃsā ca sukhañca dukkhañca .
Ime kho , bhikkhave , aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti , loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattatī ’’ ti ( a . ni .8.6).
Tattha anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti , lokato na nivattantīti attho .
Lābhoti pabbajitassa cīvarādi , gahaṭṭhassa dhanadhaññādi lābho .
Soyeva alabbhamāno lābho alābho .
Na lābho alābhoti vuccamāne atthābhāvāpattito pariññeyyo na siyā .
Yasoti parivāro .
Soyeva alabbhamānā yaso ayaso .
Nindāti avaṇṇabhaṇanaṃ .
Pasaṃsāti vaṇṇabhaṇanaṃ .
Sukhan ti kāmāvacarānaṃ kāyikacetasikaṃ .
Dukkhan ti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ kāyikacetasikaṃ , anāgāmiarahantānaṃ kāyikameva .
NavaV1.98 sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā , vasanaṭṭhānānīti attho .
Tāni pana tathāpakāsitā khandhā eva .
Katame nava ?
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Navayime , bhikkhave ( a . ni .9.24; dī . ni .3.341), sattāvāsā .
Katame nava ?
Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi manussā ekacceM1.107 ca devā ekacce ca vinipātikā .
Ayaṃ paṭhamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā nānattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā .
Ayaṃ dutiyo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi devā ābhassarā .
Ayaṃ tatiyo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā ekattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi devāP1.114 subhakiṇhā .
Ayaṃ catuttho sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā asaññino appaṭisaṃvedino , seyyathāpi devā asaññasattā .
Ayaṃ pañcamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanūpagā .
Ayaṃ chaṭṭho sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanūpagā .
Ayaṃ sattamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanūpagā .
Ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso .
‘‘ Santi , bhikkhave , sattā sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpagāV1.99 .
Ayaṃ navamo sattāvāso .
Ime kho , bhikkhave , nava sattāvāsā ’’ ti ( a . ni .9.24; dī . ni .3.341).
Dasāyatanānīti cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ saddāyatanaṃ ghānāyatanaṃ gandhāyatanaṃ jivhāyatanaṃ rasāyatanaṃ kāyāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatananti evaṃ dasa .
Manāyatanadhammāyatanāni pana lokuttaramissakattā na gahitāni .
Imesu dasasu vissajjanesu vipassanāvasena tīraṇapariññāM1.108 vuttā ,‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , pariññeyyan ’’ tiādīsu pana anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ , nirodhapaṭipadānaṃ sacchikiriyābhāvanaṭṭhānaṃ tesaṃyeva paṭivedhaṭṭhānaṃ dukkhādīnaṃ nissaraṇassa anuppādādīnaṃ pañcadasannaṃ , pariggahaṭṭhādīnaṃ ekatiṃsāya , uttaripaṭivedhaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ , maggaṅgānaṃ aṭṭhannaṃ ,‘‘ payogānaṃ paṭippassaddhaṭṭho ’’ tiādīnaṃ dvinnaṃ , asaṅkhataṭṭhassa vuṭṭhānaṭṭhādīnaṃ dvinnaṃ , niyyānaṭṭhassa anubujjhanaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ , anubodhanaṭṭhādīnaṃ tiṇṇaṃ , anubodhapakkhiyādīnaṃ tiṇṇaṃ , ujjotanaṭṭhādīnaṃ catunnaṃ , patāpanaṭṭhādīnaṃ aṭṭhārasannaṃ , vivaṭṭanānupassanādīnaṃ navannaṃ , khayeñāṇaanuppādeñāṇānaṃ paññāvimuttinibbānānanti imesaṃ dhammānaṃ paṭilābhavasena tīraṇapariññā vuttā , sesānaṃ yathāyogaṃP1.115 vipassanāvasena ca paṭilābhavasena ca tīraṇapariññā vuttāti veditabbā .
Yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ paṭilābhatthāya vāyamantassa , te te dhammā paṭiladdhā honti .
Evaṃ te dhammā pariññātā ceva honti tīritā cāti hi kiccasamāpanaṭṭhena tīraṇapariññā vuttā .
Kicce hi samāpite te dhammā paṭiladdhā hontīti .
Keci pana ‘‘ avipassanūpagānaṃ ñātapariññā ’’ ti vadanti .
Abhiññeyyena ñātapariññāya vuttattā taṃ na sundaraṃ .
Pariññātā ceva honti tīritā cāti te paṭiladdhā eva dhammā pariññātā ca nāma honti , tīritā ca nāmāti attho .
Evaṃ kiccasamāpanatthavasena pariññātattho vutto hoti .
22. Idāni tamevatthaṃ ekekadhamme paṭilābhavasena yojetvā ante ca nigametvā dassetuṃ nekkhamman tiādimāha .
Taṃ sabbaṃ pubbe vuttānusāreneva veditabbanti .
Pariññeyyaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .