18. Bhūminānattañāṇaniddesavaṇṇanā
72. Bhūminānattañāṇaniddese
P1.296 bhūmiyoti bhāgā paricchedā vā .Kāmāvacarāti ettha duvidho kāmo kilesakāmo vatthukāmo ca .
Kilesakāmo chandarāgo , vatthukāmo tebhūmakavaṭṭaṃ .
Kilesakāmo kāmetīti kāmo , vatthukāmo kāmīyatīti kāmo .
So duvidho kāmo pavattivasena
V1.244 yasmiṃ padese avacarati , so padeso kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro .So pana padeso catunnaṃ apāyānaṃ , manussalokassa , channañca devalokānaṃ vasena ekādasavidho
M1.269 .Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti , so vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ‘‘ sasatthāvacaro ’’ ti vuccati , evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘‘ kāmāvacaro ’’ tveva vuccati .
Svāyaṃ yathā rūpabhavo rūpaṃ , evaṃ uttarapadalopaṃ katvā ‘‘ kāmo ’’ tveva vuccati .
Tappaṭibaddho ekeko dhammo imasmiṃ ekādasavidhapadesasaṅkhāte kāme avacaratīti kāmāvacaro .
Kiñcāpi hi ettha keci dhammā rūpārūpabhavesupi avacaranti , yathā pana saṅgāme avacaraṇato ‘‘ saṅgāmāvacaro ’’ ti laddhanāmo nāgo nagare carantopi ‘‘ saṅgāmāvacaro ’’ tveva vuccati , thalajalacarā ca pāṇino athale ajale ca ṭhitāpi ‘‘ thalacarā jalacarā ’’ tveva vuccanti , evaṃ te aññattha avacarantāpi kāmāvacarāyevāti veditabbā .
Ārammaṇakaraṇavasena vā etesu vuttappakāresu dhammesu kāmo avacaratīti kāmāvacarā .
Kāmañcesa rūpārūpāvacaradhammesupi avacarati , yathā pana ‘‘ vadatīti vaccho , mahiyaṃ setīti mahiṃso ’’ ti vutte na yattakā vadanti , mahiyaṃ vā senti , sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti .
Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Ettha sabbe te dhamme ekarāsiṃ katvā vuttabhūmisaddamapekkhitvā kāmāvacarāti itthiliṅgavacanaṃ kataṃ .
Rūpāvacarātiādīsu rūpabhavo rūpaṃ , tasmiṃ rūpe avacarantīti rūpāvacarā .
Arūpabhavo arūpaṃ , tasmiṃ arūpe
P1.297 avacarantīti arūpāvacarā .Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā , tasmiṃ na pariyāpannāti apariyāpannā .
Kāmāvacarādibhūminiddesesu heṭṭhatoti heṭṭhābhāgena .
Avīcinirayan ti jālānaṃ vā sattānaṃ vā vedanānaṃ vā vīci antaraṃ chiddaṃ ettha natthīti avīci .
Sukhasaṅkhāto ayo ettha natthīti nirayo , niratiatthenapi nirayo .
Pariyantaṃ karitvāti taṃ avīcisaṅkhātaṃ nirayaṃ antaṃ katvā .
Uparitoti uparibhāgena .
Paranimmitavasavattī deveti paranimmitesu kāmesu vasaṃ vattanato evaṃladdhavohāre deve .
Anto karitvāti anto pakkhipitvā .
Yaṃ etasmiṃ antareti ye etasmiṃ okāse .
Yan ti ca liṅgavacanavipallāso kato .
Etthāvacarāti iminā yasmā tasmiṃ antare aññepi caranti kadāci katthaci sambhavato , tasmā tesaṃ asaṅgaṇhanatthaṃ avacarāti vuttaṃ .
Tena ye ekasmiṃ antare ogāḷhā hutvā caranti , sabbattha sadā
M1.270 ca sambhavato , adhobhāge ca caranti avīcinirayassa heṭṭhā bhūtūpādāya pavattibhāvena , tesaṃ saṅgaho kato hoti .Te hi ogāḷhā caranti , adhobhāge ca carantīti avacarā .
Ettha pariyāpannāti iminā pana yasmā
V1.245 ete etthāvacarā aññatthāpi avacaranti , na pana tattha pariyāpannā honti , tasmā tesaṃ aññatthāpi avacarantānaṃ pariggaho kato hoti .Idāni te ettha pariyāpanne dhamme rāsisuññatāpaccayabhāvato ceva sabhāvato ca dassento khandhadhātuāyatanātiādimāha .
Brahmalokan ti paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmaṭṭhānaṃ .
Akaniṭṭheti uttamaṭṭhena na kaniṭṭhe .
Samāpannassāti samāpattiṃ samāpannassa .
Etena kusalajjhānaṃ vuttaṃ .
Upapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa .
Etena vipākajjhānaṃ vuttaṃ .
Diṭṭhadhammasukhavihārissāti diṭṭheva dhamme paccakkhe attabhāve sukho vihāro diṭṭhadhammasukhavihāro , so assa atthīti diṭṭhadhammasukhavihārī , arahā .
Tassa diṭṭhadhammasukhavihārissa .
Etena kiriyajjhānaṃ vuttaṃ .
Cetasikāti cetasi bhavā cetasikā , cittasampayuttāti attho .
Ākāsānañcāyatanūpageti ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ bhavaṃ upagate .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Maggāti
P1.298 cattāro ariyamaggā .Maggaphalānīti cattāri ariyamaggaphalāni .
Asaṅkhatā ca dhātūti paccayehi akatā nibbānadhātu .
Aparāpi catasso bhūmiyoti ekekacatukkavasena veditabbā .
Cattāro satipaṭṭhānāti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .
Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ , upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho .
Satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ .
Atha vā saraṇaṭṭhena sati , upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ , sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ .
Ārammaṇavasena bahukā tā satiyoti satipaṭṭhānā .
Cattāro sammappadhānāti anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādāya sammappadhānaṃ , uppannānaṃ akusalānaṃ pahānāya sammappadhānaṃ , anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya sammappadhānaṃ , uppannānaṃ kusalānaṃ ṭhitiyā sammappadhānaṃ .
Padahanti vāyamanti etenāti padhānaṃ , vīriyassetaṃ nāmaṃ
M1.271 .Sammappadhānan ti aviparītappadhānaṃ kāraṇappadhānaṃ upāyappadhānaṃ yonisopadhānaṃ .
Ekameva vīriyaṃ kiccavasena catudhā katvā sammappadhānāti vuttaṃ .
Cattāro iddhipādāti chandiddhipādo , cittiddhipādo , vīriyiddhipādo , vīmaṃsiddhipādo .
Tassattho vuttoyeva .
Cattāri jhānānīti vitakkavicārapītisukhacittekaggatāvasena pañcaṅgikaṃ paṭhamajjhānaṃ .
Pītisukhacittekaggatāvasena tivaṅgikaṃ dutiyajjhānaṃ , sukhacittakaggatāvasena duvaṅgikaṃ tatiyajjhānaṃ , upekkhācittekaggatāvasena duvaṅgikaṃ catutthajjhānaṃ .
Imāni hi aṅgāni ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena jhānanti vuccanti .
Catasso appamaññāyoti mettā , karuṇā , muditā , upekkhā .
Pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyo .
Etāyo hi ārammaṇavasena appamāṇe vā satte pharanti , ekaṃ sattampi vā anavasesapharaṇavasena
V1.246 pharantīti pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyoti vuccanti .Catasso arūpasamāpattiyoti ākāsānañcāyatanasamāpatti , viññāṇañcāyatanasamāpatti , ākiñcaññāyatanasamāpatti , nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti .
Catasso paṭisambhidā vuttatthā eva .
Catasso
P1.299 paṭipadāti ‘‘ dukkhā paṭipadā dandhābhiññā , dukkhā paṭipadā khippābhiññā , sukhā paṭipadā dandhābhiññā , sukhā paṭipadā khippābhiññā ’’ ti ( dī . ni .3.311) vuttā catasso paṭipadā .Cattāri ārammaṇānīti parittaṃ parittārammaṇaṃ , parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ , appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ , appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti ( dha . sa .181 ādayo ) vuttāni cattāri ārammaṇāni .
Kasiṇādiārammaṇānaṃ avavatthāpetabbato ārammaṇavantāni jhānāni vuttānīti veditabbāni .
Cattāro ariyavaṃsāti ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca , tesaṃ ariyānaṃ vaṃsā tantiyo paveṇiyoti ariyavaṃsā .
Ke pana te ?
Cīvarasantoso piṇḍapātasantoso senāsanasantoso bhāvanārāmatāti ime cattāro .
Gilānapaccayasantoso piṇḍapātasantose vutte vuttoyeva hoti .
Yo hi piṇḍapāte santuṭṭho , so kathaṃ gilānapaccaye asantuṭṭho bhavissati .
Cattāri saṅgahavatthūnīti cattāri janasaṅgaṇhanakāraṇāni – dānañca peyyavajjañca atthacariyā ca samānattatā cāti imāni cattāri .
Dānan ti yathārahaṃ dānaṃ .
Peyyavajjan ti yathārahaṃ piyavacanaṃ .
Atthacariyāti tattha tattha kattabbassa karaṇavasena kattabbākattabbānusāsanavasena ca vuddhikiriyā .
Samānattatāti
M1.272 saha mānena samāno , saparimāṇo saparigaṇanoti attho .Samāno parassa attā etenāti samānatto , samānattassa bhāvo samānattatā ,‘‘ ayaṃ mayā hīno , ayaṃ mayā sadiso , ayaṃ mayā adhiko ’’ ti parigaṇetvā tadanurūpena upacaraṇaṃ karaṇanti attho .
‘‘ Samānasukhadukkhatā samānattatā ’’ ti ca vadanti .
Cattāri cakkānīti ettha cakkaṃ nāma dārucakkaṃ , ratanacakkaṃ , dhammacakkaṃ , iriyāpathacakkaṃ , sampatticakkanti pañcavidhaṃ .
Tattha ‘‘ yaṃ pana taṃ , deva , cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehī ’’ ti ( a . ni .3.15) idaṃ dārucakkaṃ .
‘‘ Cakkaṃ vattayato pariggahetvā ’’ ti ( jā .1.13.68) idaṃ ratanacakkaṃ .
‘‘ Mayā pavattitaṃ cakkan ’’ ti ( su . ni .562) idaṃ dhammacakkaṃ .
‘‘ Catucakkaṃ navadvāran ’’ ti ( saṃ . ni .1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ .
‘‘ Cattārimāni
P1.300 , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattati .Katamāni cattāri ?
Patirūpadesavāso , sappurisāvassayo , attasammāpaṇidhi , pubbe ca katapuññatā ’’ ti
V1.247 ( a . ni .4.31) idaṃ sampatticakkaṃ .Idhāpi etadeva adhippetaṃ .
Tattha patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti , evarūpe anucchavike dese vāso .
Sappurisāvassayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ .
Attasammāpaṇidhīti attano sammā patiṭṭhāpanaṃ .
Sace pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti , tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ .
Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā .
Idameva cettha pamāṇaṃ .
Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalakammaṃ kataṃ hoti , tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti , sappurise bhajāpeti , so eva puggalo attānaṃ sammā ṭhapetīti .
Cattāri dhammapadānīti cattāro dhammakoṭṭhāsā .
Katamāni cattāri ?
Anabhijjhā dhammapadaṃ , abyāpādo dhammapadaṃ , sammāsati dhammapadaṃ , sammāsamādhi dhammapadaṃ .
Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā anabhijjhāvasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā .
Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā .
Sammāsati dhammapadaṃ nāma sūpaṭṭhitassati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā .
Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma aṭṭhasamāpatti vā aṭṭhasamāpattisīsena adhigatajjhānādīni vā .
Dasaasubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ , catubrahmavihāravasena adhigatāni
M1.273 abyāpādo dhammapadaṃ , dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ , dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti .Imā catasso bhūmiyoti ekekaṃ catukkavaseneva yojetabbaṃ .
Bhūminānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .