Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā
32-33.
AriyasaccacatukkampiP1.142 tathaṭṭhena saccānaṃ ekasambandhattā ekato eva niddiṭṭhaṃ .
Tattha tatthāti tesu catūsu ariyasaccesu .
Kataman ti kathetukamyatāpucchāM1.132 .
Dukkhaṃ ariyasaccan ti pucchitadhammanidassanaṃ .
Tattha jātipi dukkhātiādīsu jātisaddassa tāva aneke atthā paveditā .
Yathāha –
‘‘ Bhavo kulaṃ nikāyo ca , sīlaṃ paññatti lakkhaṇaṃ ;
Pasūti sandhi cevāti , jātiatthā paveditā ’’.
Tathā hissa ‘‘ ekampi jātiṃ dvepi jātiyo ’’ tiādīsu ( pārā .12) bhavo attho .
‘‘ Akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenā ’’ ti ( dī . ni .1.331) ettha kulaṃ .
‘‘ Atthi , visākhe , nigaṇṭhā nāma samaṇajātī ’’ ti ( a . ni .3.71) ettha nikāyo .
‘‘ Yatohaṃ , bhagini , ariyāya jātiyā jāto nābhijānāmī ’’ ti ( ma . ni .2.351) ettha ariyasīlaṃ .
‘‘ Tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī ’’ ti ( a . ni .5.196) ettha paññatti .
‘‘ Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā ’’ ti ( dhātu .71) ettha saṅkhatalakkhaṇaṃ .
‘‘ Sampatijāto , ānanda , bodhisatto ’’ ti ( ma . ni .3.207) ettha pasūti .
‘‘ Bhavapaccayā jātī ’’ ti ( vibha .354) ca ‘‘ jātipi dukkhā ’’ ti ( paṭi . ma .1.33; vibha .190) ca ettha pariyāyato paṭisandhikhandhā .
Nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti , tesaṃ tesaṃ paṭhamaṃ pātubhāvo .
Kasmā panesā jāti dukkhāti ce ?
Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato .
Anekāni hi dukkhāni .
Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ , vipariṇāmadukkhaṃ , saṅkhāradukkhaṃ , paṭicchannadukkhaṃ , appaṭicchannadukkhaṃV1.121 , pariyāyadukkhaṃ , nippariyāyadukkhanti .
Ettha kāyikacetasikā dukkhā vedanāsabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhan tiP1.143 vuccati .
Sukhā vedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ .
Upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakasaṅkhārā udayabbayapaṭipīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ .
Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ .
Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ .
Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅgeM1.133 ( vibha .190 ādayo ) āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ .
Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhan ti vuccati .
Tatrāyaṃ jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu ( ma . ni .3.246 ādayo ) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ , yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati , tassa vatthubhāvato dukkhā .
Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati , atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakāre nānākuṇapagandhaparibhāvitaparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchippadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati .
So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādivirahito adhimattaṃ dukkhaṃ paccanubhotīti .
Idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanauṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhunananiddhunanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhoti , yañca mātu sītudakapānakāle sītanarakūpapannoP1.144 viya uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpatacchikādikammakāraṇappatto viya adhimattaṃ dukkhamanubhoti .
Idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhamanubhavati .
Idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ .
YaṃV1.122 vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakappapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipādiyamānassa paramasambādhena ca yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhamuppajjati .
Idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ .
YaṃM1.134 pana jātassa taruṇavaṇasadisassa sukumārasarīrassa hatthagahaṇanhāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhārāvijjhanaphālanasadisaṃ dukkhamuppajjati .
Idaṃ mātukucchito bahi nikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa kodhavasena abhuñjantassa ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti .
Idaṃ attupakkamamūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati .
Idaṃ parūpakkamamūlakaṃ dukkhanti .
Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Jāyetha no ce narakesu satto , tatthaggidāhādikamappasayhaṃ ;
Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ , iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ .
‘‘ Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda-
Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ ;
Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ ,
Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā .
‘‘ PetesuP1.145 dukkhaṃ pana khuppipāsā-
Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ ;
Yasmā ajātassa na tattha atthi ,
Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha .
‘‘ TibbandhakāreV1.123 ca asayhasīte ,
Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ ;
Na taṃ bhave tattha na cassa jāti ,
Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā .
‘‘ YañcāpiM1.135 gūthanarake viya mātugabbhe ,
Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca ;
Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi ,
Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā .
‘‘ Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci ,
Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci ;
Nevatthi jātivirahe yadato mahesī ,
Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātin ’’ ti .
Jarāpi dukkhāti ettha duvidhā jarā saṅkhatalakkhaṇañca , khaṇḍiccādisammato santatiyaṃ ekabhavapariyāpannakhandhapurāṇabhāvo ca .
Sā idha adhippetā .
Sā panesā dukkhā saṅkhāradukkhabhāvato ceva dukkhavatthuto ca .
Yaṃ hidaṃ aṅgapaccaṅgasithilībhāvaindriyavikāravirūpatā yobbanavināsabalūpaghātasatimativippavāsaparaparibhavādianekappaccayaṃ kāyikacetasikaṃ dukkhamuppajjati , jarā tassa vatthu .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Aṅgānaṃ sithilībhāvā , indriyānaṃ vikārato ;
Yobbanassa vināsena , balassa upaghātato .
‘‘ Vippavāsā satādīnaṃ , puttadārehi attano ;
Appasādanīyato ceva , bhiyyo bālattapattiyā .
‘‘ PappotiP1.146 dukkhaṃ yaṃ macco , kāyikaṃ mānasaṃ tathā ;
Sabbametaṃ jarāhetu , yasmā tasmā jarā dukhā ’’ ti .
JarādukkhānantaraṃV1.124 byādhidukkhe vattabbepi kāyikadukkhagahaṇeneva byādhidukkhaṃ gahitaṃ hotīti na vuttanti veditabbaṃ .
Maraṇampi dukkhan ti etthāpi duvidhaṃ maraṇaṃ – saṅkhatalakkhaṇañca , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahitan ’’ ti ( dhātu .71).
Ekabhavapariyāpannajīvitindriyappabandhavicchedo ca , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ niccaṃ maraṇato bhayan ’’ ti ( su . ni .581).
Taṃ idha adhippetaṃ .
Jātipaccayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ sarasamaraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ .
Puna khaṇikamaraṇaṃ sammutimaraṇaṃ samucchedamaraṇanti ayampettha bhedo veditabbo .
Pavatte rūpārūpadhammānaṃ bhedoM1.136 khaṇikamaraṇaṃ nāma .
‘‘ Tisso mato , phusso mato ’’ ti idaṃ paramatthato sattassa abhāvā ,‘‘ sassaṃ mataṃ , rukkho mato ’’ ti idaṃ jīvitindriyassa abhāvā sammutimaraṇaṃ nāma .
Khīṇāsavassa appaṭisandhikā kālakiriyā samucchedamaraṇaṃ nāma .
Bāhirakaṃ sammutimaraṇaṃ ṭhapetvā itaraṃ sammutimaraṇañca samucchedamaraṇañca yathāvuttapabandhavicchedeneva saṅgahitaṃ .
Dukkhassa pana vatthubhāvato dukkhaṃ .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Pāpassa pāpakammādinimittamanupassato ;
Bhaddassāpasahantassa , viyogaṃ piyavatthukaṃ ;
Mīyamānassa yaṃ dukkhaṃ , mānasaṃ avisesato .
‘‘ Sabbesañcāpi yaṃ sandhibandhanacchedanādikaṃ ;
VitujjamānamammānaṃP1.147 , hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ .
‘‘ Asayhamappaṭikāraṃ , dukkhassetassidaṃ yato ;
Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ , dukkhamicceva bhāsitan ’’ ti .
Sokādīsu soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa antonijjhānalakkhaṇo cittasantāpo .
Dukkho pana dukkhadukkhato dukkhavatthuto ca .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Sattānaṃ hadayaṃ soko , visasallaṃva tujjati ;
Aggitattova nārāco , bhusaṃva dahate puna .
‘‘ SamāvahatiV1.125 byādhiñca , jarāmaraṇabhedanaṃ ;
Dukkhampi vividhaṃ yasmā , tasmā dukkhoti vuccatī ’’ ti .
Paridevo nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa vacīpalāpo .
Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato dukkhavatthuto ca .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Yaṃ sokasallavihato paridevamāno , kaṇṭhoṭṭhatālutalasosajamappasayhaṃ ;
Bhiyyodhimattamadhigacchatiyeva dukkhaṃ , dukkhoti tena bhagavā paridevamāhā ’’ ti .
Dukkhaṃ nāma kāyapīḷanalakkhaṇaṃ kāyikadukkhaṃ .
Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato mānasadukkhāvahanato ca .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ PīḷetiM1.137 kāyikamidaṃ , dukkhaṃ dukkhañca mānasaṃ bhiyyo ;
Janayati yasmā tasmā , dukkhanti visesato vuttan ’’ ti .
Domanassaṃ nāma cittapīḷanalakkhaṇaṃ mānasaṃ dukkhaṃ .
Dukkhaṃ pana dukkhadukkhato kāyikadukkhāvahanato ca .
CetodukkhasamappitāP1.148 hi kese pakiriya kandanti , urāni paṭipisanti , āvaṭṭanti , vivaṭṭanti , uddhaṃpādaṃ papatanti , satthaṃ āharanti , visaṃ khādanti , rajjuyā ubbandhanti , aggiṃ pavisantīti nānappakārakaṃ dukkhamanubhavanti .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Pīḷeti yato cittaṃ , kāyassa ca pīḷanaṃ samāvahati ;
Dukkhanti domanassaṃ , vidomanassā tato āhū ’’ ti .
Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito dosoyeva .
‘‘ Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammo ’’ ti eke .
Dukkho pana saṅkhāradukkhabhāvato cittaparidahanato kāyavisādanato ca .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Cittassa ca paridahanā , kāyassa visādanā ca adhimattaṃ ;
Yaṃ dukkhamupāyāso , janeti dukkho tato vutto ’’ ti .
EtthaV1.126 ca mandagginā antobhājane pāko viya soko , tikkhagginā paccamānassa bhājanato bahinikkhamanaṃ viya paridevo , bahinikkhantāvasesassa nikkhamitumpi appahontassa antobhājaneyeva yāva parikkhayā pāko viya upāyāso daṭṭhabbo .
Appiyasampayogo nāma appiyehi sattasaṅkhārehi samodhānaṃ .
Dukkho pana dukkhavatthuto .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Disvāva appiye dukkhaṃ , paṭhamaṃ hoti cetasi ;
Tadupakkamasambhūtamatha kāye yato idha .
‘‘ TatoP1.149 dukkhadvayassāpi , vatthuto so mahesinā ;
Dukkho vuttoti viññeyyo , appiyehi samāgamo ’’ ti .
Piyavippayogo nāma piyehi sattasaṅkhārehi vinābhāvo .
Dukkho pana dukkhavatthuto .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ ÑātidhanādiviyogāM1.138 , sokasarasamappitā vitujjanti ;
Bālā yato tatoyaṃ , dukkhoti mato piyaviyogo ’’ ti .
Icchitālābhe alabbhaneyyavatthūsu icchāva yampicchaṃ na labhati , tampi dukkhan ti vuttā .
Yenapi dhammena alabbhaneyyaṃ vatthuṃ icchanto na labhati , tampi alabbhaneyyavatthumhi icchanaṃ dukkhanti attho .
Dukkhaṃ pana dukkhavatthuto .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Taṃ taṃ patthayamānānaṃ , tassa tassa alābhato ;
Yaṃ vighātamayaṃ dukkhaṃ , sattānaṃ idha jāyati .
‘‘ Alabbhaneyyavatthūnaṃ , patthanā tassa kāraṇaṃ ;
Yasmā tasmā jino dukkhaṃ , icchitālābhamabravī ’’ ti .
Saṅkhittena pañcupādānakkhandhāti ettha pana saṅkhittenāti desanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Dukkhañhi ettakāniV1.127 dukkhasatānīti vā ettakāni dukkhasahassānīti vā saṅkhipituṃ na sakkā , desanā pana sakkā .
Tasmā ‘‘ dukkhaṃ nāma na aññaṃ kiñci , saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti desanaṃ saṅkhipanto evamāha .
Pañcāti gaṇanaparicchedo .
Upādānakkhandhāti upādānagocarā khandhā .
JātippabhutikaṃP1.150 dukkhaṃ , yaṃ vuttamidha tādinā ;
Avuttaṃ yañca taṃ sabbaṃ , vinā etena vijjati .
Yasmā tasmā upādānakkhandhā saṅkhepato ime ;
Dukkhāti vuttā dukkhanta-desakena mahesinā .
Tathā hi indhanamiva pāvako , lakkhamiva paharaṇāni , gorūpaṃ viya ḍaṃsamakasādayo , khettamiva lāyakā , gāmaṃ viya gāmaghātakā , upādānakkhandhapañcakameva jātiādayo nānappakārehi vibādhentā tiṇalatādīni viya bhūmiyaṃ , pupphaphalapallavāni viya rukkhesu upādānakkhandhesuyeva nibbattanti .
Upādānakkhandhānañca ādidukkhaṃ jāti , majjhedukkhaṃ jarā , pariyosānadukkhaṃ maraṇaṃ , māraṇantikadukkhābhighātena pariḍayhanadukkhaṃ sokoM1.139 , tadasahanato lālappanadukkhaṃ paridevo , tato dhātukkhobhasaṅkhātaaniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyogato kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ , tena ābādhiyamānānaṃ puthujjanānaṃ tattha paṭighuppattito cetobādhanadukkhaṃ domanassaṃ , sokādivuddhiyā janitavisādānaṃ anutthunanadukkhaṃ upāyāso , manorathavighātappattānaṃ icchāvighātadukkhaṃ icchitālābhoti evaṃ nānappakārato upaparikkhiyamānā upādānakkhandhāva dukkhāti yadetaṃ ekamekaṃ dassetvā vuccamānaṃ anekehipi kappehi na sakkā anavasesato vattuṃ , taṃ sabbampi dukkhaṃ ekajalabindumhi sakalasamuddajalarasaṃ viya yesu kesuci pañcasu upādānakkhandhesu saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘ saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti bhagavatā vuttameva thero avocāti .
Tattha katamā jātītiādīsu padabhājanīyesu tatthāti dukkhasaccaniddese vuttesu jātiādīsu .
Yā tesaṃ tesaṃ sattānan ti saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Yā devadattassa jāti , yā somadattassa jātīti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti , na sabbaṃ aparatthadīpanaṃ sijjhati , imehi pana dvīhi padehiP1.151 na koci satto apariyādinno hoti , na kiñci aparatthadīpanaṃ na sijjhati .
Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasenaV1.128 anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye , sattaghaṭāyaṃ sattasamūheti attho .
Jātīti jāyanavasena .
Idamettha sabhāvapaccattaṃ .
Sañjātīti sañjāyanavasena .
Upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Okkantīti okkamanavasena .
Jāyanaṭṭhena vā jāti , sā aparipuṇṇāyatanavasena vuttā .
Sañjāyanaṭṭhena sañjāti , sā paripuṇṇāyatanavasena vuttā .
Okkamanaṭṭhena okkanti , sā aṇḍajajalābujavasena vuttā .
Te hi aṇḍakosaṃ vatthikosañca okkamanti , okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti .
Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti , sā saṃsedajaopapātikavasena vuttā .
Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti , ayaṃ tāva sammutikathā .
Idāni khandhānaṃ pātubhāvo , āyatanānaṃ paṭilābhoti paramatthakathā hoti .
Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti , na sattā .
Ettha ca khandhānan ti ekavokārabhave ekassa , catuvokārabhave catunnaṃ , pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Pātubhāvoti uppatti .
Āyatanānan tiM1.140 tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo .
Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva .
Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti .
Ayaṃ vuccati jātīti ayaṃ jāti nāma kathīyati .
Jarāniddese jarāti sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā , pacchimā dve pakatiniddesā .
Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā , tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti iminā ākārato , tenassāyaṃ ākāraniddeso .
Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato .
Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato .
Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valibhāvakaraṇakiccato dīpitā .
Tenassā ime tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā .
Yatheva hi udakassaP1.152 vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ sambhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati , na ca khaṇḍiccādīneva jarā .
Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti .
Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā , tenassime dve pakatiniddesātiV1.129 veditabbā .
Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati , tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā .
Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ ti phalūpacāreneva vuttā .
Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti .
Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma .
Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanatoM1.141 paṭicchannajarā nāma .
Tatra yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ vaṇṇoyeva .
Taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti , udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvajānanaṃ viya .
Puna ayaṃ jarā savīci avīcīti evampi duvidhā hoti .
Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya , pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā avīcijarā nāma , nirantarajarāti attho .
Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāma .
Tattha savīcijarā upādiṇṇakaanupādiṇṇakavasena evaṃ veditabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti , na te thirā .
Tesu pana patitesu punaP1.153 dantā uṭṭhahanti .
Te paṭhamameva setā honti , jarāvātena pahaṭakāle kāḷakā honti .
Kesā paṭhamameva tambā honti , tato kāḷakā , tato setā .
Chavi pana salohitikā hoti .
Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo , kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati .
Jarāvātena pana pahaṭakāle valiṃ gaṇhāti .
Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti , pacchā nīlaṃ .
Jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍukaṃ hoti .
Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati .
Maraṇaniddese cutīti cavanavasena vuttaṃ .
Ekacatupañcakkhandhānaṃ sāmaññavacanametaṃ .
Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ .
Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ .
Antaradhānan ti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ cutikhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ .
Maccu maraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ , na khaṇikamaraṇaṃ .
Kālo nāma antako , tassa kiriyāti kālakiriyā .
Ettāvatā ca sammutiyā maraṇaṃ dīpitaṃ .
IdāniV1.130 paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha .
Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati .
Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati , bhinnesu matoti vohāro hoti .
Ettha ca catuvokārapañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo , catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo .
Kasmā ?
Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassaM1.142 kaḷevarassa sambhavato .
Yasmā vā cātumahārājikādīsupi khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipati , tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo , manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo .
Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vuttaṃ .
Jīvitindriyassupacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti , anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti .
‘‘ Sassaṃ mataṃ , rukkho mato ’’ ti idaṃ pana vohāramattameva , atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti .
ApicaP1.154 imāni jātijarāmaraṇāni nāma imesaṃ sattānaṃ vadhakapaccāmittā viya otāraṃ gavesantāni vicaranti .
Yathā hi purisassa tīsu paccāmittesu otārāpekkhesu vicarantesu eko vadeyya ‘‘ ahaṃ asukaaraññassa nāma vaṇṇaṃ kathetvā etaṃ ādāya tattha gamissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti .
Dutiyo vadeyya ‘‘ ahaṃ tava etaṃ gahetvā gatakāle pothetvā dubbalaṃ karissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti .
Tatiyo vadeyya ‘‘ tayā etasmiṃ pothetvā dubbale kate tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ nāma mayhaṃ bhāro hotū ’’ ti te evaṃ vatvā tathā kareyyuṃ .
Tattha paṭhamapaccāmittassa araññavaṇṇaṃ kathetvā taṃ ādāya tattha gatakālo viya suhajjañātimaṇḍalato nikkaḍḍhitvā yattha katthaci nibbattāpanaṃ nāma jātiyā kiccaṃ , dutiyassa pothetvā dubbalakaraṇaṃ viya nibbattakkhandhesu nipatitvā parādhīnamañcaparāyaṇabhāvakaraṇaṃ jarāya kiccaṃ , tatiyassa tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ viya jīvitakkhayapāpanaṃ maraṇassa kiccanti veditabbaṃ .
Apicettha jātidukkhaṃ sādīnavamahākantārappaveso viya daṭṭhabbaṃ , jarādukkhaṃ tattha annapānarahitassa dubbalaṃ viya , maraṇadukkhaṃ dubbalassa iriyāpathapavattane vihataparakkamassa vāḷādīhi anayabyasanāpādanaṃ viya daṭṭhabbanti .
Sokaniddese viyasatīti byasanaṃ , hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho .
Ñātīnaṃ byasanaṃV1.131 ñātibyasanaṃ , corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsotiM1.143 attho .
Tena ñātibyasanena .
Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa abhibhūtassa , samannāgatassāti attho .
Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ , rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho .
Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ .
Rogo hi ārogyaṃ viyasati vināsetīti byasanaṃ .
Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ .
Dussīlyassetaṃ nāmaṃ .
Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhi eva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ .
Ettha ca purimāni dve anipphannāni , pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni .
Purimāni ca tīṇi neva kusalāni na akusalāni , sīladiṭṭhibyasanadvayaṃP1.155 akusalaṃ .
Aññataraññatarenāti gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci .
Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa .
Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā .
Sokoti socanakavasena soko .
Idaṃ tehi kāraṇehi uppajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ .
Socanāti socanākāro .
Socitattan ti socitabhāvo .
Antosokoti abbhantarasoko .
Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ .
So hi abbhantaraṃ sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘ antosoko antoparisoko ’’ ti vuccati .
Cetaso parijjhāyanāti cittassa parijjhāyanākāro .
Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti dahati ,‘‘ cittaṃ me jhāmaṃ , na me kiñci paṭibhātī ’’ ti vadāpeti .
Dukkhito mano dummano , tassa bhāvo domanassaṃ .
Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ .
Paridevaniddese ‘‘ mayhaṃ dhītā , mayhaṃ putto ’’ ti evaṃ ādissa ādissa devanti rodanti etenāti ādevo .
Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā parikittetvā devanti etenāti paridevo .
Tato parāni dve dve padāni purimadvayasseva ākārabhāvaniddesavasena vuttāni .
Vācāti vacanaṃ .
Palāpoti tucchaṃ niratthakavacanaṃ .
Upaḍḍhabhaṇitaaññabhaṇitādivasena virūpo palāpoti vippalāpo .
Lālappoti punappunaṃ lapanaṃ .
Lālappanākāro lālappanā .
Lālappitassa bhāvo lālappitattaṃ .
DukkhaniddeseM1.144 kāyanissitattā kāyikaṃ .
Amadhuraṭṭhena asātaṃ .
Kāyikapadena cetasikaasātaṃ paṭikkhipati , asātapadena kāyikasātaṃ .
Tadeva dukkhayatīti dukkhaṃ , yassuppajjati , taṃ dukkhitaṃ karotīti attho .
Dukkhamattā vā dukkhaṃ .
Kāyasamphassajan ti kāyasamphasseV1.132 jātaṃ .
Asātaṃ dukkhaṃ vedayitan ti asātaṃ vedayitaṃ na sātaṃ , dukkhaṃ vedayitaṃ na sukhaṃ .
Parato tīṇi padāni itthiliṅgavasena vuttāni .
Asātā vedanā na sātā , dukkhā vedanā na sukhāti ayameva panettha attho .
Yaṃ kāyikaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ , yā kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā , idaṃ vuccati dukkhanti evaṃ yojanā veditabbā .
Domanassaniddese duṭṭhu manoti dummano , hīnavedanattāP1.156 vā kucchitaṃ manoti dummano , dummanassa bhāvo domanassaṃ .
Cittanissitattā cetasikaṃ .
Cetosamphassajan ti cittasamphasse jātaṃ .
Upāyāsaniddese āyāsanaṭṭhena āyāso .
Saṃsīdanavisīdanākārappavattassa cittakilamathassetaṃ nāmaṃ .
Balavaāyāso upāyāso .
Āyāsitabhāvo āyāsitattaṃ .
Upāyāsitabhāvo upāyāsitattaṃ .
Appiyasampayoganiddese idhāti imasmiṃ loke .
Yassāti ye assa .
Aniṭṭhāti apariyesitā .
Pariyesitā vā hontu apariyesitā vā , nāmamevetaṃ amanāpārammaṇānaṃ .
Manasmiṃ na kamanti na pavisantīti akantā .
Manasmiṃ na appiyanti , na vā manaṃ vaḍḍhentīti amanāpā .
Rūpātiādi tesaṃ sabhāvanidassanaṃ .
Anatthaṃ kāmenti icchantīti anatthakāmā .
Ahitaṃ kāmenti icchantīti ahitakāmā .
Aphāsuṃ dukkhavihāraṃ kāmenti icchantīti aphāsukāmā .
Catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ vivaṭṭaṃ na kāmenti , sabhayaṃ vaṭṭameva nesaṃ kāmenti icchantīti ayogakkhemakāmā .
Apica saddhādīnaṃ vuddhisaṅkhātassa atthassa akāmanato , tesaṃyeva hānisaṅkhātassa anatthassa ca kāmanato anatthakāmā .
Saddhādīnaṃyeva upāyabhūtassa hitassa akāmanato , saddhāhāniādīnaṃ upāyabhūtassa ahitassa ca kāmanato ahitakāmā .
PhāsuvihārassaM1.145 akāmanato , aphāsuvihārassa ca kāmanato aphāsukāmā .
Yassa kassaci nibbhayassa akāmanato , bhayassa ca kāmanato ayogakkhemakāmāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Saṅgatīti gantvā saṃyogo .
Samāgamoti āgatehi saṃyogo .
Samodhānan ti ṭhānanisajjādīsu sahabhāvo .
Missībhāvoti sabbakiccānaṃ sahakaraṇaṃ .
Ayaṃ sattavasena yojanā .
Saṅkhāravasena pana yaṃ labbhati , taṃ gahetabbaṃ .
So pana appiyasampayogo atthato eko dhammo nāma natthi , kevalaṃ appiyasampayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto .
PiyavippayoganiddesoV1.133 vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .
Mātā vātiādi panettha atthakāme sarūpena dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha mamāyatīti mātā , piyāyatīti pitā .
BhajatītiP1.157 bhātā , tathā bhaginī .
Mettāyantīti mittā , minanti vā sabbaguyhesu anto pakkhipantīti mittā .
Kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā .
‘‘ Ayaṃ amhākaṃ ajjhattiko ’’ ti evaṃ jānanti , ñāyantīti vā ñātī .
Lohitena sambandhāti sālohitā .
Pitupakkhikā ñātī , mātupakkhikā sālohitā .
Mātāpitupakkhikā vā ñātī , sassusasurapakkhikā sālohitā .
Ayampi piyavippayogo atthato eko dhammo nāma natthi , kevalaṃ piyavippayuttānaṃ duvidhassāpi dukkhassa vatthubhāvato dukkhoti vutto .
Idamettha sabbaaṭṭhakathāvacanaṃ .
Saccānaṃ pana tathalakkhaṇattā sampayogavippayogavacanehi appiyapiyavatthūniyeva visesitānīti vattuṃ yujjatīti .
Icchitālābhaniddese jātidhammānan ti jātisabhāvānaṃ jātipakatikānaṃ .
Icchā uppajjatīti taṇhā uppajjati .
Aho vatāti patthanā .
Assāmāti bhaveyyāma .
Na kho panetaṃ icchāya pattabban ti yaṃ etaṃ ‘‘ aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma , na ca vata no jāti āgaccheyyā ’’ ti evaṃ pahīnasamudayesu sādhūsu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ , taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbato , anicchantassāpi ca bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hoti .
Idampīti etampi .
Upari sesāni upādāya api saddo .
UpādānakkhandhaniddeseM1.146 seyyathidan ti nipāto , tassa te katame iti ceti attho .
Rūpameva upādānakkhandhoti rūpupādānakkhandho .
Eseva nayo sesesupi .
Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .