Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

2. Saccakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Saccakathā

Saccakathāvaṇṇanā
8. IdāniV2.182P3.594 yuganaddhaguṇassa ariyamaggassa vasena saccaṭṭhaṃ saccapaṭivedhavisesaṃ saccalakkhaṇādividhānañca dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya saccakathāya apubbatthānuvaṇṇanā .
Tattha suttante tāva tathānīti yathāsabhāvavasena tacchāni .
Yathāsabhāvabhūtāneva hi dhammajātāni saccaṭṭhena saccāni .
Saccaṭṭho paṭhamañāṇaniddesavaṇṇanāyaṃ vutto .
Avitathānīti vuttasabhāve vipariyāyavirahitāni .
Na hi saccāni asaccāni nāma honti .
Anaññathānīti aññasabhāvavirahitāni .
Na hi asaccāni saccāni nāma honti .
Idaṃ dukkhanti , bhikkhave , tathametan ti bhikkhave , idaṃM2.197 dukkhanti yaṃ vuccati , etaṃ yathāsabhāvattā tathaṃ .
Dukkhameva hi dukkhaṃ .
Vuttasabhāve vipariyāyābhāvato avitathaṃ .
Na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hoti .
Aññasabhāvavirahitattā anaññathaṃ .
Na hi dukkhaṃ samudayādisabhāvaṃ hoti .
Samudayādīsupi eseva nayo .
1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā
Tathaṭṭhenāti yathāsabhāvaṭṭhena .
Pīḷanaṭṭhā dayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthāyeva .
9. Ekappaṭivedhānīti ekena maggañāṇena paṭivedho , ekato vā paṭivedho etesanti ekappaṭivedhāni .
Anattaṭṭhenāti catunnampi saccānaṃ attavirahitattā anattaṭṭhena .
Vuttañhetaṃ visuddhimagge ( visuddhi .2.567)– paramatthato hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Dukkhameva hi , na koci dukkhito , kārako na , kiriyāva vijjati ;
Atthi nibbuti , na nibbuto pumā , maggamatthi , gamako na vijjatī ’’ ti .( visuddhi .2.567);
AthaV2.183 vā –
‘‘ Dhuvasubhasukhattasuññaṃ , purimadvayamattasuññamamatapadaṃ ;
Dhuvasukhaattavirahito , maggo iti suññatā tesū ’’ ti .( visuddhi .2.567);
Saccaṭṭhenāti avisaṃvādakaṭṭhena .
Paṭivedhaṭṭhenāti maggakkhaṇe paṭivijjhitabbaṭṭhena .
Ekasaṅgahitānīti tathaṭṭhādinā ekekeneva atthena saṅgahitāni , ekagaṇanaṃ gatānīti attho .
Yaṃ ekasaṅgahitaṃ , taṃ ekattan ti yasmā ekena saṅgahitaṃ , tasmā ekattanti attho .
Saccānaṃ bahuttepi ekattamapekkhitvā ekavacanaṃ kataṃ .
Ekattaṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti pubbabhāge catunnaṃ saccānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhito maggakkhaṇeP3.595M2.198 ekena maggañāṇena tathaṭṭhāditaṃtaṃekattaṃ paṭivijjhati .
Kathaṃ ?
Nirodhasaccassa tathaṭṭhādike ekatte paṭividdhe sesasaccānampi tathaṭṭhādikaṃ ekattaṃ paṭividdhameva hoti .
Yathā pubbabhāge pañcannaṃ khandhānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhitassa maggavuṭṭhānakāle aniccato vā dukkhato vā anattato vā vuṭṭhahantassa ekasmimpi khandhe aniccādito diṭṭhe sesakhandhāpi aniccādito diṭṭhāva honti , evamidanti daṭṭhabbaṃ .
Dukkhassa dukkhaṭṭho tathaṭṭhoti dukkhasaccassa pīḷanaṭṭhādiko catubbidho attho sabhāvaṭṭhena tathaṭṭho .
Sesasaccesupi eseva nayo .
Soyeva catubbidho attho attābhāvato anattaṭṭho .
Vuttasabhāve avisaṃvādakato saccaṭṭho .
Maggakkhaṇe paṭivijjhitabbato paṭivedhaṭṭho vuttoti veditabbaṃ .
10. Yaṃ aniccan tiādi sāmaññalakkhaṇapubbaṅgamaṃ katvā dassitaṃ .
Tattha yaṃ aniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .
Yaṃ dukkhaṃ , taṃ aniccan ti dukkhasamudayamaggā gahitā .
Tāni hi tīṇi saccāni aniccāni ceva aniccattā dukkhāni ca .
Yaṃ aniccañca dukkhañca , taṃ anattāti tāniyeva tīṇi gahitāni .
Yaṃ aniccañca dukkhañca anattā cāti tehi tīhi saha nirodhasaccañca saṅgahitaṃ .
Cattāripi hi anattāyeva .
Taṃ tathan ti taṃ saccacatukkaṃ sabhāvabhūtaṃ .
Taṃ saccan ti tadeva saccacatukkaṃ yathāsabhāve avisaṃvādakaṃ .
Navahākārehītiādīsu ‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , abhiññeyyan ’’ ti ( paṭi . ma .1.3; saṃ . ni .4.46) vacanato abhiññaṭṭhena , dukkhassa pariññaṭṭhe , samudayassa pahānaṭṭhe , maggassa bhāvanaṭṭhe , nirodhassa sacchikiriyaṭṭhe āvenikepi idha catūsupi saccesu ñātapariññāsabbhāvato pariññaṭṭhena , catusaccadassanena pahānasabbhāvato pahānaṭṭhena , catusaccabhāvanāsabbhāvato bhāvanaṭṭhena , catunnaṃ saccānaṃ sacchikiriyasabbhāvato sacchikiriyaṭṭhenātiV2.184 niddiṭṭhanti veditabbaṃ .
Navahākārehi tathaṭṭhenātiādīsu paṭhamaṃ vuttanayeneva yojanā kātabbā .
11. Dvādasahi ākārehītiādīsu tathaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthā .
Etesaṃ niddesepi vuttanayeneva yojanā veditabbā .
12. Saccānaṃ kati lakkhaṇānītiādīsu upari vattabbāni cha lakkhaṇāni saṅkhatāsaṅkhatavasena dvidhā bhinditvā dve lakkhaṇānītiP3.596 āha .
TatthaM2.199 saṅkhatalakkhaṇañca asaṅkhatalakkhaṇañcāti ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati .
Tīṇimāni , bhikkhave , asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇāni na uppādo paññāyati , na vayo paññāyati , na ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti ( a . ni .3.47-48) evaṃ vuttaṃ saṅkhatassa saṅkhatamiti lakkhaṇañca asaṅkhatassa asaṅkhatamiti lakkhaṇañca .
Saṅkhataṃ pana na lakkhaṇaṃ , lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ .
Na ca saṅkhataṃ vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā , napi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhataṃ .
Lakkhaṇena pana saṅkhataṃ pākaṭaṃ hoti .
Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento cha lakkhaṇānīti āha .
Saṅkhatānaṃ saccānan ti dukkhasamudayamaggasaccānaṃ .
Tāni hi paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāni .
Uppādoti jāti .
Paññāyatīti jānīyati .
Vayoti bhaṅgo .
Ṭhitānaṃ aññathattan ti ṭhitippattānaṃ aññathābhāvo jarā .
Tiṇṇaṃ saṅkhatasaccānaṃ nipphannattā uppādavayaññathattaṃ vuttaṃ , tesaṃyeva pana uppādassa , jarāya bhaṅgassa ca anipphannattā uppādavayaññathattaṃ na vattabbaṃ .
Saṅkhatanissitattā uppādavayaññathattaṃ na paññāyatīti na vattabbaṃ .
Saṅkhatavikārattā pana saṅkhatanti vattabbaṃ .
Dukkhasamudayānaṃ uppādajarābhaṅgā saccapariyāpannā , maggasaccassa uppādajarābhaṅgā na saccapariyāpannāti vadanti .
Tattha ‘‘ saṅkhatānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhatāpi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati , uppāde vītivatte saṅkhatāpi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati , bhaṅgakkhaṇe saṅkhatāpi jarāpi bhaṅgalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī ’’ ti khandhakavaggaṭṭhakathāyaṃ ( saṃ . ni . aṭṭha .2.3.37-38) vuttaṃ .
Asaṅkhatassa saccassāti nirodhasaccassa .
Tañhi paccayehi samāgamma akatattā sayameva nipphannanti asaṅkhataṃ .
Ṭhitassāti niccattā ṭhitassa , na ṭhānappattattā .
Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento dvādasa lakkhaṇānīti āha .
CatunnaṃV2.185 saccānaṃ kati kusalātiādīsu abyākatan ti vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ rūpābyākataṃ nibbānābyākatanti catūsu abyākatesu nibbānābyākataṃ .
Cattāripi hi kusalākusalalakkhaṇena na byākatattā abyākatāni .
Siyā kusalan ti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacarakusalānaṃP3.597 vasenaM2.200 kusalampi bhaveyya .
Siyā akusalan ti taṇhaṃ ṭhapetvā sesākusalavasena .
Siyā abyākatan ti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaravipākakiriyānaṃ rūpānañca vasena .
Siyā tīṇi saccānītiādīsu saṅgahitānīti gaṇitāni .
Vatthuvasenāti akusalakusalābyākatadukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātavatthuvasena .
Yaṃ dukkhasaccaṃ akusalan ti ṭhapetvā taṇhaṃ avasesaṃ akusalaṃ .
Akusalaṭṭhena dve saccāni ekasaccena saṅgahitānīti imāni dve dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni , akusalasaccaṃ nāma hotīti attho .
Ekasaccaṃ dvīhi saccehi saṅgahitan ti ekaṃ akusalasaccaṃ dvīhi dukkhasamudayasaccehi saṅgahitaṃ .
Yaṃ dukkhasaccaṃ kusalan ti tebhūmakaṃ kusalaṃ .
Imāni dve dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni , kusalasaccaṃ nāma hoti .
Ekaṃ kusalasaccaṃ dvīhi dukkhamaggasaccehi saṅgahitaṃ .
Yaṃ dukkhasaccaṃ abyākatan ti tebhūmakavipākakiriyā rūpañca .
Imāni dve dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni , ekaṃ abyākatasaccaṃ nāma hoti .
Ekaṃ abyākatasaccaṃ dvīhi dukkhanirodhasaccehi saṅgahitaṃ .
Tīṇi saccāni ekasaccena saṅgahitānīti samudayamagganirodhasaccāni ekena akusalakusalābyākatabhūtena dukkhasaccena saṅgahitāni .
Ekaṃ saccaṃ tīhi saccehi saṅgahitan ti ekaṃ dukkhasaccaṃ visuṃ akusalakusalaabyākatabhūtehi samudayamagganirodhasaccehi saṅgahitaṃ .
Keci pana ‘‘ dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena samudayasaccena saṅgahitāni , dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena maggasaccena saṅgahitāni , na dassanaṭṭhena .
Dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena nirodhasaccena saṅgahitāni , na asaṅkhataṭṭhenā ’’ ti vaṇṇayanti .
2. Dutiyasuttantapāḷivaṇṇanā
13. Puna aññassa suttantassa atthavasena saccappaṭivedhaṃ niddisitukāmo pubbe me , bhikkhavetiādikaṃ suttantaṃ āharitvā dassesi .
Tattha pubbe me , bhikkhave , sambodhāti bhikkhave , mama sambodhito sabbaññutaññāṇato pubbe .
Anabhisambuddhassāti sabbadhamme appaṭividdhassa .
Bodhisattasseva satoti bodhisattabhūtasseva .
Etadahosīti bodhipallaṅke nisinnassa etaṃ parivitakkitaṃ ahosi .
Assādoti assādīyatīti assādo .
Ādīnavoti dosoV2.186 .
Nissaraṇan ti apagamanaṃ .
Sukhan tiM2.201 sukhayatīti sukhaṃ , yassuppajjati , taṃ sukhitaṃ karotīti attho .
Somanassan ti pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano , sumanassa bhāvo somanassaṃP3.598 , sukhameva pītiyogato visesitaṃ .
Aniccan ti addhuvaṃ .
Dukkhan ti dukkhavatthuttā saṅkhāradukkhattā ca dukkhaṃ .
Vipariṇāmadhamman ti avasī hutvā jarābhaṅgavasena parivattanapakatikaṃ .
Etena anattabhāvo vutto hoti .
Chandarāgavinayoti chandasaṅkhātassa rāgassa saṃvaraṇaṃ , na vaṇṇarāgassa .
Chandarāgappahānan ti tasseva chandarāgassa pajahanaṃ .
Yāvakīvañcātiādīsu yāva imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ … pe … yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ na adhikena ñāṇena paṭivijjhiṃ , tāva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ anuttaraṃ sabbaññubhāvaṃ abhisambuddho abhisametāvī arahanti nevāhaṃ paccaññāsiṃ neva paṭiññaṃ akāsinti sambandhato attho .
Kīvañcāti nipātamattaṃ .
Yatoti yasmā , yadā vā .
Athāti anantaraṃ .
Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti dassanakiccakaraṇena dassanasaṅkhātaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me uppajji .
Akuppāti kopetuṃ cāletuṃ asakkuṇeyyā .
Vimuttīti arahattaphalavimutti .
Etāya eva phalapaccavekkhaṇāya magganibbānapaccavekkhaṇāpi vuttāva honti .
Ayamantimā jātīti ayaṃ pacchimā khandhappavatti .
Natthidāni punabbhavoti idāni puna uppatti natthi .
Etena pahīnakilesapaccavekkhaṇā vuttā .
Arahato hi avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā na hoti .
3. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā
14. Saccappaṭivedhañāṇayojanakkame ca ayaṃ rūpassa assādoti pahānappaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ ayaṃ taṇhāsampayutto rūpassa assādo ’’ ti ñatvā maggakkhaṇe samudayappahānasaṅkhāto samudayasaccappaṭivedho .
Samudayasaccan ti samudayasaccappaṭivedhañāṇaṃ .
Ariyasaccārammaṇañāṇampi hi ‘‘ ye keci kusalā dhammā , sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.300) viya ‘‘ saccan ’’ ti vuccati .
Ayaṃ rūpassa ādīnavoti pariññāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ ayaṃ rūpassa ādīnavo ’’ ti ñatvā maggakkhaṇe dukkhapariññāsaṅkhāto dukkhasaccappaṭivedho .
Dukkhasaccan ti dukkhasaccappaṭivedhañāṇaṃ .
Idaṃ rūpassa nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ idaṃ rūpassa nissaraṇan ’’ tiM2.202 ñatvā maggakkhaṇe nirodhasacchikiriyāsaṅkhāto nirodhasaccappaṭivedho .
Nirodhasaccan ti nirodhasaccārammaṇaṃ nirodhasaccappaṭivedhañāṇaṃV2.187 .
Yā imesu tīsu ṭhānesūti imesu yathāvuttesu tīsu samudayadukkhanirodhesu paṭivedhavasena pavattā yā diṭṭhi yo saṅkappoti yojanā .
Bhāvanāpaṭivedhoti ayaṃ maggabhāvanāsaṅkhāto maggasaccappaṭivedho .
Maggasaccan ti maggasaccappaṭivedhañāṇaṃ .
15. PunaP3.599 aparena pariyāyena saccāni ca saccappaṭivedhañca dassento saccanti katihākārehi saccan tiādimāha .
Tattha yasmā sabbepi sabbaññubodhisattā bodhipallaṅke nisinnā jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘ kiṃ nu kho ’’ ti esanti , tathā esantā ca jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘ paccayo ’’ ti vavatthapento pariggaṇhanti , tasmā sā ca esanā so ca pariggaho saccānaṃ esanattā pariggahattā ca ‘‘ saccan ’’ ti katvā esanaṭṭhena pariggahaṭṭhenāti vuttaṃ .
Ayañca vidhi paccekabuddhānampi paccayapariggahe labbhatiyeva , sāvakānaṃ pana anussavavasena paccayapariggahe labbhati .
Paṭivedhaṭṭhenāti pubbabhāge tathā esitānaṃ pariggahitānañca maggakkhaṇe ekapaṭivedhaṭṭhena .
Kiṃnidānan tiādīsu nidānādīni sabbāni kāraṇavevacanāni .
Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti ‘‘ handa naṃ gaṇhathā ’’ ti appeti viya , tasmā ‘‘ nidānan ’’ ti vuccati .
Yasmā phalaṃ tato samudeti , jāyati , pabhavati ;
tasmā samudayo , jāti , pabhavoti vuccati .
Ayaṃ panettha attho – kiṃ nidānaṃ etassāti kiṃnidānaṃ .
Ko samudayo etassāti kiṃsamudayaṃ .
Kā jāti etassāti kiṃjātikaṃ .
Ko pabhavo etassāti kiṃpabhavaṃ .
Yasmā pana tassa jāti yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti ca pabhavo ca , tasmā jātinidānan tiādimāha .
Jarāmaraṇan ti dukkhasaccaṃ .
Jarāmaraṇasamudayan ti tassa paccayaṃ samudayasaccaṃ .
Jarāmaraṇanirodhan ti nirodhasaccaṃ .
Jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadan ti maggasaccaṃ .
Imināva nayena sabbapadesu attho veditabbo .
16. Nirodhappajānanāti ārammaṇakaraṇena nirodhassa pajānanā .
Jāti siyā dukkhasaccaṃ , siyā samudayasaccan ti bhavapaccayā paññāyanaṭṭhena dukkhasaccaṃM2.203 , jarāmaraṇassa paccayaṭṭhena samudayasaccaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Avijjā siyā dukkhasaccan ti pana āsavasamudayā avijjāsamudayaṭṭhenāti .
Saccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .