4. Vodānañāṇaniddesavaṇṇanā
158. Vodāne ñāṇānīti visuddhañāṇāni .
Taṃ vivajjayitvāti yaṃ pubbe vuttaṃ atītānudhāvanaṃ cittaṃ vikkhepānupatitaṃ , taṃ vivajjayitvāti sambandhitabbaṃ .
Ekaṭṭhāne samādahatīti assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhāne samaṃ ādahati patiṭṭhāpeti .
Tattheva adhimocetīti ekaṭṭhāneti vutte assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhāneyeva sanniṭṭhapeti sanniṭṭhānaṃ karoti .
Paggaṇhitvāti dhammavicayapītisambojjhaṅgabhāvanāya paggahetvā .
Viniggaṇhitvāti passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāya viniggaṇhitvā .
‘‘ Satindriyavīriyindriyehi paggahetvā , satindriyasamādhindriyehi viniggahetvā ’’ tipi vadanti .
Sampajāno hutvāti asubhabhāvanādīhi .
Puna sampajāno hutvāti mettābhāvanādīhi .
Yena rāgena anupatitaṃ , yena byāpādena anupatitaṃ , taṃ pajahatīti sambandho .
Taṃ cittaṃ īdisanti sampajānanto tappaṭipakkhena rāgaṃ
M2.75 pajahati , byāpādaṃ pajahatīti vā attho .Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .
Pariyodātan ti pabhassaraṃ .
Ekattagataṃ hotīti taṃ taṃ visesaṃ pattassa taṃ taṃ ekattaṃ gataṃ hoti .
Katame te ekattāti idha yujjamānāyujjamānepi ekatte ekato katvā pucchati .
Dānūpasaggupaṭṭhānekattan ti dānavatthusaṅkhātassa dānassa upasaggo vosajjanaṃ dānūpasaggo , dānavatthupariccāgacetanā .
Tassa upaṭṭhānaṃ ārammaṇakaraṇavasena upagantvā ṭhānaṃ dānūpasaggupaṭṭhānaṃ , tadeva ekattaṃ , tena vā ekattaṃ ekaggabhāvo dānūpasaggupaṭṭhānekattaṃ .
Dānavosaggupaṭṭhānekattanti pāṭho
P2.474 sundarataro , so evattho .Etena paduddhāravasena cāgānussatisamādhi vutto .
Paduddhāravasena vuttopi cesa itaresaṃ tiṇṇampi ekattānaṃ upanissayapaccayo hoti , tasmā idha niddiṭṭhanti vadanti .
Visākhāpi hi mahāupāsikā āha –
‘‘ idha , bhante , disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū sāvatthiṃ āgacchissanti bhagavantaṃ dassanāya , te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchissanti ‘ itthannāmo , bhante , bhikkhu kālaṅkato , tassa kā gati , ko abhisamparāyo ’ ti ?
Taṃ bhagavā byākarissati sotāpattiphale vā sakadāgāmiphale vā
V2.70 anāgāmiphale vā arahatte vā .Tyāhaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmi ‘ āgatapubbā nu kho , bhante , tena ayyena sāvatthī ’ ti ?
Sace me vakkhanti ‘ āgatapubbā tena bhikkhunā sāvatthī ’ ti .
Niṭṭhamettha gacchissāmi nissaṃsayaṃ paribhuttaṃ tena ayyena vassikasāṭikā vā āgantukabhattaṃ vā gamikabhattaṃ vā gilānabhattaṃ vā gilānupaṭṭhākabhattaṃ vā gilānabhesajjaṃ vā dhuvayāgu vāti .
Tassā me tadanussarantiyā pāmojjaṃ jāyissati , pamuditāya pīti jāyissati , pītimanāya kāyo passambhissati , passaddhakāyā sukhaṃ vedayissāmi , sukhiniyā cittaṃ samādhiyissati , sā me bhavissati indriyabhāvanā balabhāvanā bojjhaṅgabhāvanā ’’ ti ( mahāva .351).
Atha vā ekattesu paṭhamaṃ upacārasamādhivasena vuttaṃ , dutiyaṃ appanāsamādhivasena , tatiyaṃ vipassanāvasena , catutthaṃ maggaphalavasenāti veditabbaṃ .
Samathassa nimittaṃ samathanimittaṃ .
Vayo bhaṅgo eva lakkhaṇaṃ vayalakkhaṇaṃ .
Nirodho nibbānaṃ .
Sesametesu tīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ .
Cāgādhimuttānan ti
M2.76 dāne adhimuttānaṃ .Adhicittan ti vipassanāpādakasamādhi .
Vipassakānan ti bhaṅgānupassanato paṭṭhāya tīhi anupassanāhi saṅkhāre vipassantānaṃ .
Ariyapuggalānan ti aṭṭhannaṃ .
Dutiyādīni tīṇi ekattāni ānāpānassativasena sesakammaṭṭhānavasena ca yujjanti .
Catūhi ṭhānehīti catūhi kāraṇehi .
Samādhivipassanāmaggaphalānaṃ vasena ‘‘ ekattagataṃ
P2.475 cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsitan ’’ ti uddesapadāni .‘‘ Paṭhamassa jhānassa ko ādī ’’ tiādīni tesaṃ uddesapadānaṃ vitthāretukamyatāpucchāpubbaṅgamāni niddesapadāni .
Tattha paṭipadāvisuddhipakkhandan ti paṭipadā eva nīvaraṇamalavisodhanato visuddhi , taṃ paṭipadāvisuddhiṃ pakkhandaṃ paviṭṭhaṃ .
Upekkhānubrūhitan ti tatramajjhattupekkhāya brūhitaṃ vaḍḍhitaṃ .
Ñāṇena ca sampahaṃsitan ti pariyodāpakena ñāṇena sampahaṃsitaṃ pariyodāpitaṃ visodhitaṃ .
Paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro , upekkhānubrūhanā nāma appanā , sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayanti .
Yasmā pana ‘‘ ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hotī ’’ tiādi vuttaṃ , tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi , tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā , dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā .
Kathaṃ ?
Yasmiñhi vāre appanā uppajjati , tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paripantho , tato cittaṃ visujjhati , visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati .
Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva .
Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena
V2.71 tathattaṃ upagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma .Evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma .
Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi
P2.476 veditabbā .Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma .
Samathabhāvūpagamanena samathapaṭipannassa puna samādāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma .
Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma .
Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā .
Ye
M2.77 panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā , yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni , yaṃ cesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati , yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā , sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannā , tasmā dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbāti vuttaṃ .Tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti , yathāha –
‘‘ tathāpaggahitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhati , upekkhāvasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti .
Upekkhāvasena nānattakilesehi cittaṃ vimuccati , vimokkhavasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti .
Vimuttattā te dhammā ekarasā honti , ekarasaṭṭhena bhāvanā ’’ ti ( paṭi . ma .1.201).
Tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānan ti vuttā .
Evaṃ tivattagatan tiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni .
Tattha evaṃ tivattagatan ti evaṃ yathāvuttena vidhinā paṭipadāvisuddhipakkhandanaupekkhānubrūhanāñāṇasampahaṃsanāvasena tividhabhāvaṃ gataṃ .
Vitakkasampannan ti
P2.477 kilesakkhobhavirahitattā vitakkena sundarabhāvaṃ pannaṃ gataṃ .Cittassa adhiṭṭhānasampannan ti tasmiṃyeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena adhiṭṭhānena sampannaṃ anūnaṃ .
Yathā adhiṭṭhānavasiyaṃ adhiṭṭhānanti jhānappavatti , tathā idhāpi cittassa adhiṭṭhānanti cittekaggatāpi yujjati .
Tena hi ekasmiṃyeva ārammaṇe cittaṃ adhiṭṭhāti , na ettha vikkhipatīti .
‘‘ Samādhisampannan ’’ ti visuṃ vuttattā pana vuttanayeneva gahetabbaṃ .
Atha vā samādhisseva
V2.72 jhānasaṅgahitattā cittassa adhiṭṭhānasampannan ti jhānaṅgapañcakavasena vuttaṃ .Samādhisampannan ti indriyasaṅgahitattā indriyapañcakavasena , dutiyajjhānādīsu pana alabbhamānāni padāni pahāya labbhamānakavasena pītisampannan tiādi vuttaṃ .
Aniccānupassanā dīsu aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu vitakkādayo paripuṇṇāyeva tāsaṃ kāmāvacarattā .
Etāsu ca appanāya abhāvato paṭipadāvisuddhiādayo khaṇikasamādhivasena yojetabbā .
Catūsu maggesu
M2.78 paṭhamajjhānikavasena vitakkādīnaṃ labbhanato labbhamānakavaseneva vitakkādayo paripuṇṇā vuttā .Dutiyajjhānikādīsu hi maggesu vitakkādayo jhānesu viya parihāyantīti .
Ettāvatā terasa vodānañāṇāni vitthārato niddiṭṭhāni honti .
Kathaṃ ?
Ekaṭṭhāne samādahanena tattheva adhimuccanena kosajjappajahanena uddhaccappajahanena rāgappajahanena byāpādappajahanena sampayuttāni cha ñāṇāni , catūhi ekattehi sampayuttāni cattāri ñāṇāni , paṭipadāvisuddhiupekkhānubrūhanāsampahaṃsanāhi sampayuttāni tīṇi ñāṇānīti evaṃ terasa ñāṇāni niddiṭṭhāni .
159. Evaṃ santepi ānāpānassatisamādhibhāvanāvasena tesaṃ nipphattiṃ dassetukāmo tāni ñāṇāni anigametvāva nimittaṃ assāsapassāsātiādinā nayena codanāpubbaṅgamaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāvidhiṃ dassetvā ante tāni ñāṇāni nigametvā dassesi .
Tattha nimittaṃ vuttameva .
Anārammaṇāmekacittassāti anārammaṇā ekacittassa .
Ma-kāro
P2.478 panettha padasandhikaro .Anārammaṇamekacittassātipi pāṭho , ekassa cittassa ārammaṇaṃ na bhavantīti attho .
Tayo dhammeti nimittādayo tayo dhamme .
Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā .
Kathan ti paṭhamaṃ vuttāya codanāgāthāya anantaraṃ vuttāya parihāragāthāya atthaṃ kathetukamyatāpucchā .
Na cimeti na ca ime .
Na cametipi pāṭho , soyeva padacchedo .
Kathaṃ na ca aviditā honti , kathaṃ na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchatīti evaṃ kathaṃ saddo sesehi pañcahi yojetabbo .
Padhānañca paññāyatīti ānāpānassatisamādhibhāvanārambhakaṃ vīriyaṃ sandissati .
Vīriyañhi padahanti tenāti padhānanti vuccati .
Payogañca sādhetīti nīvaraṇavikkhambhakaṃ jhānañca yogī nipphādeti .
Jhānañhi nīvaraṇavikkhambhanāya payuñjīyatīti payogoti vuttaṃ .
Visesamadhigacchatīti saṃyojanappahānakaraṃ maggañca paṭilabhati .
Maggo
V2.73 hi samathavipassanānaṃ ānisaṃsattā visesoti vutto .Visesassa ca pamukhabhūtattā ca-kārena samuccayo na kato .
Idāni taṃ pucchitamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpi rukkhotiādimāha .
Tassattho – yathā nāma kakacena phālanatthaṃ vāsiyā tacchitvā rukkho phālanakāle niccalabhāvatthaṃ same bhūmipadese payogakkhamaṃ katvā ṭhapito .
Kakacenāti hatthakakacena .
Āgateti rukkhaṃ
M2.79 phusitvā attano samīpabhāgaṃ āgate .Gateti rukkhaṃ phusitvā parabhāgaṃ gate .
Vā-saddo samuccayattho .
Na aviditā hontīti rukkhe kakacadantehi phuṭṭhaṃ purisena pekkhamānaṃ ṭhānaṃ appatvā tesaṃ āgamanagamanābhāvato sabbepi kakacadantā viditāva honti .
Padhānan ti rukkhacchedanavīriyaṃ .
Payogan ti rukkhacchedanakiriyaṃ .
‘‘ Visesamadhigacchatī ’’ ti vacanaṃ upamāya natthi .
Upanibandhanā nimittan ti upanibandhanāya satiyā nimittabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā .
Upanibandhati etāya ārammaṇe cittanti
P2.479 upanibandhanā nāma sati .Nāsikagge vāti dīghanāsiko nāsikagge .
Mukhanimitte vāti rassanāsiko uttaroṭṭhe .
Uttaroṭṭho hi mukhe satiyā nimittanti mukhanimittanti vutto .
Āgateti phuṭṭhaṭṭhānato abbhantaraṃ āgate .
Gateti phuṭṭhaṭṭhānato bahiddhā gate .
Na aviditā hontīti phusanaṭṭhānaṃ appatvā assāsapassāsānaṃ āgamanagamanābhāvato sabbepi te viditā eva honti .
Kammaniyaṃ hotīti yena vīriyena kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti .
Idaṃ vīriyaṃ padhānaṃ nāmāti phalena kāraṇaṃ vuttaṃ hoti .
Upakkilesā pahīyantīti vikkhambhanavasena nīvaraṇāni pahīyanti .
Vitakkā vūpasammantīti nānārammaṇacārino anavaṭṭhitā vitakkā upasamaṃ gacchanti .
Yena jhānena upakkilesā pahīyanti , vitakkā vūpasammanti .
Ayaṃ payogoti payogamapekkhitvā pulliṅganiddeso kato .
Saññojanā pahīyantīti taṃtaṃmaggavajjhā saññojanā samucchedappahānena pahīyanti .
Anusayā byantīhontīti pahīnānaṃ puna anuppattidhammakattā vigato uppādanto vā vayanto vā etesanti byantā , pubbe abyantā byantā hontīti byantīhonti , vinassantīti attho .
Saññojanappahānaṃ anusayappahānena hoti , na aññathāti dassanatthaṃ anusayappahānamāha .
Yena maggena saññojanā pahīyanti anusayā byantīhonti , ayaṃ visesoti attho .
Catutthacatukke ariyamaggassāpi niddiṭṭhattā idha ariyamaggo vutto .
Ekacittassa ārammaṇadvayābhāvassa avuttepi siddhattā taṃ avissajjetvāva evaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na hontīti nigamanaṃ kataṃ .
160. Idāni taṃ bhāvanāsiddhisādhakaṃ yogāvacaraṃ thunanto ānāpānassati yassāti gāthaṃ
V2.74 vatvā tassā niddesamāha .Tattha ānāpānassatiyo
M2.80 yathā buddhena desitā , tathā paripuṇṇā subhāvitā anupubbaṃ paricitā yassa atthi saṃvijjanti .So imaṃ lokaṃ pabhāseti .
Kiṃ viya ?
Abbhā muttova candimā yathā abbhādīhi mutto candimā imaṃ okāsalokaṃ pabhāseti , tathā so yogāvacaro imaṃ khandhādilokaṃ pabhāsetīti
P2.480 gāthāya sambandho .‘‘ Abbhā muttova candimā ’’ ti ca padassa niddese mahikādīnampi vuttattā ettha ādisaddalopo katoti veditabbo .
Gāthāniddese no passāso no assāsoti so soyeva attho paṭisedhena visesetvā vutto .
Upaṭṭhānaṃ satīti asammussanatāya tameva assāsaṃ upagantvā ṭhānaṃ sati nāmāti attho .
Tathā passāsaṃ .
Ettāvatā ānāpānesu sati ānāpānassatīti attho vutto hoti .
Idāni sativaseneva ‘‘ yassā ’’ ti vuttaṃ puggalaṃ niddisitukāmo yo assasati , tassupaṭṭhāti .
Yo passasati , tassupaṭṭhātīti vuttaṃ .
Yo assasati , tassa sati assāsaṃ upagantvā tiṭṭhati .
Yo passasati , tassa sati passāsaṃ upagantvā tiṭṭhatīti attho .
Paripuṇṇāti jhānavipassanāmaggaparamparāya arahattamaggappattiyā paripuṇṇā .
Teyeva hi jhānavipassanāmaggadhamme sandhāya pariggahaṭṭhenātiādimāha .
Te hi dhammā iminā yoginā pariggayhamānattā pariggahā , tena pariggahaṭṭhena paripuṇṇā .
Tattha sabbesaṃ cittacetasikānaṃ aññamaññaparivārattā parivāraṭṭhena paripuṇṇā .
Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṭṭhena paripuṇṇā .
Catasso bhāvanātiādīni subhāvitāti vuttapadassa atthavasena vuttāni .
Catasso bhāvanā heṭṭhā vuttāyeva .
Yānīkatāti yuttayānasadisā katā .
Vatthukatāti patiṭṭhaṭṭhena vatthusadisā katā .
Anuṭṭhitāti paccupaṭṭhitā .
Paricitāti samantato citā upacitā .
Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā sukatā .
Yattha yattha ākaṅkhatīti yesu yesu jhānesu yāsu yāsu vipassanāsu sace icchati .
Tattha tatthāti tesu tesu jhānesu tāsu tāsu vipassanāsu .
Vasippattoti vasībhāvaṃ bahubhāvaṃ patto .
Balappattoti samathavipassanābalappatto .
Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ paṭubhāvaṃ patto .
Te dhammāti samathavipassanā dhammā .
Āvajjanapaṭibaddhāti āvajjanāyattā , āvajjitamatteyeva tassa santānena , ñāṇena vā sampayogaṃ gacchantīti
M2.81 attho .Ākaṅkhapaṭibaddhāti
P2.481 ruciāyattā , rocitamatteyeva vuttanayena sampayogaṃ gacchantīti attho .Manasikāro panettha āvajjanāya cittuppādo .
Ākaṅkhanāya vevacanavasena atthavivaraṇatthaṃ vutto .
Tena vuccati yānīkatāti evaṃ katattāyeva te yuttayānasadisā katā hontīti vuttaṃ hoti .
Yasmiṃ yasmiṃ vatthusmin ti soḷasasu vatthūsu ekekasmiṃ .
Svādhiṭṭhitan ti suppatiṭṭhitaṃ .
Sūpaṭṭhitāti suṭṭhu upaṭṭhitā .
Sampayuttacittasatīnaṃ saheva sakasakakiccakaraṇato anulomapaṭilomavasena
V2.75 yojetvā te dve dhammā dassitā .Tena vuccati vatthukatāti evaṃ bhūtattāyeva katapatiṭṭhā hontīti vuttaṃ hoti .
Yena yena cittaṃ abhinīharatīti pubbappavattito apanetvā yattha yattha bhāvanāvisese cittaṃ upaneti .
Tena tena sati anuparivattatīti tasmiṃ tasmiṃyeva bhāvanāvisese sati anukūlā hutvā pubbappavattito nivattitvā pavattati .
‘‘ Yena , tenā ’’ ti cettha ‘‘ yena bhagavā tenupasaṅkamī ’’ tiādīsu ( khu . pā .5.1; su . ni . maṅgalasutta ) viya bhummattho veditabbo .
Tena vuccati anuṭṭhitāti evaṃ karaṇatoyeva taṃ taṃ bhāvanaṃ anugantvā ṭhitā hontīti vuttaṃ hoti .
Ānāpānassatiyā satipadhānattā vatthukatānuṭṭhitapadesu satiyā saha yojanā katāti veditabbā .
Yasmā pana paripuṇṇāyeva paricitā honti vaḍḍhitā laddhāsevanā , tasmā ‘‘ paripuṇṇā ’’ tipade vuttā tayo atthā ‘‘ paricitā ’’ tipadepi vuttā , catuttho visesatthopi vutto .
Tattha satiyā pariggaṇhantoti sampayuttāya , pubbabhāgāya vā satiyā pariggahetabbe pariggaṇhanto yogī .
Jināti pāpake akusale dhammeti samucchedavasena lāmake kilese jināti abhibhavati .
Ayañca puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā .
Dhammesu hi jinantesu taṃdhammasamaṅgīpuggalopi jināti nāma .
Te ca dhammā satiṃ avihāya attano pavattikkhaṇe jinitumāraddhā jitāti vuccanti yathā ‘‘ bhuñjitumāraddho bhutto ’’ ti vuccati .
Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ .
Evaṃ santepi ‘‘ parijitā ’’ ti vattabbe ja-kārassa ca-kāraṃ katvā
P2.482 ‘‘ paricitā ’’ tiM2.82 vuttaṃ , yathā sammā gado assāti sugatoti atthavikappe da-kārassa ta-kāro niruttilakkhaṇena kato , evamidhāpi veditabbo .Imasmiṃ atthavikappe paricitāti padaṃ kattusādhanaṃ , purimāni tīṇi kammasādhanāni .
Cattāro susamāraddhāti cattāro susamāraddhatthāti vuttaṃ hoti , atthasaddassa lopo daṭṭhabbo .
Susamāraddhāti padassa atthāpi hi idha susamāraddhāti vuttāti veditabbā , susamāraddhadhammā vā .
Caturatthabhedato cattāroti vuttāti veditabbā , na dhammabhedato .
Yasmā pana subhāvitāyeva susamāraddhā honti , na aññe , tasmā tayo bhāvanatthā idhāpi vuttā .
Āsevanatthopi tīsu vuttesu vuttoyeva hoti , tasmā taṃ avatvā tappaccanīkānaṃ susamūhatattho vutto .
Paccanīkasamugghātena hi āraddhapariyosānaṃ paññāyati , tena susamāraddhassa sikhāppatto attho vutto hoti .
Tattha tappaccanīkānan ti tesaṃ jhānavipassanāmaggānaṃ paṭipakkhabhūtānaṃ .
Kilesānan ti kāmacchandādīnaṃ niccasaññādisampayuttānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnañca .
Susamūhatattāti vikkhambhanatadaṅgasamucchedavasena
V2.76 suṭṭhu samūhatattā nāsitattā .Potthakesu pana ‘‘ susamugghātattā ’’ ti likhanti , taṃ na sundaraṃ .
161. Puna tasseva padassa aññampi atthavikappaṃ dassento susaman tiādimāha .
Tattha tattha jātāti tasmiṃ sikhāppattabhāvanāvisese jātā .
Anavajjāti kilesānaṃ ārammaṇabhāvānupagamanena kilesadosavirahitā .
Kusalāti jātivasena kusalā .
Bodhipakkhiyāti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā .
Pakkhe bhavattāti hi upakārabhāve ṭhitattā .
Te ca ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā , cattāro iddhipādā , pañcindriyāni , pañca balāni , satta bojjhaṅgā , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti ( ma . ni .3.35; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 22; mi . pa .5.4.1) sattatiṃsa dhammā .
Idaṃ saman ti idaṃ maggakkhaṇe dhammajātaṃ samucchedavasena kilese sameti vināsetīti samaṃ nāma .
Nirodho
P2.483 nibbānan ti dukkhanirodhattā nirodho , vānasaṅkhātāya taṇhāya abhāvā nibbānaṃ .Idaṃ susaman ti idaṃ nibbānaṃ sabbasaṅkhatavisamāpagatattā suṭṭhu samanti susamaṃ nāma .
Ñātan ti bodhipakkhiyasaṅkhātaṃ samaṃ asammohato
M2.83 ñāṇena ñātaṃ , nibbānasaṅkhātaṃ susamaṃ ārammaṇato ñāṇena ñātaṃ .Tadeva dvayaṃ teneva cakkhunā viya diṭṭhaṃ .
Viditan ti tadeva dvayaṃ santāne uppādanena ārammaṇakaraṇena ca paṭiladdhaṃ .
Ñātaṃ viya paññāya sacchikataṃ phassitañca .
‘‘ Asallīnaṃ asammuṭṭhā asāraddho ekaggan ’’ ti purimassa purimassa padassa atthappakāsanaṃ .
Tattha āraddhan ti paṭṭhapitaṃ .
Asallīnan ti asaṅkucitaṃ .
Upaṭṭhitāti upagantvā ṭhitā .
Asammuṭṭhāti avinaṭṭhā .
Passaddhoti nibbuto .
Asāraddhoti niddaratho .
Samāhitan ti samaṃ ṭhapitaṃ .
Ekaggan ti avikkhittaṃ .
‘‘ Cattāro susamāraddhā ’’ tiādi sakalassa susamāraddhavacanassa mūlattho .
‘‘ Atthi saman ’’ tiādi pana susamavacanassa ,‘‘ ñātan ’’ tiādi āraddhavacanassa vikappatthā .
Tatthāyaṃ padatthasaṃsandanā –
‘‘ samā ca susamā ca samasusamā ’’ ti vattabbe ekadesasarūpekasesaṃ katvā ‘‘ susamā ’’ icceva vuttā yathā nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti .
‘‘ Idaṃ samaṃ , idaṃ susaman ’’ ti pana anaññāpekkhaṃ katvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ .
Yasmā pana ñātampi diṭṭhanti vuccati , diṭṭhañca āraddhañca atthato ekaṃ .
Viditasacchikataphassitāni pana ñātavevacanāni , tasmā ñātanti āraddhatthoyeva vutto hoti .
Āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnan ti ayaṃ pana āraddhavacanassa ujukatthoyeva .
Upaṭṭhitā satītiādīni
V2.77 pana sampayuttavīriyassa upakārakadhammadassanatthaṃ vuttāni , na āraddhavacanassa atthadassanatthaṃ .Purimena atthena suṭṭhu samāraddhāti susamāraddhā ca , iminā atthena susamā āraddhāti susamāraddhā ca ekasese kate ‘‘ susamāraddhā ’’ ti vuccanti .
Imamatthaṃ pariggahetvā ‘‘ tena vuccati susamāraddhā ’’ ti vuttaṃ .
Anupubban ti
P2.484 yathānukkamenāti attho , pubbaṃ pubbaṃ anūti vuttaṃ hoti .Dīghaṃ assāsavasenāti dīghanti vuttaassāsavasena .
Purimā purimāti purimā purimā sati .
Etena pubbantipadassa attho vutto hoti .
Pacchimā pacchimāti satiyeva .
Etena anūtipadassa attho vutto hoti .
Ubhayena pubbañca anu ca paricitāti attho vutto hoti .
Upari soḷasa vatthūni vitthāretvā vacanato idha saṅkhipitvā ‘‘ paṭinissaggānupassī ’’ ti antimameva dassitaṃ .
Yasmā sikhāppattabhāvanassa sabbāpi ānāpānassatiyo
M2.84 punappunaṃ yathāruci pavattanato anuparicitāpi honti .Tena vuttaṃ –
‘‘ aññamaññaṃ paricitā ceva honti anuparicitā cā ’’ ti .
Yathatthāti yathāsabhāvatthā .
Attadamathatthoti arahattamaggakkhaṇe attano nibbisevanattho .
Samathatthoti sītibhāvattho .
Parinibbāpanatthoti kilesaparinibbānena .
Abhiññatthoti sabbadhammavasena .
Pariññatthā dayo maggañāṇakiccavasena .
Saccābhisamayattho catunnaṃ saccānaṃ ekapaṭivedhadassanavasena .
Nirodhe patiṭṭhāpakattho ārammaṇakaraṇavasena .
Buddhotipadassa abhāvepi buddhenātipade yo so buddho , taṃ niddisitukāmena buddhoti vuttaṃ .
Sayambhūti upadesaṃ vinā sayameva bhūto .
Anācariyakoti sayambhūpadassa atthavivaraṇaṃ .
Yo hi ācariyaṃ vinā saccāni paṭivijjhati , so sayambhū nāma hoti .
Pubbe ananussutesūtiādi anācariyakabhāvassa atthappakāsanaṃ .
Ananussutesūti ācariyaṃ ananussutesu .
Sāman ti sayameva .
Abhisambujjhīti bhusaṃ sammā paṭivijjhi .
Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇīti tesu ca saccesu sabbaññubhāvaṃ pāpuṇi .
Yathā saccāni paṭivijjhantā sabbaññuno honti , tathā saccānaṃ paṭividdhattā evaṃ vuttaṃ .
Sabbaññutaṃ pattotipi pāṭho .
Balesu ca vasībhāvan ti dasasu ca tathāgatabalesu issarabhāvaṃ pāpuṇi .
Yo so evaṃ bhūto , so buddhoti vuttaṃ hoti .
Tattha sabbesu dhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānaṃ
P2.485 upādāya paṇṇattiko , sabbaññutapadaṭṭhānaṃV2.78 vā saccābhisambodhimupādāya paṇṇattiko sattaviseso buddho .Ettāvatā atthato buddhavibhāvanā katā hoti .
162. Idāni byañjanato vibhāvento buddhoti kenaṭṭhena buddhotiādimāha .
Tattha yathā loke avagantā avagatoti vuccati , evaṃ bujjhitā saccānīti buddho .
Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti , evaṃ bodhetā pajāyāti buddho .
Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti .
Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti vuttaṃ hoti .
Anaññaneyyatāya
M2.85 buddhoti aññena abodhanīyato sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti .Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti .
Khīṇāsavasaṅkhātena buddhotiādīhi chahi pariyāyehi cittasaṅkocakaradhammappahānena niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti .
Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekattā saṅkhātenāti vacanassa koṭṭhāsenāti attho .
Taṇhālepadiṭṭhilepābhāvena nirupalepasaṅkhātena .
Savāsanānaṃ sabbakilesānaṃ pahīnattā ekantavacanena visesetvā ekantavītarāgotiādi vuttaṃ .
Ekantanikkilesoti rāgadosamohāvasesehi sabbakilesehi nikkileso .
Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ dhātūnaṃ bujjhanatthattā bujjhanatthāpi dhātuyo gamanatthā honti , tasmā ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuttaṃ hoti .
Ekāyanamaggoti cettha –
‘‘ Maggo pantho patho pajjo , añjasaṃ vaṭumāyanaṃ ;
Nāvā uttarasetu ca , kullo ca bhisi saṅkamo ’’ ti
P2.486 .( cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 101)–Maggassa bahūsu nāmesu ayananāmena vutto .
Tasmā ekamaggabhūto maggo , na dvedhāpathabhūtoti attho .
Atha vā ekena ayitabbo maggoti ekāyanamaggo .
Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya pavivekena cittena .
Ayitabboti paṭipajjitabbo .
Ayanti vā etenāti ayano , saṃsārato nibbānaṃ gacchantīti attho .
Ekesaṃ ayano ekāyano .
Eketi seṭṭhā , sabbasattaseṭṭhā ca sammāsambuddhā , tasmā ekāyanamaggoti sammāsambuddhānaṃ ayanabhūto maggoti vuttaṃ hoti .
Ayatīti vā ayano , gacchati pavattatīti attho .
Ekasmiṃ ayano maggoti ekāyanamaggo , ekasmiṃyeva buddhasāsane pavattamāno maggo , na aññatthāti vuttaṃ hoti .
Api ca ekaṃ ayatīti ekāyano , pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānameva gacchatīti
V2.79 vuttaṃ hoti , tasmā ekāyanamaggoti ekanibbānagamanamaggoti attho .Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho , kiṃ pana sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti .
Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ
M2.86 bodhoti pariyāyavacanametaṃ .Tattha yathā nīlarattaguṇayogā nīlo paṭo ratto paṭoti vuccati , evaṃ buddhaguṇayogā buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ .
Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāman tiādi ‘‘ atthamanugatā ayaṃ paññattī ’’ ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha mittā sahāyā .
Amaccā bhaccā .
Ñātī pitupakkhikā .
Sālohitā mātupakkhikā .
Samaṇā pabbajjūpagatā .
Brāhmaṇā bhovādino , samitapāpabāhitapāpā vā .
Devatā sakkādayo brahmāno ca .
Vimokkhantikan ti vimokkho arahattamaggo , vimokkhassa anto arahattaphalaṃ , tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāma .
Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati , arahattaphalodaye siddho hoti , tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti .
Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti .
Tena vuttaṃ
P2.487 –‘‘ vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānan ’’ ti .
Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha .
Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya , sabbadhammasacchikiriyāya vā jātā paññatti .
Yadidaṃ buddhoti yā ayaṃ buddhoti paññatti , ayaṃ byañjanato buddhavibhāvanā .
‘‘ Yathā buddhena desitā ’’ tigāthāpādassa pana iminā padabhājanīye vuttatthena ayaṃ saṃsandanā – ānāpānassatiyo ca yathā buddhena desitā , yena pakārena desitā .
Yathāsaddena saṅgahitā dasa yathatthā ca yathā buddhena desitā , yena pakārena desitāti pakāratthassa ca yathāsaddassa , sabhāvatthassa ca yathāsaddassa sarūpekasesavasena ekasesaṃ katvā ‘‘ yathā ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Padabhājanīye panassa yathatthesu ekekassa yojanāvasena ‘‘ desito ’’ ti ekavacanaṃ kataṃ .
‘‘ Soti gahaṭṭho vā hoti pabbajito vā ’’ ti vuttattā ādipadepi yassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vāti vuttameva hoti .
Lokattho vuttoyeva .
Pabhāsetīti attano ñāṇassa pākaṭaṃ karotīti attho
M2.87 .Abhisambuddhattāti sāvakapāramiñāṇenapi paṭividdhabhāvena .
Obhāsetīti kāmāvacarabhūtaṃ lokaṃ .
Bhāsetīti rūpāvacarabhūtaṃ lokaṃ .
Pabhāsetīti arūpāvacarabhūtaṃ lokaṃ .
Ariyañāṇan ti
V2.80 arahattamaggañāṇaṃ .Mahikā muttoti mahikāya mutto .
Mahikāti nīhāro vuccati .
Mahiyā muttotipi pāṭho .
Dhūmarajā muttoti dhūmato ca rajato ca mutto .
Rāhugahaṇā vippamuttoti rāhuno candassa āsannupakkilesattā dvīhi upasaggehi visesetvā vuttaṃ .
Bhāsate iti saobhāsaṭṭhena .
Tapate iti satejaṭṭhena .
Virocate iti ruciraṭṭhena .
Evamevan ti evaṃ evaṃ .
Yasmā pana candopi sayaṃ bhāsanto tapanto virocanto imaṃ okāsalokaṃ obhāseti , bhikkhu ca paññāya bhāsanto tapanto virocanto imaṃ khandhādilokaṃ paññāya obhāseti , tasmā ubhayatrāpi ‘‘ bhāsetī ’’ ti avatvā ‘‘ bhāsate ’’ icceva vuttaṃ .
Evañhi vutte hetuatthopi vutto hoti .
Ativisadatarābhasūriyopamaṃ
P2.488 aggahetvā kasmā candopamā gahitāti ce ?Sabbakilesapariḷāhavūpasamena santassa bhikkhuno santaguṇayuttacandopamā anucchavikāti gahitāti veditabbaṃ .
Evaṃ ānāpānassatibhāvanāsiddhisādhakaṃ yogāvacaraṃ thunitvā imāni terasa vodāne ñāṇānīti tāni ñāṇāni nigametvā dassetīti .
Vodānañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .