31. CatutthassaM3.15 paṭhame satakkakūti satasikharo , anekakūṭoti attho . Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ . So hi mahāvassaṃ vassati . Tenevāha – ‘‘ ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho ’’ ti .

Dassanasampannoti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo . So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘ dassanan ’’ ti vuccati . Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati , disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘ dassanan ’’ ti vuccati . Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ . Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ , na nibbānappaṭivijjhanena , tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ , dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti . Sesamettha suviññeyyameva .

Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 2. Cundīsuttavaṇṇanā

32. Dutiye ‘‘ ariyakantehi sīlehi samannāgato ’’ tiādīsu ( a . ni .5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni . AriyakantāniV3.15 hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni , bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti . Idha pana ‘‘ yāvatā , cunda , sīlāni ariyakantāni sīlāni , tesaṃ aggamakkhāyati … pe … agge te paripūrakārino ’’ ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha ‘‘ ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī ’’ ti .

Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 3. Uggahasuttavaṇṇanā

33. TatiyeM3.16 sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlāti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā . Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā pubbuṭṭhāyiniyo .

Kiṃkāran ti kiṃkaraṇīyaṃ , kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho . Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti kiṃkārappaṭissāviniyo .

Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti manāpacāriniyo .

Piyameva vadanti sīlenāti piyavādiniyo .

Tatrupāyāyāti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya . Tenāha ‘‘ tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne ’’ tiādi .

Alaṃ kātun ti kātuṃ samatthā . Alaṃ saṃvidhātun ti vicāretuṃ samatthā . Tenāha ‘‘ alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī ’’ tiādi .

Sesamettha suviññeyyameva . Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 4-5. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā

34-35. Catutthe sandiṭṭhikan ti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ . Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho .

Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘ dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ , buddhādīhi paṇḍitehi pasatthan ’’ ti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati .

Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti . Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti . Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti . Tattha tadubhayaṃ anvayatoV3.16 byatirekato ca dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ . Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā . Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato . Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato . Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo , so dāne pavattibhedena dānadāso , dānasahāyo , dānapatīti tippakāro hoti . Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ . Dātabbaṭṭhena dānaṃ , annapānādi . TatthaM3.17 yaṃ attanā paribhuñjati , taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti . Yaṃ paresaṃ dīyati , tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘ dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā ’’ ti . Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato . Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato . Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti , so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito . Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati , tādisameva paresaṃ deti , so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito . Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti , so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito .

Nittejabhūto tejahānippattiyā .

Saha byati gacchatīti sahabyo , sahapavattanako , tassa bhāvo sahabyatā , sahapavattīti āha ‘‘ sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā ’’ ti .

Asitassāti vā abandhassa , taṇhābandhanena abandhassāti attho .

Pañcamaṃ uttānameva . Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā

34-35. Catutthe sandiṭṭhikan ti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ . Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho . Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘ dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ , buddhādīhi paṇḍitehi pasatthan ’’ ti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati . Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti . Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti . Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti . Tattha tadubhayaṃ anvayatoV3.16 byatirekato ca dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ . Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā . Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato . Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato . Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo , so dāne pavattibhedena dānadāso , dānasahāyo , dānapatīti tippakāro hoti . Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yo hī ’’ tiādi vuttaṃ . Dātabbaṭṭhena dānaṃ , annapānādi . TatthaM3.17 yaṃ attanā paribhuñjati , taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti . Yaṃ paresaṃ dīyati , tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘ dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā ’’ ti . Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato . Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato . Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti , so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito . Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati , tādisameva paresaṃ deti , so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito . Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti , so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito . Nittejabhūto tejahānippattiyā . Saha byati gacchatīti sahabyo , sahapavattanako , tassa bhāvo sahabyatā , sahapavattīti āha ‘‘ sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā ’’ ti . Asitassāti vā abandhassa , taṇhābandhanena abandhassāti attho . Pañcamaṃ uttānameva .

Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā

36-37. Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato .

Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni .

Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti , atthato pana ‘‘ bhikkhaṃ dethā ’’ ti vadanti nāma ariyāya yācanāya . Vuttañhetaṃ ‘‘ uddhissa ariyā tiṭṭhanti , esā ariyānaṃ yācanā ’’ ti . Tatra ye ‘‘ mayaṃ pacāma , ime na pacanti , pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī ’’ tiV3.17 deyyadhammaṃ saṃvibhajanti , te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato .

Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle .

Appaṭivānacittoti anivattanacitto .

Sattamaṃ uttānameva . Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 8. Saddhasuttavaṇṇanā

36-37. Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato . Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni . Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti , atthato pana ‘‘ bhikkhaṃ dethā ’’ ti vadanti nāma ariyāya yācanāya . Vuttañhetaṃ ‘‘ uddhissa ariyā tiṭṭhanti , esā ariyānaṃ yācanā ’’ ti . Tatra ye ‘‘ mayaṃ pacāma , ime na pacanti , pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī ’’ tiV3.17 deyyadhammaṃ saṃvibhajanti , te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato . Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle . Appaṭivānacittoti anivattanacitto . Sattamaṃ uttānameva . Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Saddhasuttavaṇṇanā

38. AṭṭhameM3.18 anukampantīti ‘‘ sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā ’’ ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti . Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi anuggaṇhanti nāma .

Nīcavuttin ti paṇipātasīlaṃ .

Kodhamānathaddhatāya rahitan ti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo , tena virahitanti attho .

Soraccenāti ‘‘ tattha katamaṃ soraccaṃ ? Yo kāyiko avītikkamo , vācasiko avītikkamo , kāyikavācasiko avītikkamo , idaṃ vuccati soraccaṃ . Sabbopi sīlasaṃvaro soraccan ’’ ti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena .

Sakhilan ti ‘‘ tattha katamaṃ sākhalyaṃ ? Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā , tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā , tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti . Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā , idaṃ vuccati sākhalyan ’’ ti ( dha . sa .1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ . Tenāha ‘‘ sakhilanti sammodakan ’’ ti .

Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 9-10. Puttasuttādivaṇṇanā

39-40. Navame bhatoti posito . Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘ amhehī ’’ tiādi vuttaṃ . Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi -saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti .

Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘ amhākaṃ santakaṃ … pe … kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī ’’ ti . Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā . Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyevaV3.18 dāyassa paṭipajjissati , na itaroti āha ‘‘ kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā ’’ tiādiM3.19 . Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto . Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti , te dāyajjārahā na honti . Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti . Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya . Sesaṃ suviññeyyameva .

Dasamaṃ uttānameva . Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā . 5. Muṇḍarājavaggo 1-2. Ādiyasuttādivaṇṇanā

39-40. Navame bhatoti posito . Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘ amhehī ’’ tiādi vuttaṃ . Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi -saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti . Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘ amhākaṃ santakaṃ … pe … kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī ’’ ti . Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā . Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyevaV3.18 dāyassa paṭipajjissati , na itaroti āha ‘‘ kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā ’’ tiādiM3.19 . Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto . Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti , te dāyajjārahā na honti . Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti . Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya . Sesaṃ suviññeyyameva . Dasamaṃ uttānameva . Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Muṇḍarājavaggo