191. PañcamassaV3.55 paṭhame sampiyenevāti aññamaññapemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ vattenti , na appiyena niggahena vāti vuttaṃ hoti . Tenāha ‘‘ piyan ’’ tiādi .

Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ . Bhāvanapuṃsakañcetaṃ , udarāvadehakaṃ katvā udaraṃ pūretvāti attho . Tenāha ‘‘ udaraṃ avadihitvā ’’ tiādi .

Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

192. DutiyeM3.57 pavattāroti ( dī . ni . ṭī .1.285) pāvacanabhāvena vattāro . Yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattanakā , tasmā āha ‘‘ pavattayitāro ’’ ti .

Sudde bahi katvā rahobhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthappaṭipattihetutāya mantapadaṃ . Anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbakiriyāya adhigamūpāyaṃ .

Tesan ti mantānaṃ kattūnaṃ .

Sajjhāyitan ti gāyanavasena sajjhāyitaṃ . Taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampadāvaseneva icchitanti āha ‘‘ sarasampattivasenā ’’ ti .

Aññesaṃ vuttan ti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ .

Samupabyūḷhan ti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ . Rāsikatan ti iruvedayajuvedasāmavedādivasena , tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena , ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ .

Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ , paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā . Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ , tena saha aviruddhaṃ katvā . Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti .

Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā . Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā . Viruddhe akaṃsūtiV3.56 brāhmaṇadhammikasuttādīsu ( su . ni . brāhmaṇadhammikasuttaṃ 286 ādayo ) āgatanayena saṃkilesatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu .

Usūnaṃ asanakammaṃ issatthaṃ , dhanusippena jīvikā . Idha pana issatthaṃ viyāti issatthaṃ , sabbaāvudhajīvikāti āha ‘‘ yodhājīvakammenā ’’ ti , āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammenāti attho .

Rājaporisaṃ nāma vinā āvudhena poroheccāmaccakammādirājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ .

Sippaññatarenāti gahitāvasesena hatthiassasippādinā .

Kumārabhāvato pabhuti caraṇena komārabrahmacariyaṃ .

Udakaṃ pātetvā dentīti dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcantā ‘‘ idaṃ te , brāhmaṇa , bhariyaṃ posāpanatthāya demā ’’ ti vatvāM3.58 denti .

Kasmā pana te evaṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti , na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti ? Micchādiṭṭhivasena . Tesañhī evaṃ diṭṭhi hoti ‘‘ yo puttaṃ na uppādeti , so kulavaṃsacchedakaro hoti , tato niraye paccatī ’’ ti . Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādako , kikī , kontinī , brāhmaṇoti . Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayanabhayena mattabhojanā honti , na bahuṃ mattikaṃ khādanti . Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti . Kontinī sakuṇī pathavīkampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati . Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti . Āhu cettha – ‘‘ Gaṇḍuppādo kikī ceva , kontī brāhmaṇadhammiko ; Ete abhayaṃ bhāyanti , sammūḷhā caturo janā ’’ ti .( su . ni . aṭṭha .2.293);

Sesamettha uttānameva . Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

193. Tatiye ( saṃ . ni . ṭī .2.5.236) paṭhamaññevāti puretaraṃyeva , asajjhāyakatānaṃV3.57 mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ , tattha vattabbameva natthīti adhippāyo .

Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha ‘‘ kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitenā ’’ ti .

Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ , paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ . Vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti vikkhambhananissaraṇaṃ . Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Attanā araṇīyo pattabbo attho attattho . Tathā parattho veditabbo .

‘‘ Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.52) byāpādādīnaṃ anāgatattā byāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ . Kiñcāpi na gahitaṃ , paṭisaṅkhānavasena tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ .

Ālokasaññā upacārappattā vā appanāppattāM3.59 vā .

Yo koci kasiṇajjhānādibhedo samatho .

Dhammavavatthānaṃ upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ .

Kudhitoti tatto .

Ussūrakajātoti tasseva kudhitabhāvassa ussūrakaṃ accuṇhataṃ patto . Tenāha ‘‘ usumakajāto ’’ ti .

Tilabījakādibhedenāti tilabījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena . Paṇakenāti udakapicchillena .

Appasanno ākulatāya .

Asannisinno kalaluppattiyā .

Anālokaṭṭhāneti ālokarahite ṭhāne .

Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā

194. Catutthe paṇḍito maññeti ettha maññeti idaṃ ‘‘ maññatī ’’ ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ . Tassa iti-saddaṃ ānetvā atthaṃ dassento ‘‘ paṇḍitoti maññatī ’’ ti āha . Anumatipucchāvasena cetaṃ vuttaṃ . Tenevāha ‘‘ udāhu no ’’ ti . ‘‘ Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyan ’’ ti vuttamevatthaṃ puna gaṇhanto ‘‘ paṇḍito maññe ’’ ti āha , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati udāhu no ’’ ti , yathā te khameyya , tathā naṃ kathehīti adhippāyo .

Ahaṃ ko nāma , mama avisayo esoti dasseti . Ko cāti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘ kuto cā ’’ ti . Tathā cāha ‘‘ kena kāraṇena jānissāmī ’’ ti , yena kāraṇena samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyaṃV3.58 , taṃ kāraṇaṃ mayi natthīti adhippāyo .

Buddhoyeva bhaveyya abuddhassa sabbathā buddhañāṇānubhāvaṃ jānituṃ asakkuṇeyyattāti . Vuttañhetaṃ – ‘‘ appamattakaṃ panetaṃ , bhikkhave , oramattakaṃ sīlamattakaṃ , yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya ( dī . ni .1.7). Atthi , bhikkhave , aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā … pe … yehi tathāgatassa yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyā ’’ ti ( dī . ni .1.28) ca . Etthāti ‘‘ sopi nūnassa tādiso ’’ ti etasmiṃ pade .

PasatthappasatthotiM3.60 pasatthehi pāsaṃsehi attano guṇeheva so pasattho , na tassa kittinā , pasaṃsāsabhāveneva pāsaṃsoti attho . Tenāha ‘‘ sabbaguṇānan ’’ tiādi . Maṇiratanan ti cakkavattino maṇiratanaṃ . Sadevake pāsaṃsānampi pāsaṃsoti dassetuṃ ‘‘ pasatthehi vā ’’ ti dutiyavikappo gahito .

Araṇīyato attho , so eva vasatīti vasoti atthavaso . Tassa tassa payogassa ānisaṃsabhūtaṃ phalanti āha ‘‘ atthavasanti atthānisaṃsan ’’ ti . Attho vā phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso , kāraṇaṃ .

Khuddakamadhūti khuddakamakkhikāhi katadaṇḍakamadhu . Aneḷakan ti niddosaṃ apagatamakkhikaṇḍakaṃ .

Udāharīyati ubbegapītivasenāti udānaṃ , tathā vā udāharaṇaṃ udānaṃ . Tenāha ‘‘ udāhāraṃ udāharī ’’ ti . Yathā pana taṃ vacanaṃ udānanti vuccati , taṃ dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Sesaṃ suviññeyyameva . Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā

195. Pañcame sabbasaṅgāhikan ti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakavacanaṃ .

Tassevāti nīlādisabbasaṅgāhikavasena vuttaatthasseva . Vibhāgadassanan ti pabhedadassanaṃ .

Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci keci vilepanavasenaV3.59 pītādivaṇṇā khāyiṃsu , evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsu . Te kira suvaṇṇavicittehi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti .

Kokanadan ti vā padumavisesanaṃ yathā ‘‘ kokāsakan ’’ ti . Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti .

Ayañhettha attho – yathāM3.61 kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāya phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ , evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ , saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ , aṅgehi niccharantajutitāya aṅgīrasaṃ sambuddhaṃ passāti .

Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā

196. Chaṭṭhe dhātukkhobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo .

196. Chaṭṭhe dhātukkhobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo .

Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vāti pasannā atthakāmatāya , kuddhā anatthakāmatāya . Atthāya vā anatthāya vāti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā . Upasaṃharantīti attano devānubhāvena upanenti .

Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittan ti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkārabhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhetvā tato avidūre rajatapabbato , tassa anto kanakavimānaṃ atthi , tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ . Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato , tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ āruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi . Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘ bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittan ’’ ti . KosalarājāV3.60M3.62 viya soḷasa supineti – ‘‘ Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca , Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho ; Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ , Lābūni sīdanti silāplavanti . ‘‘ Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti , Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti ; Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī ’’ ti .( jā .1.1.77)– Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya .

197. Sattame utusamuṭṭhānan ti vassike cattāro māse uppannaṃ .

Akālepīti cittavesākhamāsesupi . Vassavalāhakadevaputtānañhi attano ratiyā kīḷitukāmatācitte uppanne akālepi devo vassati . Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto vākarakuṭakavāsikhīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi . Thero ‘‘ kosi tvan ’’ ti pucchi . Ahaṃ , bhante , vassavalāhakadevaputtoti . Tumhākaṃ kira cittena devo vassatīti . Āma , bhanteti . Passitukāmā mayanti . Temissatha , bhanteti . Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati , kathaṃ temissāmāti . Bhante , amhākaṃ cittena devo vassati , tumhe paṇṇasālaṃ pavisathāti . ‘‘ Sādhu , devaputtā ’’ ti pāde dhovitvā paṇṇasālaṃM3.72 pāvisi . Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi , samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi . Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti . Vassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8-9. Vācāsuttādivaṇṇanā

200. DasameM3.74 nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe dīghaṃ katvā niddeso . Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘ niyyāniyā ’’ ti . Tenāha ‘‘ nissaṭā ’’ ti . Kuto pana nissaṭā ? Yathāsakaṃ paṭipakkhato .

Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha ‘‘ attasuññasabhāvā ’’ ti . Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuvisesoV3.71 .

Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro natthīti āha ‘‘ vīmaṃsanatthan ’’ ti ,‘‘ nekkhammaniyataṃ idāni me cittaṃ , kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjissatī ’’ ti vīmaṃsantassāti attho .

Pakkhandanaṃ nāma anuppaveso . So pana tattha natthīti āha ‘‘ nappavisatī ’’ ti .

Pasīdanaṃ nāma abhiruci . Santiṭṭhanaṃ patiṭṭhānaṃ . Vimuccanaṃ adhimuccananti . Taṃ sabbaṃ paṭikkhipanto vadati ‘‘ pasādaṃ nāpajjatī ’’ tiādi .

Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tassa kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘ yathā ’’ tiādi .

Tan ti paṭhamajjhānaṃ . Assāti bhikkhuno . Cittaṃ pakkhandatīti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekattavasena ekajjhaṃ katvā vadati .

Gocare gatattāti attano ārammaṇe eva pavattattā .

Ahānabhāgiyattāti ṭhitibhāgiyattā .

Suṭṭhu vimuttan ti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ .

Cittassa ca kāyassa ca vihananato vighāto .

Dukkhaṃ paridahanato pariḷāho .

Kāmavedanaṃ na vediyati anuppajjanato .

Nissaranti tatoti nissaraṇaṃ . Ke nissaranti ? Kāmā . Evañca kāmānan ti kattusāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati . Yadaggena kāmā tato nissaṭāti vuccanti , tadaggena jhānampi kāmato nissaṭanti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ ‘‘ kāmehi nissaṭattā ’’ ti .

Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantato nissaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ yo panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Sesapadesūti sesakoṭṭhāsesu .

Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvātiādiko avisesoti katvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho , catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ ‘‘ accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabban ’’ ti vuttaṃ .

Yasmā arūpajjhānaṃM3.75 pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti . Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa .

Idamakkhātan ti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā gahitā . Idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha ‘‘ suddhasaṅkhāre ’’ tiādi .

‘‘ Puna sakkāyo natthī ’’ ti uppannan ti ‘‘ idāni me sakkāyappabandho natthī ’’ ti vīmaṃsantassa uppannaṃ .

Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .

5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ