(14)4. Rājavaggo
1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā
131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū .
Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘ attattho parattho ’’ tiādīsu ( mahāni .69; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi . ma .3.5) viya .
Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti , tasmā vuttaṃ ‘‘ rañjituṃ jānātī ’’ ti .
Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane .
Balamhīti balakāye .
Pañca attheti attattho , parattho , ubhayattho , diṭṭhadhammiko attho , samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe .
Cattāro dhammeti catusaccadhamme , kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme .
Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘ paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti ’’ icceva vuttaṃ .
Uttarati atikkamati , abhibhavatīti vā uttaraṃ , natthi ettha uttaranti anuttaraṃ .
Anatisayaṃ , appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ .
Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā , tassā sātisayā dhammacakkasamaññā .
Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ .
Cakkan ti vā āṇā dhammato anapetattā , dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ .
Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ .
Yathāha ‘‘ dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ , cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ , dhammena pavattetīti dhammacakkan ’’ tiādi ( paṭi . ma .2.40-41).
Appaṭivattiyan ti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa
V3.42 anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ .
Kehi pana appaṭivattiyanti āha –
‘‘ samaṇena vā ’’ tiādi .
Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena .
Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena .
Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi .
Devenāti kāmāvacaradevena .
Kenacīti yenaM3.44 kenaci avasiṭṭhapārisajjena .
Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ .
Lokasmin ti sattaloke .Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā
132. Dutiye cakkavattivattan ti dasavidhaṃ , dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ .
Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ , khattiyesu , anuyantesu , brāhmaṇagahapatikesu , negamajānapadesu , samaṇabrāhmaṇesu , migapakkhīsu , adhammikapaṭikkhepo , adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ , samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ .
Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ .
Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati , so taṃ pavatteti .
Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘ pitarā pavattitan ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā vā so ‘‘ appossukko , tvaṃ deva , hohi , ahamanusāsissāmī ’’ ti āha .
Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ , taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma , netaranti paṭhamanayo vutto .
Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ , paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto .
Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā
134. Catutthe ‘‘ ubhato sujāto ’’ ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya , sujāta-saddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.399; su . ni .553; theragā .818) ārohasampattipariyāyoti
V3.43 jātivasenaM3.45 sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ .Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati , idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhaggahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .
Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso .
Tenāha ‘‘ saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato ’’ ti .
Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī , tejodhātu .
Pitā ca mātā ca pitaro .
Pitūnaṃ pitaro pitāmahā .
Tesaṃ yugo pitāmahayugo , tasmā yāva sattamā pitāmahayugā , pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato .
Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘ yugo ca yugo ca yugo ’’ ti .
Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti .
Tenāha ‘‘ tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā ’’ ti .
Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ .
Evañhi ‘‘ mātito ’’ ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Akkhittoti appattakkhepo .
Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito .
Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘ kena kāraṇenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … pitāmahayugā ’’ ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato .
‘‘ Akkhitto ’’ ti iminā kiriyāparādhābhāvo .
Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti .
‘‘ Anupakkuṭṭho ’’ ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo .
Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti .
Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā , sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘ yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī ’’ ti .
Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘ mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato ’’ ti vuttaṃ .
Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘ pañcakāmaguṇavasenā ’’ ti .
Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ , koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ .
Tenāha ‘‘ dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro ’’ ti .
Evaṃ sāragabbhaṃ koso , dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako
M3.46 paṭicchado ‘‘ koso ’’ ti vuccati .
Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘ catubbidho koso hatthī assā rathā pattī ’’ ti .
Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘ tividhaṃ koṭṭhāgāran ’’ ti vuttaṃ .Yassā
V3.44 paññāya vasena puriso ‘‘ paṇḍito ’’ ti vuccati , taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘ paṇḍiccena samannāgato ’’ ti .Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ .
Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā , sā etassa atthīti medhāvī .
Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti , ṭhānaso uppajjanapaññā .
Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe .
Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5-9.
Patthanāsuttādivaṇṇanā
140. Dasame tibbānan ti tikkhānaṃ .
Kharānan ti kakkasānaṃ .
Kaṭukānan ti dāruṇānaṃ .
Asātānan ti nasātānaṃ appiyānaṃ .
Na tāsu mano appeti , na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā .
Sotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Rājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .