11. Dutiyassa paṭhame abhijānitvāti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā .
Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassāti ‘‘ tathā āgatoti tathāgato .
Tathā gatoti tathāgato .
Tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .
Tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .
Tathadassitāya tathāgato .
Tathāvāditāya tathāgato .
Tathākāritāya tathāgato .
Abhibhavanaṭṭhena tathāgato ’’ ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi .
Usabhassa idanti āsabhaṃ , seṭṭhaṭṭhānaṃ .
Tenāha ‘‘ āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānan ’’ ti .
Parato dassitabalayogena ‘‘ dasabalohan ’’ ti abhītanādaṃ nadati .
Brahmacakkan ti ettha seṭṭhapariyāyo .
Brahma saddoti āha ‘‘ seṭṭhacakkan ’’ ti .
Cakkañcetaṃ dhammacakkaṃ adhippetaṃ .
Ananussutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā
11. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa .
Ayaṃ ekādasamo supino .
11. Gacchante gacchanteyeva kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti .
Te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti .
Paccayehi mucchitvā nittharaṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti .
Kevalaṃ ‘‘ padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvāV3.65 mahagghāni cīvarādīni dassanti ’’ iccevaṃ desessanti .
Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti .
Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti .
Ayaṃ ekādasamassa vipāko .
V3.65 mahagghāni cīvarādīni dassanti ’’ iccevaṃ desessanti .
Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti .
Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti .
Ayaṃ ekādasamassa vipāko . 12. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa .
Ayaṃ dvādasamo supino .
12. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti , akulīnānaññeva dassanti .
Te issarā bhavissanti , itarā daliddā .
Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati .
Saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu
M3.68 ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati , na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbatthāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati .
Ayaṃ dvādasamassa vipāko . 13. Tatiye kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva , paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ ‘‘ muṭṭhassacce na kampatī ’’ ti .
Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vitthatasuttavaṇṇanā
13. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa .
Ayaṃ terasamo supino .
13. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti .
Te issarā bhavissanti , kulīnā duggatā .
Tesu na keci gāravaṃ karissanti , itaresuyeva karissanti .
Rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati .
Tesu kathentesu ‘‘ kiṃ ime kathentī ’’ ti itare parihāsameva karissanti .
Bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti , nāpi nesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati , silānaṃ plavanakālo viya bhavissati .
Ayaṃ terasamassa vipāko .
14. Catutthe
V3.5M3.5 satinepakkenāti satiyā nepakkena , tikkhavisadasūrabhāvenāti attho .
Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘ nepakkaṃ vuccati paññā ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti .
Satimāti ca iminā savisesā sati gahitāti paratopi ‘‘ cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā ’’ ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ , na paññākiccaṃ , tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ labbhateva .
Paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo .
Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi sajjhāyanasammasanāni sambhavanti .
Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādimahāvattappaṭipattipūraṇaṃ .
Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisanauddisāpanadhammāsāraṇadhammadesanāupanisinnakaparikathāanumodanīyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ .
Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate kāyo nāma kāyaviññatti , cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti , tadubhayampi rūpaṃ , taṃsamuṭṭhāpakā cittacetasikā arūpaṃ .
Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca , satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho .
Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā .
Tāya satiyā esa sakiṃ saraṇena saritā , punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā .
Vitthatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5-10.
Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā
14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa .
Ayaṃ cuddasamo supino .
14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti .
Gehe dāsakammakārādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati .
‘‘ Asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchadādijātaṃ vā kahan ’’ ti vutte ‘‘ yattha vā tattha vā hotu , kiṃ tuyhiminā byāpārena , tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto ’’ ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti .
Evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍūkīnaṃ āsivise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati .
Ayaṃ cuddasamassa vipāko . 15-20.
Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva .
Lokiyalokuttaradhamme kathetun ti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ .
Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu .
Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato
M3.6 , tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā .
Saddho eva hi sappurise payirupāsati , saddhammaṃ suṇāti , yoniso ca aniccādito manasi karoti , ariyamaggassaV3.6 ca anudhammaṃ paṭipajjati , tasmā vuttaṃ ‘‘ ettha saddhābalaṃ daṭṭhabban ’’ ti .
Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo .Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya .
Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo .
Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya , sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘ vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti ( dī . ni .2.373; ma . ni .1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā , evaṃ samādhikammikassa samādhi ,‘‘ ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā ’’ ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho .
Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā .
Tathā hi ‘‘ ettha saddhābalan ’’ tiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ .
Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni .
Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ , sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā .
Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā , tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā .
Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti , saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā .
Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ .
Chaṭṭhādīni suviññeyyāni .
Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pañcaṅgikavaggo
1-2.
Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā
15. Dasahi
V3.62M3.64 asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘ suvaṇṇā ’’ ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa .
Ayaṃ pannarasamo supino . 15. DubbalarājakāleV3.66 pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti .
Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti .
Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti , suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati .
Ayaṃ pannarasamassa vipāko .
V3.66 pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti .
Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti .
Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti , suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati .
Ayaṃ pannarasamassa vipāko . 15-20.
Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva .
Lokiyalokuttaradhamme kathetun ti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ .
Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu .
Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato
M3.6 , tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā .
Saddho eva hi sappurise payirupāsati , saddhammaṃ suṇāti , yoniso ca aniccādito manasi karoti , ariyamaggassaV3.6 ca anudhammaṃ paṭipajjati , tasmā vuttaṃ ‘‘ ettha saddhābalaṃ daṭṭhabban ’’ ti .
Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo .
Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya .
Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo .
Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya , sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘ vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti ( dī . ni .2.373; ma . ni .1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā , evaṃ samādhikammikassa samādhi ,‘‘ ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā ’’ ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho .
Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā .
Tathā hi ‘‘ ettha saddhābalan ’’ tiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ .
Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni .
Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ , sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā .
Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā , tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā .
Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti , saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā .
Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ .
Chaṭṭhādīni suviññeyyāni .
Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .3. Pañcaṅgikavaggo
1-2.
Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā
15-20.
Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva .
Lokiyalokuttaradhamme kathetun ti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ .
Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu .
Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato
M3.6 , tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā .
Saddho eva hi sappurise payirupāsati , saddhammaṃ suṇāti , yoniso ca aniccādito manasi karoti , ariyamaggassaV3.6 ca anudhammaṃ paṭipajjati , tasmā vuttaṃ ‘‘ ettha saddhābalaṃ daṭṭhabban ’’ ti .
Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo .
Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya .
Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo .
Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya , sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘ vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti ( dī . ni .2.373; ma . ni .1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā , evaṃ samādhikammikassa samādhi ,‘‘ ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā ’’ ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho .
Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā .
Tathā hi ‘‘ ettha saddhābalan ’’ tiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ .
Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni .
Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ , sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā .
Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā , tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā .
Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti , saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā .
Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ .
Chaṭṭhādīni suviññeyyāni .
Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .3. Pañcaṅgikavaggo