1. PañcakanipātassaV3.1M3.1 paṭhame kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva , paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ – ‘‘ assaddhiye na kampatī ’’ ti . Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2-6. Vitthatasuttādivaṇṇanā

1. Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine passi ( jā . aṭṭha .1.1.76 mahāsupinajātakavaṇṇanā ). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘ yujjhissāmā ’’ ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘ usabhayuddhaṃ passissāmā ’’ ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā . Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa . 1. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ , adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vasissati , meghapādā pacchijjissanti , sassāni milāyissanti , dubbhikkhaṃ bhavissati , vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena antopavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti . Ayaṃ paṭhamassa vipāko .

2-6. DutiyeV3.2 hirīyatīti lajjati virajjati . Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā , tasmā ‘‘ jigucchatīti attho ’’ ti vuttaṃ .

Ottappatīti utrasati . Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ .

PaggahitavīriyotiM3.2 saṅkocaṃ anāpannavīriyo . Tenāha ‘‘ anosakkitamānaso ’’ ti .

Pahānatthāyāti samucchinnatthāya .

Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha ‘‘ paṭilābhatthāyā ’’ ti .

Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha ‘‘ udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā ’’ ti .

Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha ‘‘ vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā ’’ ti . Tenāha ‘‘ vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā ’’ ti .

Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato ’’ ti vuttaṃ .

Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo . Sammāti yāthāvato . Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva , nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha ‘‘ hetunā nayenā ’’ ti .

Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ . Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Kāmasuttavaṇṇanā 2. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca . Imaṃ dutiyaṃ addasa . 2. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti , asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti . Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo , phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti . Ayaṃ dutiyassa vipāko .

2-6. DutiyeV3.2 hirīyatīti lajjati virajjati . Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā , tasmā ‘‘ jigucchatīti attho ’’ ti vuttaṃ . Ottappatīti utrasati . Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ . PaggahitavīriyotiM3.2 saṅkocaṃ anāpannavīriyo . Tenāha ‘‘ anosakkitamānaso ’’ ti . Pahānatthāyāti samucchinnatthāya . Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha ‘‘ paṭilābhatthāyā ’’ ti . Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha ‘‘ udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā ’’ ti . Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha ‘‘ vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā ’’ ti . Tenāha ‘‘ vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā ’’ ti . Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato ’’ ti vuttaṃ . Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo . Sammāti yāthāvato . Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva , nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha ‘‘ hetunā nayenā ’’ ti . Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ . Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Kāmasuttavaṇṇanā 6. MahājanoV3.61M3.63 satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘ idha passāvaṃ karohī ’’ ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi . Taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa . Ayaṃ chaṭṭho supino . 6. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti , akulīnānaṃyeva dassanti . Evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti , lāmakakulāni issarāni . Te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ ime nissāya jīvissāmā ’’ ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti , iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati . Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko .

7. Sattame asanti lūnanti tenāti asitaṃ , dāttaṃ . Vividhā ābhañjanti bhāraṃ olambenti tenāti byābhaṅgī , vidhaṃ .

Kulaputtoti ettha duvidho kulaputto jātikulaputto , ācārakulaputto ca . Tattha ‘‘ tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto ’’ ti ( ma . ni .2.294) evaṃ āgato uccakulappasuto jātikulaputto nāma . ‘‘ Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā ’’ ti ( ma . ni .1.34) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputto nāma . Idha pana ācārakulaputto adhippeto . Tenāha ‘‘ kulaputtoti ācārakulaputto ’’ ti .

Yuttan ti anucchavikaṃ , evaṃ vattabbataṃ arahatīti attho .

Sesamettha uttānameva .

Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Cavanasuttavaṇṇanā

7. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati .

Tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati .

Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa .

7. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā .

Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchenaM3.66 kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni pacitvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannachātasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ .

Ayaṃ sattamassa vipāko .

8. AṭṭhameV3.3M3.3 saddhāyāti iminā adhigamasaddhā dassitā . Catubbidhā hi saddhā – āgamanīyasaddhā , adhigamasaddhā , pasādasaddhā , okappanasaddhāti . Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ pavattā hoti . Āgamanīyappaṭipadāya āgatā hi saddhā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato gahetvā adhimuccanato . Saccappaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā suppabuddhādīnaṃ viya . ‘‘ Sammāsambuddho bhagavā ’’ tiādinā buddhādīsu uppajjanakappasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ viya . ‘‘ Evametan ’’ ti okkanditvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ , tadeva saddhāti okappanasaddhā . Tattha pasādasaddhā paraneyyarūpā hoti , savanamattenapi pasīdanato . Okappanasaddhā saddheyyaṃ vatthuṃ ogāhitvā anupavisitvā ‘‘ evametan ’’ ti paccakkhaṃ karontī viya pavattati .

Cavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

8. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa . Cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ ānetvā pūritakumbhameva pūrenti , pūritaṃ pūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati . Tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti , tucchakumbhe olokentāpi natthi . Ayaṃ aṭṭhamo supino . 8. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati , raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati , rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti . Yo issaro bhavissati , tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā bhavissanti . Te evaṃduggatā sabbe jānapade attanova kammaṃ kāressanti , upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā rakkhantā lāyantā maddantāV3.64 pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbaṇṇādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti . Attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti , tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati . Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko .

9. Navame appatissayoti appatissavo va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso . Garunā kismiñci vutto gāravavasena patissavanaṃ , patissavo , patissavabhūtaṃ , taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ . Natthi etasmiṃ patissavoti appatissavo , gāravavirahito . Tenāha ‘‘ ajeṭṭhako anīcavuttī ’’ ti . Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā 9. Ekaṃ pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa . Samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti . Tassa majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ , tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannamanāvilaṃ . Ayaṃ navamo supino . 9. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti , chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti , dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañjavittakā bhavissanti dhanalolā , raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti , kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchubhaṇḍikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti . Manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti . Majjhimajanapado suñño bhavissati , paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ . Ayaṃ navamassa vipāko .

10. Dasame vuddhin tiādīsu sīlena vuddhiṃ , maggena viruḷhiṃ , nibbānena vepullaṃ . Sīlasamādhīhi vā vuddhiṃ , vipassanāmaggehi viruḷhiṃ , phalanibbānehi vepullaṃ . Ettha ca yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappavattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ saṅgharakkhitattherassa viya , so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃM3.4 āpajjissati . Tena vuttaṃ – ‘‘ sīlena vuddhin ’’ ti . Yassa pana ariyamaggo uppanno , so virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhitattā sāsane virūḷhiṃ āpanno nāma hoti . Tena vuttaṃV3.4 – ‘‘ maggena virūḷhin ’’ ti . Yo sabbakilesanibbānappatto , so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sati vepullappatto hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ nibbānena vepullan ’’ ti . Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo . Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . Sekhabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Balavaggo 1. Ananussutasuttavaṇṇanā 10. Ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa . ‘‘ Apākan ’’ ti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti , ekasmiṃ uttaṇḍulo , ekasmiṃ supakkoti . Ayaṃ dasamo supino .

10. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti , tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇeM3.67 upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti . Tato tesaṃ ārakkhadevatā , balipaṭiggāhikadevatā , rukkhadevatā , ākāsaṭṭhadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti . Adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti , te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti . Tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti . Vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati , vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati . Yathā ca raṭṭhe , evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākasarepi ekappahārena na vassissati , taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati , heṭṭhā vassanto upari na vassissati . Ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati , ekasmiṃ avassanena milāyissati , ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati . Evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā vipāko . Tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya . Ayaṃ dasamassa vipāko .