234. Tena samayena buddho bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme .
Tena kho pana samayena āyasmā seyyasako anabhirato brahmacariyaṃ caratīti ettha āyasmāti piyavacanaṃ .
Seyyasakoti tassa bhikkhuno nāmaṃ .
Anabhiratoti vikkhittacitto kāmarāgapariḷāhena pariḍayhamāno na pana gihibhāvaṃ patthayamāno .
So tena kiso hotīti so seyyasako tena anabhiratabhāvena kiso hoti .
Addasā kho āyasmā udāyīti ettha udāyīti tassa therassa nāmaṃ , ayañhi seyyasakassa upajjhāyo lāḷudāyī nāma bhantamigasappaṭibhāgo niddārāmatādimanuyuttānaṃ aññataro lolabhikkhu .
Kacci no tvan ti kacci nu tvaṃ .
Yāvadatthaṃ bhuñjātiādīsu yāvatā atthoti yāvadatthaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā te bhojanena attho yattakaṃ tvaṃ icchasi tattakaṃ bhuñja , yattakaṃ kālaṃ rattiṃ vā divā vā supituṃ icchasi tattakaṃ supa , mattikādīhi kāyaṃ ubbaṭṭetvā cuṇṇādīhi ghaṃsitvā yattakaṃ nhānaṃ icchasi tattakaṃ nhāya , uddesena vā paripucchāya vā vattapaṭipattiyā vā kammaṭṭhānena vā attho natthīti .
Yadā te anabhirati uppajjatīti yasmiṃ kāle tava
P3.518 kāmarāgavasena ukkaṇṭhitatā vikkhittacittatā uppajjati .
Rāgo cittaṃ anuddhaṃsetīti kāmarāgo cittaṃ dhaṃseti padhaṃseti vikkhipati ceva milāpeti ca .
Tadā hatthena upakkamitvā asuciṃ mocehīti tasmiṃ kāle hatthena vāyamitvā asucimocanaṃ karohi , evañhi te cittekaggatā bhavissati .Iti taṃ upajjhāyo anusāsi yathā taṃ bālo bālaṃ mago magaṃ .
235. Tesaṃ muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ niddaṃ okkamantānan ti satisampajaññaṃ pahāya niddaṃ otarantānaṃ .
Tattha kiñcāpi niddaṃ okkamantānaṃ abyākato
M2.106 bhavaṅgavāro pavattati , satisampajaññavāro gaḷati , tathāpi sayanakāle manasikāro kātabbo .
Divā supantena yāva nhātassaV2.95 bhikkhuno kesā na sukkhanti tāva supitvā vuṭṭhahissāmīti saussāhena supitabbaṃ .
Rattiṃ supantena ettakaṃ nāma rattibhāgaṃ supitvā candena vā tārakāya vā idaṃ nāma ṭhānaṃ pattakāle vuṭṭhahissāmīti saussāhena supitabbaṃ .
Buddhānussatiādīsu ca dasasu kammaṭṭhānesu ekaṃ aññaṃ vā cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva niddā okkamitabbā .
Evaṃ karonto hi sato sampajāno satiñca sampajaññañca avijahitvāva niddaṃ okkamatīti vuccati .
Te pana bhikkhū bālā lolā bhantamigasappaṭibhāgā na evamakaṃsu .
Tena vuttaṃ –
‘‘ tesaṃ muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ niddaṃ okkamantānan ’’ ti .Iti bhagavā supinante cetanāya abbohārikabhāvaṃ dassetvā ‘‘ evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyātha , sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādiseso ’’ ti sānupaññattikaṃ sikkhāpadaṃ paññāpesi .
Atthi cettha cetanā labbhatīti ettha ca supinante assādacetanā atthi upalabbhati .
Atthesā , bhikkhave , cetanā ;
sā ca kho abbohārikāti bhikkhave esā assādacetanā atthi , sā ca kho avisaye uppannattā abbohārikā , āpattiyā aṅgaṃ na hoti .
236-237.
Tattha saṃvijjati cetanā assāti sañcetanā , sañcetanāva sañcetanikā , sañcetanā vā assā atthīti sañcetanikā .
Yasmā pana yassa sañcetanikā
P3.519 sukkavissaṭṭhi hoti so jānanto sañjānanto hoti , sā cassa sukkavissaṭṭhi cecca abhivitaritvā vītikkamo hoti , tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthameva dassetuṃ ‘‘ jānanto sañjānanto cecca abhivitaritvā vītikkamo ’’ ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ .
Tattha jānantoti upakkamāmīti jānanto .
Sañjānantoti sukkaṃ mocemīti sañjānanto , teneva upakkamajānanākārena saddhiṃ jānantoti attho .
Ceccāti mocanassādacetanāvasena cetetvā pakappetvā .
Abhivitaritvāti upakkamavasena maddanto nirāsaṅkacittaṃ pesetvā .
Vītikkamoti evaṃ pavattassa yo vītikkamo ayaṃ sañcetanikāsaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hoti .
IdāniM2.107 sukkavissaṭṭhīti ettha yassa sukkassa vissaṭṭhi taṃ tāva saṅkhyāto vaṇṇabhedato ca dassetuṃ ‘‘ sukkanti dasa sukkānī ’’ tiādimāha .
Tattha sukkānaṃ āsayabhedato dhātunānattato ca nīlādivaṇṇabhedo veditabbo .
Vissaṭṭhīti vissaggo , atthato panetaṃ ṭhānācāvanaṃ hoti , tenāha –
‘‘ vissaṭṭhīti ṭhānato cāvanāV2.96 vuccatī ’’ ti .
Tattha vatthisīsaṃ kaṭi kāyoti tidhā sukkassa ṭhānaṃ pakappenti , eko kirācariyo ‘‘ vatthisīsaṃ sukkassa ṭhānan ’’ ti āha .
Eko ‘‘ kaṭī ’’ ti , eko ‘‘ sakalo kāyo ’’ ti , tesu tatiyassa bhāsitaṃ subhāsitaṃ .
Kesalomanakhadantānañhi maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikāthaddhasukkhacammāni ca vajjetvā avaseso chavimaṃsalohitānugato sabbopi kāyo kāyappasādabhāvajīvitindriyābaddhapittānaṃ sambhavassa ca ṭhānameva .
Tathā hi rāgapariyuṭṭhānenābhibhūtānaṃ hatthīnaṃ ubhohi kaṇṇacūḷikāhi sambhavo nikkhamati , mahāsenarājā ca rāgapariyuṭṭhito sambhavavegaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthena bāhusīsaṃ phāletvā vaṇamukhena nikkhantaṃ sambhavaṃ dassesīti .
Ettha pana paṭhamassa ācariyassa vāde mocanassādena nimitte upakkamato yattakaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya tattake asucimhi vatthisīsato muñcitvāP3.520 dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso .
Dutiyassa vāde tatheva kaṭito muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte , tatiyassa vāde tatheva sakalakāyaṃ saṅkhobhetvā tato muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso .
Dakasotorohaṇañcettha adhivāsetvā antarā nivāretuṃ asakkuṇeyyatāya vuttaṃ , ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otarati .
Tasmā ṭhānā cāvanamattenevettha āpatti veditabbā , sā ca kho nimitte upakkamantasseva hatthaparikammapādaparikammagattaparikammakaraṇena sacepi asuci muccati , anāpatti .
Ayaṃ sabbācariyasādhāraṇavinicchayo .
Aññatra supinantāti ettha supino eva supinanto , taṃ ṭhapetvā apanetvāti vuttaṃ hoti .
Tañca pana supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passatiM2.108 dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti .
Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati , passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati – pabbatā patanto viya , ākāsena gacchanto viya , vāḷamigahatthīcorādīhi anubaddho viya hoti .
Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati .
Devatopasaṃhārato passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti , so tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati .
Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati , bodhisattassamātāV2.97 viya puttapaṭilābhanimittaṃ , bodhisatto viya pañca mahāsupine ( a . ni .5.196), kosalarājā viya soḷasa supineti .
Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supinaṃ passati na taṃ saccaṃ hoti .
Yaṃ devatopasaṃhārato passati taṃ saccaṃ vā hoti alīkaṃ vā , kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti .
Yaṃ pana pubbanimittato passatiP3.521 taṃ ekantasaccameva hoti .
Etesañca catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva .
Tañca panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekkhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā , asekkhā pana na passanti pahīnavipallāsattā .
Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho , udāhu neva sutto na paṭibuddhoti ?
Kiñcettha yadi tāva sutto passati abhidhammavirodho āpajjati , bhavaṅgacittena hi supati taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti , supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti .
Atha paṭibuddho passati vinayavirodho āpajjati , yañhi paṭibuddho passati taṃ sabbohārikacittena passati , sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi .
Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva .
Atha neva sutto na paṭibuddho passati , ko nāma passati ;
evañca sati supinassa abhāvova āpajjatīti , na abhāvo .
KasmāM2.109 ?
Yasmā kapimiddhapareto passati .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ kapimiddhapareto kho , mahārāja , supinaṃ passatī ’’ ti .
Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto .
Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti ;
evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā , yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti tāya yutto supinaṃ passati , tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi .
Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo , pāṇātipātādīni karontassa akusalo , dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo .
Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho , pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti .
Kiñcāpi vipākaṃ deti ?
Atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā .
Tenāha –
‘‘ ṭhapetvā supinantan ’’ ti .
Saṅghādisesoti imassa āpattinikāyassa nāmaṃ .
Tasmā yā aññatra supinantā sañcetanikā sukkavissaṭṭhiP3.522 , ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattinikāyoti evamettha sambandho veditabboV2.98 .
Vacanattho panettha saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ , tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya ādito sese ca majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya avasāne abbhānatthāya saṅgho icchitabbo .
Na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātunti saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādisesoti .
Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘ saṅghova tassā āpattiyā parivāsaṃ deti , mūlāya paṭikassati , mānattaṃ deti , abbheti na sambahulā na ekapuggalo , tena vuccati saṅghādiseso ’’ ti idamassa padabhājanaṃ –
‘‘ Saṅghādisesoti yaṃ vuttaṃ , taṃ suṇohi yathātathaṃ ;
Saṅghova deti parivāsaṃ , mūlāya paṭikassati ;
Mānattaṃ deti abbheti , tenetaṃ iti vuccatī ’’ ti .( pari .339)–
ParivāreM2.110 vacanakāraṇañca vuttaṃ , tattha parivāsadānādīni samuccayakkhandhake vitthārato āgatāni , tattheva nesaṃ saṃvaṇṇanaṃ karissāma .
Tasseva āpattinikāyassāti tassa eva āpattisamūhassa .
Tattha kiñcāpi ayaṃ ekāva āpatti , rūḷhisaddena pana avayave samūhavohārena vā ‘‘ nikāyo ’’ ti vutto –
‘‘ eko vedanākkhandho , eko viññāṇakkhandho ’’ tiādīsu viya .
Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni imaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpajjantassa upāyañca kālañca adhippāyañca adhippāyavatthuñca dassetuṃ ‘‘ ajjhattarūpe mocetī ’’ tiādimāha .
Ettha hi ajjhattarūpādīhi catūhi padehi upāyo dassito , ajjhattarūpe vā moceyya bahiddhārūpe vā ubhayattha vā ākāse vā kaṭiṃ kampento , ito paraṃ añño upāyo natthi .
Tattha rūpe ghaṭṭetvā mocentopi rūpena ghaṭṭetvā mocentopi rūpe moceticceva veditabbo .
Rūpe hiP3.523 sati so moceti na rūpaṃ alabhitvā .
Rāgūpatthambhādīhi pana pañcahi kālo dassito .
Rāgūpatthambhādikālesu hi aṅgajātaṃ kammaniyaṃ hoti , yassa kammaniyatte sati moceti .
Ito paraṃ añño kālo natthi , na hi vinā rāgūpatthambhādīhi pubbaṇhādayo kālabhedā mocane nimittaṃ honti .
ĀrogyatthāyātiādīhiV2.99 dasahi adhippāyo dassito , evarūpena hi adhippāyabhedena moceti na aññathā .
Nīlādīhi pana dasahi navamassa adhippāyassa vatthu dassitaṃ , vīmaṃsanto hi nīlādīsu aññatarassa vasena vīmaṃsati na tehi vinimuttanti . 236-237.
Tattha saṃvijjati cetanā assāti sañcetanā , sañcetanāva sañcetanikā , sañcetanā vā assā atthīti sañcetanikā .
Yasmā pana yassa sañcetanikā
P3.519 sukkavissaṭṭhi hoti so jānanto sañjānanto hoti , sā cassa sukkavissaṭṭhi cecca abhivitaritvā vītikkamo hoti , tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthameva dassetuṃ ‘‘ jānanto sañjānanto cecca abhivitaritvā vītikkamo ’’ ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ .
Tattha jānantoti upakkamāmīti jānanto .
Sañjānantoti sukkaṃ mocemīti sañjānanto , teneva upakkamajānanākārena saddhiṃ jānantoti attho .
Ceccāti mocanassādacetanāvasena cetetvā pakappetvā .
Abhivitaritvāti upakkamavasena maddanto nirāsaṅkacittaṃ pesetvā .
Vītikkamoti evaṃ pavattassa yo vītikkamo ayaṃ sañcetanikāsaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hoti .Idāni
M2.107 sukkavissaṭṭhīti ettha yassa sukkassa vissaṭṭhi taṃ tāva saṅkhyāto vaṇṇabhedato ca dassetuṃ ‘‘ sukkanti dasa sukkānī ’’ tiādimāha .
Tattha sukkānaṃ āsayabhedato dhātunānattato ca nīlādivaṇṇabhedo veditabbo .Vissaṭṭhīti vissaggo , atthato panetaṃ ṭhānācāvanaṃ hoti , tenāha –
‘‘ vissaṭṭhīti ṭhānato cāvanā
V2.96 vuccatī ’’ ti .
Tattha vatthisīsaṃ kaṭi kāyoti tidhā sukkassa ṭhānaṃ pakappenti , eko kirācariyo ‘‘ vatthisīsaṃ sukkassa ṭhānan ’’ ti āha .
Eko ‘‘ kaṭī ’’ ti , eko ‘‘ sakalo kāyo ’’ ti , tesu tatiyassa bhāsitaṃ subhāsitaṃ .
Kesalomanakhadantānañhi maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikāthaddhasukkhacammāni ca vajjetvā avaseso chavimaṃsalohitānugato sabbopi kāyo kāyappasādabhāvajīvitindriyābaddhapittānaṃ sambhavassa ca ṭhānameva .
Tathā hi rāgapariyuṭṭhānenābhibhūtānaṃ hatthīnaṃ ubhohi kaṇṇacūḷikāhi sambhavo nikkhamati , mahāsenarājā ca rāgapariyuṭṭhito sambhavavegaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthena bāhusīsaṃ phāletvā vaṇamukhena nikkhantaṃ sambhavaṃ dassesīti .
Ettha pana paṭhamassa ācariyassa vāde mocanassādena nimitte upakkamato yattakaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya tattake asucimhi vatthisīsato muñcitvāP3.520 dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso .
Dutiyassa vāde tatheva kaṭito muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte , tatiyassa vāde tatheva sakalakāyaṃ saṅkhobhetvā tato muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso .
Dakasotorohaṇañcettha adhivāsetvā antarā nivāretuṃ asakkuṇeyyatāya vuttaṃ , ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otarati .
Tasmā ṭhānā cāvanamattenevettha āpatti veditabbā , sā ca kho nimitte upakkamantasseva hatthaparikammapādaparikammagattaparikammakaraṇena sacepi asuci muccati , anāpatti .
Ayaṃ sabbācariyasādhāraṇavinicchayo .Aññatra supinantāti ettha supino eva supinanto , taṃ ṭhapetvā apanetvāti vuttaṃ hoti .
Tañca pana supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati
M2.108 dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti .
Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati , passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati – pabbatā patanto viya , ākāsena gacchanto viya , vāḷamigahatthīcorādīhi anubaddho viya hoti .
Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati .
Devatopasaṃhārato passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti , so tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati .
Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati , bodhisattassamātāV2.97 viya puttapaṭilābhanimittaṃ , bodhisatto viya pañca mahāsupine ( a . ni .5.196), kosalarājā viya soḷasa supineti .
Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supinaṃ passati na taṃ saccaṃ hoti .
Yaṃ devatopasaṃhārato passati taṃ saccaṃ vā hoti alīkaṃ vā , kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti .
Yaṃ pana pubbanimittato passatiP3.521 taṃ ekantasaccameva hoti .
Etesañca catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva .
Tañca panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekkhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā , asekkhā pana na passanti pahīnavipallāsattā .
Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho , udāhu neva sutto na paṭibuddhoti ?
Kiñcettha yadi tāva sutto passati abhidhammavirodho āpajjati , bhavaṅgacittena hi supati taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti , supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti .
Atha paṭibuddho passati vinayavirodho āpajjati , yañhi paṭibuddho passati taṃ sabbohārikacittena passati , sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi .
Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva .
Atha neva sutto na paṭibuddho passati , ko nāma passati ;
evañca sati supinassa abhāvova āpajjatīti , na abhāvo .
KasmāM2.109 ?
Yasmā kapimiddhapareto passati .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ kapimiddhapareto kho , mahārāja , supinaṃ passatī ’’ ti .
Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto .
Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti ;
evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā , yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti tāya yutto supinaṃ passati , tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi .
Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo , pāṇātipātādīni karontassa akusalo , dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo .
Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho , pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti .
Kiñcāpi vipākaṃ deti ?
Atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā .
Tenāha –
‘‘ ṭhapetvā supinantan ’’ ti .Saṅghādisesoti imassa āpattinikāyassa nāmaṃ .
Tasmā yā aññatra supinantā sañcetanikā sukkavissaṭṭhi
P3.522 , ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattinikāyoti evamettha sambandho veditabboV2.98 .
Vacanattho panettha saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ , tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya ādito sese ca majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya avasāne abbhānatthāya saṅgho icchitabbo .
Na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātunti saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādisesoti .
Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘ saṅghova tassā āpattiyā parivāsaṃ deti , mūlāya paṭikassati , mānattaṃ deti , abbheti na sambahulā na ekapuggalo , tena vuccati saṅghādiseso ’’ ti idamassa padabhājanaṃ –
‘‘ Saṅghādisesoti yaṃ vuttaṃ , taṃ suṇohi yathātathaṃ ;
Saṅghova deti parivāsaṃ , mūlāya paṭikassati ;
Mānattaṃ deti abbheti , tenetaṃ iti vuccatī ’’ ti .( pari .339)–
ParivāreM2.110 vacanakāraṇañca vuttaṃ , tattha parivāsadānādīni samuccayakkhandhake vitthārato āgatāni , tattheva nesaṃ saṃvaṇṇanaṃ karissāma .Tasseva āpattinikāyassāti tassa eva āpattisamūhassa .
Tattha kiñcāpi ayaṃ ekāva āpatti , rūḷhisaddena pana avayave samūhavohārena vā ‘‘ nikāyo ’’ ti vutto –
‘‘ eko vedanākkhandho , eko viññāṇakkhandho ’’ tiādīsu viya .
Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni imaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpajjantassa upāyañca kālañca adhippāyañca adhippāyavatthuñca dassetuṃ ‘‘ ajjhattarūpe mocetī ’’ tiādimāha .
Ettha hi ajjhattarūpādīhi catūhi padehi upāyo dassito , ajjhattarūpe vā moceyya bahiddhārūpe vā ubhayattha vā ākāse vā kaṭiṃ kampento , ito paraṃ añño upāyo natthi .
Tattha rūpe ghaṭṭetvā mocentopi rūpena ghaṭṭetvā mocentopi rūpe moceticceva veditabbo .
Rūpe hi
P3.523 sati so moceti na rūpaṃ alabhitvā .Rāgūpatthambhādīhi pana pañcahi kālo dassito .
Rāgūpatthambhādikālesu hi aṅgajātaṃ kammaniyaṃ hoti , yassa kammaniyatte sati moceti .
Ito paraṃ añño kālo natthi , na hi vinā rāgūpatthambhādīhi pubbaṇhādayo kālabhedā mocane nimittaṃ honti .
Ārogyatthāyātiādīhi
V2.99 dasahi adhippāyo dassito , evarūpena hi adhippāyabhedena moceti na aññathā .Nīlādīhi pana dasahi navamassa adhippāyassa vatthu dassitaṃ , vīmaṃsanto hi nīlādīsu aññatarassa vasena vīmaṃsati na tehi vinimuttanti .
238. Ito paraṃ pana imesaṃyeva ajjhattarūpādīnaṃ padānaṃ pakāsanatthaṃ ‘‘ ajjhattarūpeti ajjhattaṃ upādinne rūpe ’’ tiādi vuttaṃ , tattha ajjhattaṃ upādinne rūpeti attano hatthādibhede rūpe .
Bahiddhā upādinneti parassa tādiseyeva .
Anupādinneti tāḷacchiddādibhede .
Tadubhayeti attano ca parassa ca rūpe , ubhayaghaṭṭanavasenetaṃ vuttaṃ .
Attano rūpena ca anupādinnarūpena ca ekato ghaṭṭanepi labbhati .
Ākāse vāyamantassāti kenaci rūpena aghaṭṭetvā ākāseyeva kaṭikampanapayaogena aṅgajātaṃ cālentassa .
Rāgūpatthambheti
M2.111 rāgassa balavabhāve , rāgena vā aṅgajātassa upatthambhe , thaddhabhāve sañjāteti vuttaṃ hoti .Kammaniyaṃ hotīti mocanakammakkhamaṃ ajjhattarūpādīsu upakkamārahaṃ hoti .Kammaniyaṃ hotīti mocanakammakkhamaṃ ajjhattarūpādīsu upakkamārahaṃ hoti .
Kammaniyaṃ hotīti mocanakammakkhamaṃ ajjhattarūpādīsu upakkamārahaṃ hoti .
Uccāliṅgapāṇakadaṭṭhūpatthambheti uccāliṅgapāṇakadaṭṭhena aṅgajāte upatthambhe .
Uccāliṅgapāṇakā nāma lomasapāṇakā honti , tesaṃ lomehi phuṭṭhaṃ aṅgajātaṃ kaṇḍuṃ gahetvā thaddhaṃ hoti , tattha yasmā tāni lomāni aṅgajātaṃ ḍaṃsantāni viya vijjhanti , tasmā ‘‘ uccāliṅgapāṇakadaṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ , atthato pana uccāliṅgapāṇakalomavedhanenāti vuttaṃ hoti .
239. Arogo bhavissāmīti mocetvā arogo bhavissāmi .
Sukhaṃ vedanaṃ uppādessāmīti mocanena ca muccanuppattiyā muttapaccayā ca yā sukhā vedanā hoti , taṃ uppādessāmīti attho .
Bhesajjaṃ bhavissatīti
P3.524 idaṃ me mocitaṃ kiñcideva bhesajjaṃ bhavissati .Dānaṃ dassāmīti mocetvā kīṭakipillikādīnaṃ dānaṃ dassāmi .
Puññaṃ bhavissatīti mocetvā kīṭādīnaṃ dentassa puññaṃ bhavissati .
Yaññaṃ yajissāmīti mocetvā kīṭādīnaṃ yaññaṃ yajissāmi .
Kiñci kiñci mantapadaṃ vatvā dassāmīti vuttaṃ hoti .
Saggaṃ gamissāmīti mocetvā kīṭādīnaṃ dinnadānena vā puññena vā yaññena vā saggaṃ gamissāmi .
Bījaṃ bhavissatīti kulavaṃsaṅkurassa dārakassa bījaṃ bhavissati ,‘‘ iminā bījena putto nibbattissatī ’’ ti iminā adhippāyena mocetīti attho .
Vīmaṃsatthāyāti jānanatthāya .
Nīlaṃ bhavissatītiādīsu jānissāmi tāva kiṃ me mocitaṃ nīlaṃ bhavissati pītakādīsu aññataravaṇṇanti
V2.100 evamattho daṭṭhabbo .Khiḍḍādhippāyoti khiḍḍāpasuto , tena tena adhippāyena kīḷanto mocetīti vuttaṃ hoti .
240. Idāni yadidaṃ ‘‘ ajjhattarūpe mocetī ’’ tiādi vuttaṃ tattha yathā mocento āpattiṃ āpajjati , tesañca padānaṃ vasena yattako āpattibhedo hoti , taṃ sabbaṃ dassento ‘‘ ajjhattarūpe ceteti upakkamati muccati āpatti saṅghādisesassā ’’ tiādimāha .
Tattha
M2.112 cetetīti mocanassādasampayuttāya cetanāya muccatūti ceteti .
Upakkamatīti tadanurūpaṃ vāyāmaṃ karoti .
Muccatīti evaṃ cetentassa tadanurūpena vāyāmena vāyamato sukkaṃ ṭhānā cavati .
Āpatti saṅghādisesassāti imehi tīhi aṅgehi assa puggalassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti attho .Esa nayo bahiddhārūpetiādīsupi avasesesu aṭṭhavīsatiyā padesu .
Ettha pana dve āpattisahassāni nīharitvā dassetabbāni .
Kathaṃ ?
Ajjhattarūpe tāva rāgūpatthambhe ārogyatthāya nīlaṃ mocentassa ekā āpatti , ajjhattarūpeyeva rāgūpatthambhe ārogyatthāya pītādīnaṃ mocanavasena aparā navāti dasa .
Yathā ca ārogyatthāya dasa , evaṃ sukhādīnaṃ navannaṃ padānaṃ atthāya ekekapade dasa dasa katvā navuti , iti imā ca navuti purimā ca dasāti rāgūpatthambhe tāva sataṃ .
Yathā pana rāgūpatthambhe evaṃ vaccūpatthambhādīsupi catūsu ekekasmiṃ upatthambhe sataṃ
P3.525 sataṃ katvā cattāri satāni , iti imāni cattāri purimañca ekanti ajjhattarūpe tāva pañcannaṃ upatthambhānaṃ vasena pañca satāni .
Yathā ca ajjhattarūpe pañca , evaṃ bahiddhārūpe pañca , ajjhattabahiddhārūpe pañca , ākāse kaṭiṃ kampentassa pañcāti sabbānipi catunnaṃ pañcakānaṃ vasena dve āpattisahassāni veditabbāni .Idāni ārogyatthāyātiādīsu tāva dasasu padesu paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā heṭṭhā vā gahetvā upari gaṇhantassa , upari vā gahetvā heṭṭhā gaṇhantassa , ubhato vā gahetvā majjhe ṭhapentassa , majjhe vā gahetvā ubhato harantassa , sabbamūlaṃ vā katvā gaṇhantassa cetanūpakkamamocane sati visaṅketo nāma natthīti dassetuṃ ‘‘ ārogyatthañca sukhatthañcā ’’ ti khaṇḍacakkabaddhacakkādibhedavicittaṃ pāḷimāha .
Tattha ārogyatthañca sukhatthañca ārogyatthañca bhesajjatthañcāti evaṃ ārogyapadaṃ sabbapadehi yojetvā vuttamekaṃ khaṇḍacakkaṃ .
Sukhapadādīni sabbapadehi
V2.101 yojetvā yāva attano attano atītānantarapadaṃ tāva ānetvā vuttāni nava baddhacakkānīti evaṃ ekekamūlakāni dasa cakkāni honti , tāni dumūlakādīhi saddhiṃ asammohato vitthāretvā veditabbāni .
Attho panettha pākaṭoyeva .Yathā
M2.113 ca ārogyatthāyātiādīsu dasasu padesu , evaṃ nīlādīsupi ‘‘ nīlañca pītakañca ceteti upakkamatī ’’ tiādinā nayena dasa cakkāni vuttāni , tānipi asammohato vitthāretvā veditabbāni .
Attho panettha pākaṭoyeva .Puna ārogyatthañca nīlañca ārogyatthañca sukhatthañca nīlañca pītakañcāti ekenekaṃ dvīhi dve … pe … dasahi dasāti evaṃ purimapadehi saddhiṃ pacchimapadāni yojetvā ekaṃ missakacakkaṃ vuttaṃ .
Idāni yasmā ‘‘ nīlaṃ mocessāmī ’’ ti cetetvā upakkamantassa pītakādīsu muttesupi pītakādivasena cetetvā upakkamantassa itaresu muttesupi nevatthi visaṅketo
P3.526 , tasmā etampi nayaṃ dassetuṃ ‘‘ nīlaṃ mocessāmīti ceteti upakkamati pītakaṃ muccatī ’’ tiādinā nayena cakkāni vuttāni .Tato paraṃ sabbapacchimapadaṃ nīlādīhi navahi padehi saddhiṃ yojetvā kucchicakkaṃ nāma vuttaṃ .
Tato pītakādīni nava padāni ekena nīlapadeneva saddhiṃ yojetvā piṭṭhicakkaṃ nāma vuttaṃ .
Tato lohitakādīni nava padāni ekena pītakapadeneva saddhiṃ yojetvā dutiyaṃ piṭṭhicakkaṃ vuttaṃ .
Evaṃ lohitakapadādīhi saddhiṃ itarāni nava nava padāni yojetvā aññānipi aṭṭha cakkāni vuttānīti evaṃ dasagatikaṃ piṭṭhicakkaṃ veditabbaṃ .
Evaṃ khaṇḍacakkādīnaṃ anekesaṃ cakkānaṃ vasena vitthārato garukāpattimeva dassetvā idāni aṅgavaseneva garukāpattiñca lahukāpattiñca anāpattiñca dassetuṃ ‘‘ ceteti upakkamati muccatī ’’ tiādimāha .
Tattha purimanayena ajjhattarūpādīsu rāgādiupatthambhe sati ārogyādīnaṃ atthāya cetentassa upakkamitvā asucimocane tivaṅgasampannā garukāpatti vuttā .
Dutiyena nayena cetentassa upakkamantassa ca mocane asati duvaṅgasampannā lahukā thullaccayāpatti .
‘‘ Ceteti na upakkamati muccatī ’’ tiādīhi chahi nayehi anāpatti .
Ayaṃ pana āpattānāpattibhedo saṇho sukhumo , tasmā suṭṭhu sallakkhetabbo
V2.102 .
Suṭṭhu sallakkhetvā kukkuccaṃ pucchitena āpatti vā anāpatti vā ācikkhitabbā , vinayakammaṃ vā kātabbaṃ .
Asallakkhetvā karonto hi roganidānaṃ ajānitvā bhesajjaṃ karonto vejjo viya vighātañcaM2.114 āpajjati , na ca taṃ puggalaṃ tikicchituṃ samattho hoti .
Tatrāyaṃ sallakkhaṇavidhi – kukkuccena āgato bhikkhu yāvatatiyaṃ pucchitabbo –
‘‘ katarena payogena katarena rāgena āpannosī ’’ ti .
Sace paṭhamaṃ aññaṃ vatvā pacchā aññaṃ vadati na ekamaggena katheti , so vattabbo –
‘‘ tvaṃ na ekamaggena kathesi pariharasi , na sakkā tava vinayakammaṃ kātuṃ gaccha sotthiṃ gavesā ’’ ti .
Sace pana tikkhattumpi ekamaggeneva katheti , yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti , athassa āpattānāpattigarukalahukāpattivinicchayatthaṃ ekādasannaṃ rāgānaṃ vasena ekādasa payogā samavekkhitabbā .
TatrimeP3.527 ekādasa rāgā – mocanassādo , muccanassādo , muttassādo , methunassādo , phassassādo , kaṇḍuvanassādo , dassanassādo , nisajjassādo , vācassādo , gehassitapemaṃ , vanabhaṅgiyanti .
Tattha mocetuṃ assādo mocanassādo , muccane assādo muccanassādo , mutte assādo muttassādo , methune assādo methunassādo , phasse assādo phassassādo , kaṇḍuvane assādo kaṇḍuvanassādo , dassane assādo dassanassādo , nisajjāya assādo nisajjassādo , vācāya assādo vācassādo , gehassitaṃ pemaṃ gehassitapemaṃ , vanabhaṅgiyanti yaṃkiñci pupphaphalādi vanato bhañjitvā āhaṭaṃ .
Ettha ca navahi padehi sampayuttaassādasīsena rāgo vutto .
Ekena padena sarūpeneva , ekena padena vatthunā vutto , vanabhaṅgo hi rāgassa vatthu na rāgoyeva .
Etesaṃ pana rāgānaṃ vasena evaṃ payogā samavekkhitabbā – mocanassāde mocanassādacetanāya cetento ceva assādento ca upakkamati muccati saṅghādiseso .
Tatheva cetento ca assādento ca upakkamati na muccati thullaccayaṃ .
Sace pana sayanakāle rāgapariyuṭṭhito hutvā ūrunā vā muṭṭhinā vā aṅgajātaṃ gāḷhaṃ pīḷetvā mocanatthāya saussāhova supati , supantassa cassa asuci muccati saṅghādiseso .
Sace rāgapariyuṭṭhānaṃ asubhamanasikārena vūpasametvā suddhacitto supati , supantassa muttepi anāpatti .
MuccanassādeM2.115 attano dhammatāya muccamānaṃ assādeti na upakkamati anāpatti .
Sace pana muccamānaṃ assādento upakkamati , tena upakkamena mutte saṅghādiseso .
Attano dhammatāyaV2.103 muccamāne ‘‘ mā kāsāvaṃ vā senāsanaṃ vā dussī ’’ ti aṅgajātaṃ gahetvā jagganatthāya udakaṭṭhānaṃ gacchati vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ .
Muttassāde attano dhammatāya mutte ṭhānā cute asucimhi pacchā assādentassa vinā upakkamena muccati , anāpatti .
Sace assādetvā puna mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Methunassāde methunarāgena mātugāmaṃ gaṇhāti , tena payogena asuci muccati , anāpatti .
MethunadhammassaP3.528 payogattā pana tādise gahaṇe dukkaṭaṃ , sīsaṃ patte pārājikaṃ .
Sace methunarāgena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Phassassāde duvidho phasso – ajjhattiko , bāhiro ca .
Ajjhattike tāva attano nimittaṃ thaddhaṃ mudukanti jānissāmīti vā lolabhāvena vā kīḷāpayato asuci muccati , anāpatti .
Sace kīḷāpento assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Bāhiraphasse pana kāyasaṃsaggarāgena mātugāmassa aṅgamaṅgāni parāmasato ceva āliṅgato ca asuci muccati , anāpatti .
Kāyasaṃsaggasaṅghādisesaṃ pana āpajjati .
Sace kāyasaṃsaggarāgena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti visaṭṭhipaccayāpi saṅghādiseso .
Kaṇḍuvanassāde daddukacchupiḷakapāṇakādīnaṃ aññataravasena kaṇḍuvamānaṃ nimittaṃ kaṇḍuvanassāde neva kaṇḍuvato asuci muccati , anāpatti .
Kaṇḍuvanassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Dassanassāde dassanassādena punappunaṃ mātugāmassa anokāsaṃ upanijjhāyato asuci muccati , anāpatti .
Mātugāmassa anokāsupanijjhāne panaM2.116 dukkaṭaṃ .
Sace dassanassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Nisajjassāde mātugāmena saddhiṃ raho nisajjassādarāgena nisinnassa asuci muccati , anāpatti .
Raho nisajjapaccayā pana āpannāya āpattiyā kāretabbo .
Sace nisajjassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
VācassādeV2.104 vācassādarāgena mātugāmaṃ methunasannissitāhi vācāhi obhāsantassa asuci muccati , anāpatti .
Duṭṭhullavācāsaṅghādisesaṃ pana āpajjati .
Sace vācassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Gehassitapeme mātaraṃ vā mātupemena bhaginiṃ vā bhaginipemena punappunaṃ parāmasatoP3.529 ceva āliṅgato ca asuci muccati , anāpatti .
Gehassitapemena pana phusanapaccayā dukkaṭaṃ .
Sace gehassitapemena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Vanabhaṅge itthipurisā aññamaññaṃ kiñcideva tambūlagandhapupphavāsādippakāraṃ paṇṇākāraṃ mittasanthavabhāvassa daḷhabhāvatthāya pesenti ayaṃ vanabhaṅgo nāma .
Tañce mātugāmo kassaci saṃsaṭṭhavihārikassa kulūpakabhikkhuno peseti , tassa ca ‘‘ asukāya nāma idaṃ pesitan ’’ ti sārattassa punappunaṃ hatthehi taṃ vanabhaṅgaṃ kīḷāpayato asuci muccati , anāpatti .
Sace vanabhaṅge sāratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti , saṅghādiseso .
Sace upakkamantepi na muccati , thullaccayaṃ .
Evametesaṃ ekādasannaṃ rāgānaṃ vasena ime ekādasa payoge samevekkhitvā āpatti vā anāpatti vā sallakkhetabbā .
Sallakkhetvā sace garukā hoti ‘‘ garukā ’’ ti ācikkhitabbā .
Sace lahukā hoti ‘‘ lahukā ’’ ti ācikkhitabbā .
Tadanurūpañca vinayakammaṃ kātabbaṃ .
Evañhi kataṃ sukataṃ hoti roganidānaṃ ñatvā vejjena katabhesajjamiva , tassa ca puggalassa sotthibhāvāya saṃvattati . 262. Ceteti na upakkamatītiādīsu mocanassādacetanāya ceteti , na upakkamati , muccati , anāpatti .
Mocanassādapīḷito ‘‘ aho vata
M2.117 mucceyyā ’’ ti ceteti , na upakkamati , na muccati , anāpatti .Mocanassādena na ceteti , phassassādena kaṇḍuvanassādena vā upakkamati , muccati , anāpatti .
Tatheva na ceteti , upakkamati , na muccati , anāpatti .
Kāmavitakkaṃ vitakkento mocanatthāya na ceteti , na upakkamati , muccati , anāpatti .
Sace panassa vitakkayatopi na muccati idaṃ āgatameva hoti ,‘‘ na ceteti , na upakkamati , na muccati , anāpattī ’’ ti .
Anāpatti
V2.105 supinantenāti suttassa supine methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa viya kāyasaṃsaggādīni āpajjantassa viya supinanteneva kāraṇena yassa asuci muccati , tassa anāpatti .
Supine panaP3.530 uppannāya assādacetanāya sacassa visayo hoti , niccalena bhavitabbaṃ , na hatthena nimittaṃ kīḷāpetabbaṃ , kāsāvapaccattharaṇarakkhaṇatthaṃ pana hatthapuṭena gahetvā jagganatthāya udakaṭṭhānaṃ gantuṃ vaṭṭati .
Namocanādhippāyassāti yassa bhesajjena vā nimittaṃ ālimpantassa uccārādīni vā karontassa namocanādhippāyassa muccati , tassāpi anāpatti .
Ummattakassa duvidhassāpi anāpatti .
Idha seyyasako ādikammiko , tassa anāpatti ādikammikassāti .