4. Catutthapārājikaṃ
CatusaccavidūP2.480 satthā , catutthaṃ yaṃ pakāsayi ;
Pārājikaṃ tassa dāni , patto saṃvaṇṇanākkamo .
Yasmā tasmā suviññeyyaṃ , yaṃ pubbe ca pakāsitaṃ ;
Taṃ vajjayitvā assāpi , hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ .
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā
P2.480 satthā , catutthaṃ yaṃ pakāsayi ;
Pārājikaṃ tassa dāni , patto saṃvaṇṇanākkamo .
Yasmā tasmā suviññeyyaṃ , yaṃ pubbe ca pakāsitaṃ ;
Taṃ vajjayitvā assāpi , hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ .
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā 193. Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati … pe … gihīnaṃ kammantaṃ adhiṭṭhemāti gihīnaṃ khettesu ceva ārāmādīsu ca kattabbakiccaṃ adhiṭṭhāma ;
‘‘ evaṃ kātabbaṃ , evaṃ na kātabban ’’ ti ācikkhāma ceva anusāsāma cāti vuttaṃ hoti .
Dūteyyan ti dūtakammaṃ .
Uttarimanussadhammassāti manusse uttiṇṇadhammassa ;
manusse atikkamitvā brahmattaṃ vā nibbānaṃ vā pāpanakadhammassāti attho .
Uttarimanussānaṃ vā seṭṭhapurisānaṃ jhāyīnañca ariyānañca dhammassa .
Asuko bhikkhūtiādīsu attanā evaṃ mantayitvā pacchā gihīnaṃ bhāsantā ‘‘ buddharakkhito nāma bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī , dhammarakkhito dutiyassā ’’ ti evaṃ nāmavaseneva vaṇṇaṃ bhāsiṃsūti veditabbo .
Tattha esoyeva kho āvuso seyyoti kammantādhiṭṭhānaṃ dūteyyaharaṇañca bahusapattaṃ mahāsamārambhaṃ na ca samaṇasāruppaṃ .
Tato pana ubhayatopi
V2.67 eso eva seyyo pāsaṃsataro sundarataro yo amhākaṃ gihīnaṃ aññamaññassa uttarimanussadhammassa vaṇṇo bhāsito .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvā nisinnaṃ vā caṅkamantaṃ vā pucchantānaṃ vā apucchantānaṃ vā gihīnaṃ ‘‘ ayaṃM2.74 asuko nāma bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī ’’ ti evamādinā nayena yo amhākaṃ aññena aññassa uttarimanussadhammassaP2.481 vaṇṇo bhāsito bhavissati , eso eva seyyoti .
Anāgatasambandhe pana asati na etehi so tasmiṃ khaṇe bhāsitova yasmā na yujjati , tasmā anāgatasambandhaṃ katvā ‘‘ yo evaṃ bhāsito bhavissati , so eva seyyo ’’ ti evamettha attho veditabbo .
Lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabbaṃ . 194. Vaṇṇavā ahesun ti aññoyeva nesaṃ abhinavo sarīravaṇṇo uppajji , tena vaṇṇena vaṇṇavanto ahesuṃ .
Pīṇindriyāti pañcahi pasādehi abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ amilātabhāvena pīṇindriyā .
Pasannamukhavaṇṇāti kiñcāpi avisesena vaṇṇavanto sarīravaṇṇato pana nesaṃ mukhavaṇṇo adhikataraṃ pasanno ;
accho anāvilo parisuddhoti attho .
Vippasannachavivaṇṇāti yena ca te mahākaṇikārapupphādisadisena vaṇṇena vaṇṇavanto , tādiso aññesampi manussānaṃ vaṇṇo atthi .
Yathā pana imesaṃ ;
evaṃ na tesaṃ chavivaṇṇo vippasanno .
Tena vuttaṃ –
‘‘ vippasannachavivaṇṇā ’’ ti .
Itiha te bhikkhū neva uddesaṃ na paripucchaṃ na kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantā .
Atha kho kuhakatāya abhūtaguṇasaṃvaṇṇanāya laddhāni paṇītabhojanāni bhuñjitvā yathāsukhaṃ niddārāmataṃ saṅgaṇikārāmatañca anuyuñjantā imaṃ sarīrasobhaṃ pāpuṇiṃsu , yathā taṃ bālā bhantamigappaṭibhāgāti .
Vaggumudātīriyāti vaggumudātīravāsino .
Kacci bhikkhave khamanīyan ti bhikkhave kacci tumhākaṃ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ khamanīyaṃ sakkā khamituṃ sahituṃ pariharituṃ na kiñci dukkhaṃ uppādetīti .
Kacci yāpanīyan ti kacci sabbakiccesu yāpetuṃ gametuṃ sakkā , na kiñci antarāyaṃ dassetīti .
Kucchi parikantoti kucchi parikantito varaṃ bhaveyya ;
‘‘ parikatto ’’ tipi pāṭho yujjati .
Evaṃ
P2.482 vaggumudātīriye anekapariyāyena vigarahitvā idāni yasmā tehi katakammaṃ corakammaṃ hoti , tasmā āyatiṃ aññesampi evarūpassa kammassa akaraṇatthaṃ atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi . 195. Āmantetvā
M2.75 ca pana ‘‘ pañcime bhikkhave mahācorā ’’ tiādimāha .
Tattha santo saṃvijjamānāti atthi ceva upalabbhanti cāti vuttaṃ hoti .
Idhāti imasmiṃ sattaloke .Evaṃ hotīti
V2.68 evaṃ pubbabhāge icchā uppajjati .Kudāssu nāmāhan ti ettha suiti nipāto ;
kudā nāmāti attho .
So aparena samayenāti so pubbabhāge evaṃ cintetvā anukkamena parisaṃ vaḍḍhento panthadūhanakammaṃ paccantimagāmavilopanti evamādīni katvā vepullappattapariso hutvā gāmepi agāme , janapadepi ajanapade karonto hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācento .
Iti bāhirakamahācoraṃ dassetvā tena sadise sāsane pañca mahācore dassetuṃ ‘‘ evameva kho ’’ tiādimāha .
Tattha pāpabhikkhunoti aññesu ṭhānesu mūlacchinno pārājikappatto ‘‘ pāpabhikkhū ’’ ti vuccati .
Idha pana pārājikaṃ anāpanno icchācāre ṭhito khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni madditvā vicaranto ‘‘ pāpabhikkhū ’’ ti adhippeto .
Tassāpi bāhirakacorassa viya pubbabhāge evaṃ hoti –
‘‘ kudāssu nāmāhaṃ … pe … parikkhārānan ’’ ti .
Tattha sakkatoti sakkārappatto .
Garukatoti garukārappatto .
Mānitoti manasā piyāyito .
Pūjitoti catupaccayābhihārapūjāya pūjito .
Apacitoti apacitippatto .
Tattha yassa cattāro paccaye sakkaritvā suṭṭhu abhisaṅkhate paṇītapaṇīte katvā denti , so sakkato .
Yasmiṃ garubhāvaṃ paccupetvā denti , so garukato .
Yaṃ manasā piyāyanti , so mānito .
Yassa sabbampetaṃ karonti , so pūjito .
Yassa abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammādivasena
P2.483 paramanipaccakāraṃ karonti , so apacito .
Imassa ca pana sabbampi imaṃ lokāmisaṃ patthayamānassa evaṃ hoti .So aparena samayenāti so pubbabhāge evaṃ cintetvā anukkamena sikkhāya atibbagārave uddhate unnaḷe capale mukhare vikiṇṇavāce muṭṭhassatī asampajāne pākatindriye ācariyupajjhāyehi pariccattake lābhagaruke pāpabhikkhū saṅgaṇhitvā iriyāpathasaṇṭhapanādīni kuhakavattāni sikkhāpetvā ‘‘ ayaṃ thero asukasmiṃ nāma senāsane vassaṃ upagamma vattapaṭipattiṃ pūrayamāno vassaṃ vasitvā niggato ’’ ti lokasammatasenāsanasaṃvaṇṇanādīhi
M2.76 upāyehi lokaṃ paripācetuṃ paṭibalehi jātakādīsu kataparicayehi sarasampannehi pāpabhikkhūhi saṃvaṇṇiyamānaguṇo hutvā satena vā sahassena vā parivuto … pe … bhesajjaparikkhārānaṃ .Ayaṃ bhikkhave paṭhamo mahācoroti ayaṃ sandhicchedādicorako viya na ekaṃ kulaṃ na dve , atha kho mahājanaṃ vañcetvā catupaccayagahaṇato ‘‘ paṭhamo mahācoro ’’ ti veditabbo .
Ye pana suttantikā vā ābhidhammikā vā vinayadharā vā bhikkhū bhikkhācāre asampajjamāne pāḷiṃ vācentā aṭṭhakathaṃ kathentā anumodanāya dhammakathāya iriyāpathasampattiyā ca lokaṃ pasādentā janapadacārikaṃ
V2.69 caranti sakkatā garukatā mānitā pūjitā apacitā , te ‘‘ tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā ’’ ti veditabbā .Tathāgatappaveditan ti tathāgatena paṭividdhaṃ paccakkhakataṃ jānāpitaṃ vā .
Attano dahatīti parisamajjhe pāḷiñca aṭṭhakathañca saṃsanditvā madhurena sarena pasādanīyaṃ suttantaṃ kathetvā dhammakathāvasena acchariyabbhutajātena viññūjanena ‘‘ aho , bhante , pāḷi ca aṭṭhakathā ca suparisuddhā , kassa santike uggaṇhitthā ’’ ti pucchito ‘‘ ko amhādise uggahāpetuṃ samattho ’’ ti ācariyaṃ anuddisitvā attanā
P2.484 paṭividdhaṃ sayambhuñāṇādhigataṃ dhammavinayaṃ pavedeti .Ayaṃ tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkheyyāni pāramiyo pūretvā kicchena kasirena paṭividdhadhammatthenako dutiyo mahācoro .
Suddhaṃ brahmacārin ti khīṇāsavabhikkhuṃ .
Parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantan ti nirupakkilesaṃ seṭṭhacariyaṃ carantaṃ ;
aññampi vā anāgāmiṃ ādiṃ katvā yāva sīlavantaṃ puthujjanaṃ avippaṭisārādivatthukaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantaṃ .
Amūlakena abrahmacariyena anuddhaṃsetīti tasmiṃ puggale avijjamānena antimavatthunā anuvadati codeti ;
ayaṃ vijjamānaguṇamakkhī ariyaguṇatthenako tatiyo mahācoro .
Garubhaṇḍāni garuparikkhārānīti yathā adinnādāne ‘‘ caturo janā saṃvidhāya garubhaṇḍaṃ avāharun ’’ ti ( pari .479) ettha pañcamāsakagghanakaṃ ‘‘ garubhaṇḍan ’’ ti vuccati , idha pana na evaṃ .
Atha kho ‘‘ pañcimāni , bhikkhave , avissajjiyāni na vissajjetabbāni saṅghena vā gaṇena vā puggalena vā .
Vissajjitānipi avissajjitāni
M2.77 honti .
Yo vissajjeyya , āpatti thullaccayassa .
Katamāni pañca ?
Ārāmo , ārāmavatthu … pe … dārubhaṇḍaṃ , mattikābhaṇḍan ’’ ti vacanato avissajjitabbattā garubhaṇḍāni .
‘‘ Pañcimāni , bhikkhave , avebhaṅgiyāni na vibhajitabbāni saṅghena vā gaṇena vā puggalena vā .
Vibhattānipi avibhattāni honti .
Yo vibhajeyya , āpatti thullaccayassa .
Katamāni pañca ?
Ārāmo , ārāmavatthu … pe … dārubhaṇḍaṃ , mattikābhaṇḍan ’’ ti ( cūḷava .322) vacanato avebhaṅgiyattā sādhāraṇaparikkhārabhāvena garuparikkhārāni .
Ārāmo ārāmavatthūtiādīsu yaṃ vattabbaṃ taṃ sabbaṃ ‘‘ pañcimāni , bhikkhave , avissajjiyānī ’’ ti khandhake āgatasuttavaṇṇanāyamevaP2.485 bhaṇissāma .
Tehi gihī saṅgaṇhātīti tāni datvā datvā gihīṃ saṅgaṇhāti anuggaṇhāti .
Upalāpetīti ‘‘ aho amhākaṃ ayyo ’’ ti evaṃ lapanake anubandhanake sasnehe karoti .Ayaṃ avissajjiyaṃ avebhaṅgiyañca
V2.70 garuparikkhāraṃ tathābhāvato thenetvā gihi saṅgaṇhanako catuttho mahācoro .
So ca panāyaṃ imaṃ garubhaṇḍaṃ kulasaṅgaṇhanatthaṃ vissajjento kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjati .
Pabbājanīyakammāraho ca hoti .
Bhikkhusaṅghaṃ abhibhavitvā issaravatāya vissajjento thullaccayaṃ āpajjati .
Theyyacittena vissajjento bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti .Ayaṃ aggo mahācoroti ayaṃ imesaṃ corānaṃ jeṭṭhacoro ;
iminā sadiso coro nāma natthi , yo pañcindriyaggahaṇātītaṃ atisaṇhasukhumaṃ lokuttaradhammaṃ theneti .
Kiṃ pana sakkā lokuttaradhammo hiraññasuvaṇṇādīni viya vañcetvā thenetvā gahetunti ?
Na sakkā , tenevāha –
‘‘ yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī ’’ ti .
Ayañhi attani asantaṃ taṃ dhammaṃ kevalaṃ ‘‘ atthi mayhaṃ eso ’’ ti ullapati , na pana sakkoti ṭhānā cāvetuṃ , attani vā saṃvijjamānaṃ kātuṃ .
Atha kasmā coroti vuttoti ?
Yasmā taṃ ullapitvā asantasambhāvanāya uppanne paccaye gaṇhāti .
Evañhi gaṇhatā te paccayā sukhumena upāyena vañcetvā thenetvā gahitā honti .
Tenevāha –
‘‘ taṃ kissa hetu ?
Theyyāya vo bhikkhave raṭṭhapiṇḍo bhutto ’’ ti .
Ayañhi ettha attho – yaṃ avocumha –
‘‘ ayaṃ aggo mahācoro , yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī ’’ ti
M2.78 .
Taṃ kissa hetūti kena kāraṇena etaṃ avocumhāti ce .
‘‘ Theyyāya vo bhikkhave raṭṭhapiṇḍo bhutto ’’ ti bhikkhave yasmā so tena raṭṭhapiṇḍo theyyāya theyyacittena bhutto hoti .
Ettha hi vokāro ‘‘ ye hi vo ariyā araññavanapatthānī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.35-36) viyaP2.486 padapūraṇamatte nipāto .
Tasmā ‘‘ tumhehi bhutto ’’ ti evamassa attho na daṭṭhabbo .Idāni tamevatthaṃ gāthāhi vibhūtataraṃ karonto ‘‘ aññathā santan ’’ tiādimāha .
Tattha aññathā santan ti aparisuddhakāyasamācārādikena aññenākārena santaṃ .
Aññathā yo pavedayeti parisuddhakāyasamācārādikena aññena ākārena yo pavedeyya .
‘‘ Paramaparisuddho ahaṃ , atthi me abbhantare lokuttaradhammo ’’ ti evaṃ jānāpeyya .
Pavedetvā ca pana tāya pavedanāya uppannaṃ bhojanaṃ arahā viya bhuñjati .
Nikacca kitavasseva bhuttaṃ theyyena tassa tanti nikaccāti vañcetvā aññathā santaṃ aññathā dassetvā .
Agumbaagacchabhūtameva sākhāpalāsapallavādicchādanena gumbamiva gacchamiva ca attānaṃ dassetvā .
Kitavassevāti vañcakassa kerāṭikassa gumbagacchasaññāya araññe āgatāgate sakuṇe gahetvā jīvitakappakassa sākuṇikasseva .
Bhuttaṃ theyyena tassa tan ti tassāpi anarahantasseva sato arahantabhāvaṃ dassetvā laddhabhojanaṃ bhuñjato ;
yaṃ taṃ bhuttaṃ taṃ yathā sākuṇikakitavassa nikacca
V2.71 vañcetvā sakuṇaggahaṇaṃ , evaṃ manusse vañcetvā laddhassa bhojanassa bhuttattā theyyena bhuttaṃ nāma hoti .Imaṃ pana atthavasaṃ ajānantā ye evaṃ bhuñjanti , kāsāvakaṇṭhā … pe … nirayaṃ te upapajjare kāsāvakaṇṭhāti kāsāvena veṭhitakaṇṭhā .
Ettakameva ariyaddhajadhāraṇamattaṃ , sesaṃ sāmaññaṃ natthīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Bhavissanti kho panānanda anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā ’’ ti ( ma . ni .3.380) evaṃ vuttadussīlānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Pāpadhammāti lāmakadhammā .
Asaññatāti kāyādīhi asaññatā .
Pāpāti lāmakapuggalā .
Pāpehi kammehīti tehi karaṇakāle ādīnavaṃ adisvā katehi paravañcanādīhi pāpakammehi .
Nirayaṃ te upapajjareti nirassādaṃ duggatiṃ te upapajjanti ;
tasmā seyyo ayoguḷoti gāthā .
Tassattho – sacāyaṃ dussīlo asaññato icchācāre ṭhito
M2.79 kuhanāya lokaṃ vañcako puggalo tattaṃ aggisikhūpamaṃ ayoguḷaṃ bhuñjeyyaP2.487 ajjhohareyya , tassa yañcetaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjeyya , yañcetaṃ ayoguḷaṃ , tesu dvīsu ayoguḷova bhutto seyyo sundarataro paṇītataro ca bhaveyya , na hi ayoguḷassa bhuttattā samparāye sabbaññutañāṇenāpi dujjānaparicchedaṃ dukkhaṃ anubhavati .
Evaṃ paṭiladdhassa pana tassa raṭṭhapiṇḍassa bhuttattā samparāye vuttappakāraṃ dukkhaṃ anubhoti , ayañhi koṭippatto micchājīvoti .Evaṃ pāpakiriyāya anādīnavadassāvīnaṃ ādīnavaṃ dassetvā ‘‘ atha kho bhagavā vaggumudātīriye bhikkhū anekapariyāyena vigarahitvā dubbharatāya dupposatāya … pe … imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā ’’ ti ca vatvā catutthapārājikaṃ paññapento ‘‘ yo pana bhikkhu anabhijānan ’’ ti ādimāha .
Evaṃ mūlacchejjavasena daḷhaṃ katvā catutthapārājike paññatte aparampi anuppaññattatthāya adhimānavatthu udapādi .
Tassuppattidīpanatthaṃ etaṃ vuttaṃ –
‘‘ evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotī ’’ ti .
Adhimānavatthuvaṇṇanā
196. Tattha adiṭṭhe diṭṭhasaññinoti arahatte ñāṇacakkhunā adiṭṭheyeva ‘‘ diṭṭhaṃ amhehi arahattan ’’ ti diṭṭhasaññino hutvā .
Esa nayo appattādīsu .
Ayaṃ pana viseso – appatteti attano
V2.72 santāne uppattivasena appatte .
Anadhigateti maggabhāvanāya anadhigate ;
appaṭiladdhetipi attho .
Asacchikateti appaṭividdhe paccavekkhaṇavasena vā appaccakkhakate .
Adhimānenāti adhigatamānena ;
‘‘ adhigatā mayan ’’ ti evaṃ uppannamānenāti attho , adhikamānena vā thaddhamānenāti attho .
Aññaṃ byākariṃsūti arahattaṃ byākariṃsu ;
‘‘ pattaṃ āvuso amhehi arahattaṃ , kataṃ karaṇīyan ’’ ti bhikkhūnaṃ ārocesuṃ .Tesaṃ maggena appahīnakilesattā kevalaṃ samathavipassanābalena vikkhambhitakilesānaṃ aparena samayena tathārūpapaccayasamāyoge rāgāya cittaṃ namati ;
rāgatthāya namatīti attho .
Esa nayo itaresu .
Tañca
P2.488 kho etaṃ abbohārikan ti tañca kho etaṃ tesaṃ aññabyākaraṇaṃ abbohārikaṃ āpattipaññāpane vohāraṃ na gacchati ;
āpattiyā aṅgaṃ na hotīti attho .Kassa
M2.80 panāyaṃ adhimāno uppajjati , kassa nuppajjatīti ?
Ariyasāvakassa tāva nuppajjati so hi maggaphalanibbānapahīnakilesaavasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena sañjātasomanasso ariyaguṇapaṭivedhe nikkaṅkho .
Tasmā sotāpannādīnaṃ ‘‘ ahaṃ sakadāgāmī ’’ tiādivasena adhimāno nuppajjati .
Dussīlassa nuppajjati , so hi ariyaguṇādhigame nirāsova .
Sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa niddārāmatādimanuyuttassa nuppajjati .
Suparisuddhasīlassa pana kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa uppajjati , uppanno ca suddhasamathalābhiṃ vā suddhavipassanālābhiṃ vā antarā ṭhapeti , so hi dasapi vīsatipi tiṃsampi vassāni kilesasamudācāraṃ apassitvā ‘‘ ahaṃ sotāpanno ’’ ti vā ‘‘ sakadāgāmī ’’ ti vā ‘‘ anāgāmī ’’ ti vā maññati .
Samathavipassanālābhiṃ pana arahatteyeva ṭhapeti .
Tassa hi samādhibalena kilesā vikkhambhitā , vipassanābalena saṅkhārā supariggahitā , tasmā saṭṭhimpi vassāni asītimpi vassāni vassasatampi kilesā na samudācaranti , khīṇāsavasseva cittacāro hoti .
So evaṃ dīgharattaṃ kilesasamudācāraṃ apassanto antarā aṭhatvāva ‘‘ arahā ahan ’’ ti maññatīti .
Savibhaṅgasikkhāpadavaṇṇanā 197. Anabhijānan ti na abhijānaṃ .
Yasmā panāyaṃ anabhijānaṃ samudācarati , svassa santāne
V2.73 anuppanno ñāṇena ca asacchikatoti abhūto hoti .
Tenassa padabhājane ‘‘ asantaṃ abhūtaṃ asaṃvijjamānan ’’ ti vatvā ‘‘ ajānanto apassanto ’’ ti vuttaṃP2.489 .Uttarimanussadhamman ti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ .
Attupanāyikan ti attani taṃ upaneti , attānaṃ vā tattha upanetīti attupanāyiko , taṃ attupanāyikaṃ ;
evaṃ katvā samudācareyyāti sambandho .
Padabhājane pana yasmā uttarimanussadhammo nāma jhānaṃ vimokkhaṃ samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ … pe … suññāgāre abhiratīti evaṃ jhānādayo anekadhammā vuttā .
Tasmā tesaṃ sabbesaṃ vasena attupanāyikabhāvaṃ
M2.81 dassento ‘‘ te vā kusale dhamme attani upanetī ’’ ti bahuvacananiddesaṃ akāsi .
Tattha ‘‘ ete dhammā mayi sandissantī ’’ ti samudācaranto attani upaneti .
‘‘ Ahaṃ etesu sandissāmī ’’ ti samudācaranto attānaṃ tesu upanetīti veditabbo .
Alamariyañāṇadassanan ti ettha lokiyalokuttarā paññā jānanaṭṭhena ñāṇaṃ , cakkhunā diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ .
Ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti ariyañāṇadassanaṃ .
Alaṃ pariyattaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha , jhānādibhede uttarimanussadhamme alaṃ vā ariyañāṇadassanamassāti alamariyañāṇadassano , taṃ alamariyañāṇadassanaṃ uttarimanussadhammanti evaṃ padatthasambandho veditabbo .
Tattha yena ñāṇadassanena so alamariyañāṇadassanoti vuccati .
Tadeva dassetuṃ ‘‘ ñāṇanti tisso vijjā , dassananti yaṃ ñāṇaṃ taṃ dassanaṃ ;
yaṃ dassanaṃ taṃ ñāṇan ’’ ti vijjāsīsena padabhājanaṃ vuttaṃ .
Mahaggatalokuttarā panettha sabbāpi paññā ‘‘ ñāṇan ’’ ti veditabbā .
Samudācareyyāti vuttappakārametaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ katvā āroceyya .
Itthiyā vātiādi pana ārocetabbapuggalanidassanaṃ .
Etesañhi ārocite ārocitaṃ hoti na devamārabrahmānaṃ , nāpi petayakkhatiracchānagatānanti .
Iti jānāmi iti passāmīti samudācaraṇākāranidassanametaṃ .
Padabhājane panassa ‘‘ jānāmahaṃ ete dhamme , passāmahaṃ ete dhamme ’’ ti idaṃ tesu jhānādīsu dhammesu jānanapassanānaṃ pavattidīpanaṃ ,‘‘ atthi ca me ete dhammā ’’ tiādi attupanāyikabhāvadīpanaṃP2.490 . 198. Tato aparena samayenāti āpattipaṭijānanasamayadassanametaṃ .
Ayaṃ pana ārocitakkhaṇeyeva pārājikaṃ āpajjati .
Āpattiṃ pana āpanno yasmā parena codito vā acodito
V2.74 vā paṭijānāti ;
tasmā ‘‘ samanuggāhiyamāno vā asamanuggāhiyamāno vā ’’ ti vuttaṃ .Tattha samanuggāhiyamāne tāva – kiṃ te adhigatan ti adhigamapucchā ;
jhānavimokkhādīsu , sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigatanti .
Kinti te adhigatan ti upāyapucchā .
Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ
M2.82 dhuraṃ katvā adhigataṃ , dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā ?
Kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā , udāhu vipassanāvasena ?
Tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā , udāhu arūpe ?
Kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā , udāhu bahiddhāti ?
Kadā te adhigatan ti kālapucchā .
Pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti ?
Kattha te adhigatan ti okāsapucchā .
Katarasmiṃ okāse , kiṃ rattiṭṭhāne , divāṭṭhāne , rukkhamūle , maṇḍape , katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti .
Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilesapucchā .
Kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti .
Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā .
Paṭhamamaggādīsu katamesaṃ dhammānaṃ tvaṃ lābhīti vuttaṃ hoti .
Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya , na so ettāvatāva sakkātabbo .
Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo –
‘‘ kiṃ te adhigataṃ , kiṃ jhānaṃ , udāhu vimokkhādīsu aññataran ’’ ti ?
Yo hi yena adhigato dhammo , so tassa pākaṭo hoti .
Sace ‘‘ idaṃ nāma me adhigatan ’’ ti vadati , tato ‘‘ kinti te adhigatan ’’ ti pucchitabbo ,‘‘ aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesuP2.491 vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvā ’’ ti yo hi yassābhiniveso , so tassa pākaṭo hoti .
Sace ‘‘ ayaṃ nāma me abhiniveso evaṃ mayā adhigatan ’’ ti vadati , tato ‘‘ kadā te adhigatan ’’ ti pucchitabbo ,‘‘ kiṃ pubbaṇhe , udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle ’’ ti sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti .
Sace ‘‘ asukasmiṃ nāma kāle adhigatanti vadati , tato ‘‘ kattha te adhigatan ’’ ti pucchitabbo ,‘‘ kiṃ divāṭṭhāne , udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse ’’ ti sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti .
Sace ‘‘ asukasmiṃ nāma me okāse adhigatan ’’ ti vadati , tato ‘‘ katame te kilesā pahīnā ’’ ti pucchitabbo ,‘‘ kiṃ paṭhamamaggavajjhā , udāhu dutiyādimaggavajjhā ’’ ti sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti .
Sace ‘‘ ime nāma me kilesā pahīnā ’’ ti vadati , tato ‘‘ katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī ’’ ti pucchitabboV2.75 ,‘‘ kiṃ sotāpattimaggassa , udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā ’’ ti sabbesaṃ hi attanā adhigatadhammāM2.83 pākaṭā honti .
Sace ‘‘ imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī ’’ ti vadati , ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ , bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti .
Imassa pana bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā .
Yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati ,‘‘ imāya paṭipadāya lokuttaradhammo nāma na labbhatī ’’ ti apanetabbo .
Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati ,‘‘ dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī ’’ ti paññāyati , tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati .
‘‘ Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti ;
evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā ’’ ti ( dī . ni .2.296) vuttasadisaṃ hoti .
Apica kho na ettakenāpi sakkāro kātabbo .
Kasmā ?
Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti , tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo .
Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthakeP2.492 patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti .
Sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā uppajjati ,‘‘ na tvaṃ arahā ’’ ti apanetabbo .
Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati , ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti .Pāpicchoti yā sā ‘‘ idhekacco dussīlova samāno sīlavāti maṃ jano jānātūti icchatī ’’ tiādinā ( vibha .851) nayena vuttā pāpicchā tāya samannāgato .
Icchāpakatoti tāya pāpikāya icchāya apakato abhibhūto pārājiko hutvā .
Visuddhāpekkhoti attano visuddhiṃ apekkhamāno icchamāno patthayamāno .
Ayañhi yasmā pārājikaṃ āpanno , tasmā bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantuṃ , bhikkhubhāvo hissa saggantarāyo ceva hoti maggantarāyo ca .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ nirayāyupakaḍḍhatī ’’ ti
M2.84 ( dha . pa .311).
Aparampi vuttaṃ –
‘‘ sithilo hi paribbājo , bhiyyo ākirate rajan ’’ ti ( dha . pa .313).
Iccassa bhikkhubhāvo visuddhi nāma na hotiV2.76 .
Yasmā pana gihī vā upāsako vā ārāmiko vā sāmaṇero vā hutvā dānasaraṇasīlasaṃvarādīhi saggamaggaṃ vā jhānavimokkhādīhi mokkhamaggaṃ vā ārādhetuṃ bhabbo hoti , tasmāssa gihiādibhāvo visuddhi nāma hoti , tasmā taṃ visuddhiṃ apekkhanato ‘‘ visuddhāpekkho ’’ ti vuccati .
Teneva cassa padabhājane ‘‘ gihī vā hotukāmo ’’ tiādi vuttaṃ .Evaṃ vadeyyāti evaṃ bhaṇeyya .
Kathaṃ ?
‘‘ Ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi , apassaṃ passāmī ’’ ti .
Padabhājane pana ‘‘ evaṃ vadeyyā ’’ ti idaṃ padaṃ anuddharitvāva yathā vadanto ‘‘ ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi , apassaṃ passāmī ’’ ti vadati nāmāti vuccati , taṃ ākāraṃ dassetuṃ ‘‘ nāhaṃ ete dhamme jānāmī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tucchaṃ musā vilapin ti ahaṃ vacanatthavirahato tucchaṃ vañcanādhippāyato musā vilapiṃ , abhaṇinti
P2.493 vuttaṃ hoti .
Padabhājane panassa aññena padabyañjanena atthamattaṃ dassetuṃ ‘‘ tucchakaṃ mayā bhaṇitan ’’ tiādi vuttaṃ .Purime upādāyāti purimāni tīṇi pārājikāni āpanne puggale upādāya .
Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti .
Padabhājanīyavaṇṇanā
199. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yasmā heṭṭhā padabhājanīyamhi ‘‘ jhānaṃ vimokkhaṃ samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ … pe … suññāgāre abhiratī ’’ ti evaṃ saṃkhitteneva uttarimanussadhammo dassito , na vitthārena āpattiṃ āropetvā tanti ṭhapitā .
Saṅkhepadassite ca atthe na sabbe sabbākārena nayaṃ gahetuṃ sakkonti , tasmā sabbākārena nayaggahaṇatthaṃ puna tadeva padabhājanaṃ mātikāṭhāne ṭhapetvā vitthārato uttarimanussadhammaṃ dassetvā āpattibhedaṃ dassetukāmo ‘‘ jhānanti paṭhamaṃ jhānaṃ , dutiyaṃ jhānan ’’ tiādimāha .
Tattha paṭhamajjhānādīhi mettājhānādīnipi asubhajjhānādīnipi ānāpānassatisamādhijjhānampi lokiyajjhānampi lokuttarajjhānampi saṅgahitameva .
Tasmā ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjintipi … pe … catutthaṃ jjhānaṃ , mettājhānaṃ , upekkhājhānaṃ asubhajjhānaṃ ānāpānassatisamādhijjhānaṃ
M2.85 , lokiyajjhānaṃ , lokuttarajjhānaṃ samāpajjin ’’ tipi bhaṇanto pārājikova hotīti veditabbo .Suṭṭhu
V2.77 mutto vividhehi vā kilesehi muttoti vimokkho .
So panāyaṃ rāgadosamohehi suññattā suññato .
Rāgadosamohanimittehi animittattā animitto .
Rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvato appaṇihitoti vuccati .Cittaṃ samaṃ ādahati ārammaṇe ṭhapetīti samādhi .
Ariyehi samāpajjitabbato samāpatti .
Sesamettha vuttanayameva .
Ettha ca vimokkhattikena ca samādhittikena ca ariyamaggova
P2.494 vutto .
Samāpattittikena pana phalasamāpatti .
Tesu yaṃkiñci ekampi padaṃ gahetvā ‘‘ ahaṃ imassa lābhīmhī ’’ ti bhaṇanto pārājikova hoti .Tisso vijjāti pubbenivāsānussati , dibbacakkhu , āsavānaṃ khaye ñāṇanti .
Tattha ekissāpi nāmaṃ gahetvā ‘‘ ahaṃ imissā vijjāya lābhīmhī ’’ ti bhaṇanto pārājiko hoti .
Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vijjānaṃ lābhīmhī ’ ti bhaṇantopi ‘ tissannaṃ vijjānaṃ lābhīmhī ’ ti bhaṇantopi pārājiko vā ’’ ti vuttaṃ .
Maggabhāvanāpadabhājane vuttā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā maggasampayuttā lokuttarāva idhādhippetā .
Tasmā lokuttarānaṃ satipaṭṭhānānaṃ sammappadhānānaṃ iddhipādānaṃ indriyānaṃ balānaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa lābhīmhīti vadato pārājikanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Mahāpaccariyā dīsu pana ‘‘ satipaṭṭhānānaṃ lābhīmhī ’ ti evaṃ ekekakoṭṭhāsavasenāpi ‘ kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa lābhīmhī ’ ti evaṃ tattha ekekadhammavasenāpi vadato pārājikamevā ’’ ti vuttaṃ tampi sameti .
Kasmā ?
Maggakkhaṇuppanneyeva sandhāya vuttattā .
Phalasacchikiriyāyapi ekekaphalavasena pārājikaṃ veditabbaṃ .
Rāgassa pahānan tiādittike kilesappahānameva vuttaṃ .
Taṃ pana yasmā maggena vinā natthi , tatiyamaggena hi kāmarāgadosānaṃ pahānaṃ , catutthena mohassa , tasmā ‘‘ rāgo me pahīno ’’ tiādīni vadatopi pārājikaṃ vuttaṃ .
Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatātiādittike lokuttaracittameva vuttaṃ .
Tasmā ‘‘ rāgā me cittaṃ vinīvaraṇan ’’ tiādīni vadatopi pārājikameva .
Suññāgārapadabhājane
M2.86 pana yasmā jhānena aghaṭetvā ‘‘ suññāgāre abhiramāmī ’’ ti vacanamattena pārājikaṃ nādhippetaṃ , tasmā ‘‘ paṭhamena jhānena suññāgāre abhiratī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tasmā yo jhānena ghaṭetvā ‘‘ imināP2.495 nāma jhānena suññāgāre abhiramāmī ’’ ti vadati , ayameva pārājiko hotīti veditabbo . 200. Evaṃ jhānādīni dasa mātikāpadāni vitthāretvā idāni uttarimanussadhammaṃ ullapanto yaṃ sampajānamusāvādaṃ bhaṇati , tassa aṅgaṃ dassetvā tasseva vitthārassa vasena cakkapeyyālaṃ bandhanto ullapanākārañca āpattibhedañca dassetuṃ ‘‘ tīhākārehī ’’ tiādimāha .
Tattha suddhikavāro vattukāmavāro paccayapaṭisaṃyuttavāroti tayo mahāvārā .
Tesu
P2.497 suddhikavāre paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva mohā cittaṃ vinīvaraṇapadaṃ , tāva ekamekasmiṃ pade samāpajjiṃ , samāpajjāmi , samāpanno , lābhīmhi , vasīmhi , sacchikataṃ mayāti imesu chasu padesu ekamekaṃ padaṃ tīhākārehi , catūhi , pañcahi , chahi , sattahākārehīti evaṃ pañcakkhattuṃ yojetvā suddhikanayo nāma vutto .
Tato paṭhamañca jhānaṃ , dutiyañca jhānan ti evaṃ paṭhamajjhānena saddhiṃ ekamekaṃM2.88 padaṃ ghaṭentena sabbapadāni ghaṭetvā teneva vitthārena khaṇḍacakkaṃ nāma vuttaṃ .
Tañhi puna ānetvā paṭhamajjhānādīhi na yojitaṃ , tasmā ‘‘ khaṇḍacakkan ’’ ti vuccati .
Tato dutiyañca jhānaṃ , tatiyañca jhānan ti evaṃ dutiyajjhānena saddhiṃ ekamekaṃ padaṃ ghaṭetvā puna ānetvā paṭhamajjhānena saddhiṃ sambandhitvā teneva vitthārena baddhacakkaṃ nāma vuttaṃ .
Tato yathā dutiyajjhānena saddhiṃ , evaṃ tatiyajjhānādīhipi saddhiṃ , ekamekaṃ padaṃ ghaṭetvā puna ānetvā dutiyajjhānādīhi saddhiṃ sambandhitvā teneva vitthārena aññānipi ekūnatiṃsa baddhacakkāni vatvā ekamūlakanayo niṭṭhāpito .
Pāṭho pana saṅkhepena dassito , so asammuyhantena vitthārato veditabbo .
Yathā ca ekamūlako , evaṃ dumūlakādayopi sabbamūlakapariyosānā catunnaṃ satānaṃ upari pañcatiṃsa nayā vuttā .
Seyyathidaṃ – dvimūlakā ekūnatiṃsa , timūlakā aṭṭhavīsa , catumūlakā sattavīsa ;
evaṃ pañcamūlakādayopi ekekaṃ ūnaṃ katvā yāva tiṃsamūlakā , tāva veditabbā .
Pāṭhe pana tesaṃ nāmampi saṅkhipitvā ‘‘ idaṃ sabbamūlakan ’’ ti tiṃsamūlakanayo eko dassito .
Yasmā ca suññāgārapadaṃ jhānena aghaṭitaṃ sīsaṃ na otarati , tasmā taṃ anāmasitvāP2.498 mohā cittaṃV2.80 vinīvaraṇapadapariyosānāyeva sabbattha yojanā dassitāti veditabbā .
Evaṃ paṭhamajjhānādīni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā dutiyajjhānādīhi ghaṭetvā vā aghaṭetvā vā samāpajjintiādinā nayena ullapato mokkho natthi , pārājikaṃ āpajjatiyevāti .
Imassa atthassa dassanavasena vutte ca panetasmiṃ suddhikamahāvāre ayaṃ saṅkhepato atthavaṇṇanā – tīhākārehīti sampajānamusāvādassa aṅgabhūtehi tīhi kāraṇehi .
Pubbevassa hotīti pubbabhāgeyeva assa puggalassa evaṃ hoti ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti .
Bhaṇantassa hotīti bhaṇamānassa hoti .
Bhaṇitassa hotīti bhaṇite assa hoti , yaṃ vattabbaṃ tasmiṃ vutte hotīti attho .
Atha vā bhaṇitassāti vuttavato niṭṭhitavacanassa hotīti .
Yo evaṃ pubbabhāgepi jānāti , bhaṇantopi jānāti , pacchāpi jānāti ,‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti so ‘‘ paṭhamajjhānaṃ samāpajjin ’’ ti bhaṇanto pārājikaṃ āpajjatīti ayamettha attho dassito .
Kiñcāpi dassito , atha kho ayamettha viseso – pucchā tāva hoti ‘‘‘ musā bhaṇissan ’ ti pubbabhāgo atthi ,‘ musā mayā bhaṇitan ’ ti pacchābhāgo natthi , vuttamattameva hi koci pamussati , kiṃ tassa pārājikaṃ hoti , na hotī ’’ ti ?
Sā evaṃ aṭṭhakathāsu vissajjitā – pubbabhāge ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti ca bhaṇantassaM2.89 ‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti ca jānato pacchābhāge ‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti na sakkā na bhavituṃ .
Sacepi na hoti pārājikameva .
Purimameva hi aṅgadvayaṃ pamāṇaṃ .
Yassāpi pubbabhāge ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti ābhogo natthi , bhaṇanto pana ‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti jānāti , bhaṇitepi ‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti jānāti , so āpattiyā na kāretabbo .
Pubbabhāgo hi pamāṇataro .
Tasmiṃ asati davā bhaṇitaṃ vā ravā bhaṇitaṃ vā hotī ’’ ti .
Ettha ca taṃñāṇatā ca ñāṇasamodhānañca pariccajitabbaṃ .
Taṃñāṇatā pariccajitabbātiP2.499 yena cittena ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti jānāti , teneva ‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti ca ‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti ca jānātīti evaṃ ekacitteneva tīsu khaṇesu jānātīti ayaṃ taṃññaṇatā pariccajitabbā , na hi sakkā teneva cittena taṃ cittaṃ jānituṃ yathā na sakkā teneva asinā so asi chinditunti .
Purimaṃ purimaṃ pana cittaṃ pacchimassa pacchimassa cittassa tathā uppattiyā paccayo hutvā nirujjhati .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Pamāṇaṃ pubbabhāgova , tasmiṃ sati na hessati ;
Sesadvayanti nattheta , miti vācā tivaṅgikā ’’ ti .
‘‘ ÑāṇasamodhānaṃV2.81 pariccajitabban ’’ ti etāni tīṇi cittāni ekakkhaṇe uppajjantīti na gahetabbāni .
Idañhi cittaṃ nāma –
Aniruddhamhi paṭhame , na uppajjati pacchimaṃ ;
Nirantaruppajjanato , ekaṃ viya pakāsati .
Ito paraṃ pana yvāyaṃ ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjin ’’ ti sampajānamusā bhaṇati , yasmā so ‘‘ natthi me paṭhamaṃ jhānan ’’ ti evaṃdiṭṭhiko hoti , tassa hi atthevāyaṃ laddhi .
Tathā ‘‘ natthi me paṭhamaṃ jhānan ’’ ti evamassa khamati ceva ruccati ca .
Evaṃsabhāvameva cassa cittaṃ ‘‘ natthi me paṭhamaṃ jhānan ’’ ti .
Yadā pana musā vattukāmo hoti , tadā taṃ diṭṭhiṃ vā diṭṭhiyā saha khantiṃ vā diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruciṃ vā , diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ bhāvaṃ vā vinidhāya nikkhipitvā paṭicchādetvā abhūtaṃ katvā bhaṇati , tasmā tesampi vasena aṅgabhedaṃ dassetuṃ ‘‘ catūhākārehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Parivāre ca ‘‘ aṭṭhaṅgikoM2.90 musāvādo ’’ ti ( paṭi .328) vuttattā tattha adhippetāya saññāya saddhiṃ aññopi idha ‘‘ aṭṭhahākārehī ’’ ti ekoP2.500 nayo yojetabbo .
Ettha ca vinidhāya diṭṭhin ti balavadhammavinidhānavasenetaṃ vuttaṃ .
Vinidhāya khantin tiādīni tato dubbaladubbalānaṃ vinidhānavasena .
Vinidhāya saññan ti idaṃ panettha sabbadubbaladhammavinidhānaṃ .
Saññāmattampi nāma avinidhāya sampajānamusā bhāsissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Yasmā pana ‘‘ samāpajjissāmī ’’ tiādinā anāgatavacanena pārājikaṃ na hoti , tasmā ‘‘ samāpajjin ’’ tiādīni atītavattamānapadāneva pāṭhe vuttānīti veditabbāni . 207. Ito paraṃ sabbampi imasmiṃ suddhikamahāvāre uttānatthameva .
Na hettha taṃ atthi – yaṃ iminā vinicchayena na sakkā bhaveyya viññātuṃ , ṭhapetvā kilesappahānapadassa padabhājane ‘‘ rāgo me catto vanto ’’ tiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ .
Svāyaṃ vuccati – ettha hi cattoti idaṃ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ .
Vantoti idaṃ puna anādiyanabhāvadassanavasena .
Muttoti idaṃ santatito vimocanavasena .
Pahīnoti idaṃ muttassāpi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena .
Paṭinissaṭṭhoti idaṃ pubbe ādinnapubbassa paṭinissaggadassanavasena .
Ukkheṭitoti idaṃ ariyamaggena uttāsitattā puna anallīyanabhāvadassanavasena .
Svāyamattho saddasatthato pariyesitabbo
V2.82 .
Samukkheṭitoti idaṃ suṭṭhu uttāsetvā aṇusahagatassāpi puna anallīyanabhāvadassanavasena vuttanti .Suddhikavārakathā niṭṭhitā .
Vattukāmavārakathā
215. Vattukāmavārepi ‘‘ tīhākārehī ’’ tiādīnaṃ attho , vārapeyyālappabhedo ca sabbo idha vuttanayeneva veditabbo .
Kevalañhi yaṃ ‘‘ mayā virajjhitvā aññaṃ vattukāmena aññaṃ vuttaṃ , tasmā natthi mayhaṃ āpattī ’’ ti evaṃ okāsagavesakānaṃ pāpapuggalānaṃ okāsanisedhanatthaṃ vutto .
Yatheva hi ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vattukāmo ‘‘ dhammaṃ paccakkhāmī ’’ tiādīsu sikkhāpaccakkhānapadesu yaṃ vā taṃ vā vadantopi khette otiṇṇattā sikkhāpaccakkhātakova
M2.91 hoti ;
evaṃP2.501 paṭhamajjhānādīsu uttarimanussadhammapadesu yaṃkiñci ekaṃ vattukāmo tato aññaṃ yaṃ vā taṃ vā vadantopi khette otiṇṇattā pārājikova hoti .
Sace yassa vadati , so tamatthaṃ taṅkhaṇaññeva jānāti .
Jānanalakkhaṇañcettha sikkhāpaccakkhāne vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – sikkhāpaccakkhānaṃ hatthamuddāya sīsaṃ na otarati .
Idaṃ abhūtārocanaṃ hatthamuddāyapi otarati .
Yo hi hatthavikārādīhipi aṅgapaccaṅgacopanehi abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ viññattipathe ṭhitassa puggalassa āroceti , so ca tamatthaṃ jānāti , pārājikova hoti .
Atha pana yassa āroceti , so na jānāti ‘‘ ki ayaṃ bhaṇatī ’’ ti , saṃsayaṃ vā āpajjati , ciraṃ vīmaṃsitvā vā pacchā jānāti , appaṭivijānanto icceva saṅkhyaṃ gacchati .
Evaṃ appaṭivijānantassa vutte thullaccayaṃ hoti .
Yo pana jhānādīni attano adhigamavasena vā uggahaparipucchādivasena vā na jānāti , kevalaṃ jhānanti vā vimokkhoti vā vacanamattameva sutaṃ hoti , sopi tena vutte ‘‘ jhānaṃ kira samāpajjinti esa vadatī ’’ ti yadi ettakamattampi jānāti , jānāticceva saṅkhyaṃ gacchati .
Tassa vutte pārājikameva .
Seso ekassa vā dvinnaṃ vā bahūnaṃ vā niyamitāniyamitavasena viseso sabbo sikkhāpaccakkhānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabboti .
Vattukāmavārakathā niṭṭhitā . 220. Paccayapaṭisaṃyuttavārepi
V2.83 – sabbaṃ vārapeyyālabhedaṃ pubbe āgatapadānañca atthaṃ vuttanayeneva ñatvā pāḷikkamo tāva evaṃ jānitabbo .
Ettha hi ‘‘ yo te vihāre vasi , yo te cīvaraṃ paribhuñji , yo te piṇḍapātaṃ paribhuñji , yo te senāsanaṃ paribhuñji , yo te gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjī ’’ ti ime pañca paccattavacanavārā ,‘‘ yena te vihāro paribhutto ’’ tiādayo pañca karaṇavacanavārā ,‘‘ yaṃ tvaṃ āgamma vihāraṃ adāsī ’’ tiādayo pañca upayogavacanavārā vuttāP2.502 , tesaṃ vasena idha vuttena suññāgārapadena saddhiṃ pubbe vuttesu paṭhamajjhānādīsu sabbapadesuM2.92 vārapeyyālabhedo veditabbo .
‘‘ Yo te vihāre , yena te vihāro , yaṃ tvaṃ āgamma vihāran ’’ ti evaṃ pariyāyena vuttattā pana ‘‘ ahan ’’ ti ca avuttattā paṭivijānantassa vuttepi idha thullaccayaṃ , apaṭivijānantassa dukkaṭanti ayamettha vinicchayo .Anāpattibhedakathā
Evaṃ vitthāravasena āpattibhedaṃ dassetvā idāni anāpattiṃ dassento ‘‘ anāpatti adhimānenā ’’ tiādimāha .
Tattha adhimānenāti adhigatamānena samudācarantassa anāpatti .
Anullapanādhippāyassāti kohaññe icchācāre aṭhatvā anullapanādhippāyassa sabrahmacārīnaṃ santike aññaṃ byākarontassa anāpatti .
Ummattakādayo pubbe vuttanayāeva .
Idha pana ādikammikā vaggumudātīriyā bhikkhū .
Tesaṃ anāpattīti .
Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – hatthamuddāya ārocentassa kāyacittato , vacībhedena ārocentassa vācācittato , ubhayaṃ karontassa kāyavācācittato samuṭṭhāti .
Kiriyaṃ , saññāvimokkhaṃ , sacittakaṃ , lokavajjaṃ , kāyakammaṃ , vacīkammaṃ , akusalacittaṃ , tivedanaṃ hasantopi hi somanassiko ullapati bhāyantopi majjhattopīti .
Vinītavatthuvaṇṇanā