43-44.
Idāni yaṃ taṃ aññampi vatthu uppannaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ tena kho pana samayenā ’’ tiādimāha .
Tatrāpi ayamanuttānapadavaṇṇanā – vesālikāti vesālivāsino .
Vajjiputtakāti vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā .
Sāsane kira yo yo upaddavo ādīnavo abbudamuppajji , sabbaṃ taṃ vajjiputtake nissāya .
Tathā hi devadattopi vajjiputtake pakkhe labhitvā saṅghaṃ bhindi .
Vajjiputtakā eva ca vassasataparinibbute bhagavati uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpesuṃ .
Imepi tesaṃ yeva ekacce evaṃ paññattepi sikkhāpade
P1.229 yāvadatthaṃ bhuñjiṃsu … pe … methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsūti .Ñātibyasanenapīti ettha asanaṃ byasanaṃ vikkhepo viddhaṃsanaṃ vināsoti sabbametaṃ ekatthaṃ .
Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ , tena ñātibyasanena , rājadaṇḍabyādhimaraṇavippavāsanimittena
V1.178 ñātivināsenāti attho .
Esa nayo dutiyapadepi .
Tatiyapade pana ārogyavināsako rogo eva rogabyasanaṃ .
So hi ārogyaṃ byasati vikkhipati vināsetīti byasanaṃ .
Rogova byasanaṃ rogabyasanaṃ , tena rogabyasanena .
Phuṭṭhāti adhipannā abhibhūtā samannāgatāti attho .Na mayaṃ , bhante ānanda , buddhagarahinoti bhante ānanda , mayaṃ na buddhaṃ garahāma , na buddhassa dosaṃ dema .
Na dhammagarahino , na saṅghagarahino .
Attagarahino mayan ti attānameva mayaṃ garahāma , attano dosaṃ dema .
Alakkhikāti nissirikā .
Appapuññāti parittapuññā .
Vipassakā kusalānaṃ dhammānan ti ye aṭṭhatiṃsārammaṇesu vibhattā kusalā dhammā , tesaṃ vipassakā ;
tato tato ārammaṇato vuṭṭhāya teva dhamme vipassamānāti
M1.194 attho .
Pubbarattāpararattan ti rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ , rattiyā aparaṃ apararattaṃ , paṭhamayāmañca pacchimayāmañcāti vuttaṃ hoti .
Bodhipakkhikānan ti bodhissa pakkhe bhavānaṃ , arahattamaggañāṇassa upakārakānanti attho .
Bhāvanānuyogan ti vaḍḍhanānuyogaṃ .
Anuyuttā vihareyyāmāti gihipalibodhaṃ āvāsapalibodhañca pahāya vivittesu senāsanesu yuttapayuttā anaññakiccā vihareyyāma .Evamāvusoti thero etesaṃ āsayaṃ ajānanto idaṃ nesaṃ mahāgajjitaṃ sutvā ‘‘ sace ime īdisā bhavissanti , sādhū ’’ ti maññamāno ‘‘ evamāvuso ’’ ti sampaṭicchi .
Aṭṭhānametaṃ anavakāsoti ubhayampetaṃ kāraṇapaṭikkhepavacanaṃ .
Kāraṇañhi yasmā tattha tadāyattavuttibhāvena phalaṃ tiṭṭhati .
Yasmā cassa taṃ okāso hoti tadāyattavuttibhāvena , tasmā ‘‘ ṭhānañca avakāso cā ’’ ti vuccati , taṃ paṭikkhipanto āha –
‘‘ aṭṭhānametaṃ , ānanda
P1.230 , anavakāso ’’ ti .
Etaṃ ṭhānaṃ vā okāso vā natthi .
Yaṃ tathāgatoti yena tathāgato vajjīnaṃ vā … pe … samūhaneyya , taṃ kāraṇaṃ natthīti attho .
Yadi hi bhagavā etesaṃ ‘‘ labheyyāma upasampadan ’’ ti yācantānaṃ upasampadaṃ dadeyya , evaṃ sante ‘‘ pārājiko hoti asaṃvāso ’’ ti paññattaṃ samūhaneyya .
Yasmā panetaṃ na samūhanati , tasmā ‘‘ aṭṭhānametan ’’ tiādimāha .So āgato na upasampādetabboti ‘‘ yadi hi evaṃ āgato upasampadaṃ labheyya , sāsane agāravo bhaveyya .
Sāmaṇerabhūmiyaṃ pana ṭhito sagāravo ca bhavissati , attatthañca karissatī ’’ ti ñatvā anukampamāno bhagavā āha –
‘‘ so āgato na upasampādetabbo ’’ ti .
So āgato upasampādetabboti evaṃ āgato bhikkhubhāve ṭhatvā avipannasīlatāya sāsane sagāravo
V1.179 bhavissati , so sati upanissaye nacirasseva uttamatthaṃ pāpuṇissatīti ñatvā upasampādetabboti āha .Evaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā āgatesu anupasampādetabbañca upasampādetabbañca dassetvā tīṇipi vatthūni samodhānetvā paripuṇṇaṃ katvā sikkhāpadaṃ paññapetukāmo ‘‘ evañca pana , bhikkhave , imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā ’’ ti vatvā ‘‘ yo pana bhikkhu … pe … asaṃvāso ’’ ti paripuṇṇaṃ sikkhāpadaṃ paññapesi .
Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .
Catubbidhavinayakathā
43-44.
Idāni yaṃ taṃ aññampi vatthu uppannaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ tena kho pana samayenā ’’ tiādimāha .
Tatrāpi ayamanuttānapadavaṇṇanā – vesālikāti vesālivāsino .
Vajjiputtakāti vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā .
Sāsane kira yo yo upaddavo ādīnavo abbudamuppajji , sabbaṃ taṃ vajjiputtake nissāya .
Tathā hi devadattopi vajjiputtake pakkhe labhitvā saṅghaṃ bhindi .
Vajjiputtakā eva ca vassasataparinibbute bhagavati uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpesuṃ .
Imepi tesaṃ yeva ekacce evaṃ paññattepi sikkhāpade
P1.229 yāvadatthaṃ bhuñjiṃsu … pe … methunaṃ dhammaṃ paṭiseviṃsūti .
Ñātibyasanenapīti ettha asanaṃ byasanaṃ vikkhepo viddhaṃsanaṃ vināsoti sabbametaṃ ekatthaṃ .
Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ , tena ñātibyasanena , rājadaṇḍabyādhimaraṇavippavāsanimittenaV1.178 ñātivināsenāti attho .
Esa nayo dutiyapadepi .
Tatiyapade pana ārogyavināsako rogo eva rogabyasanaṃ .
So hi ārogyaṃ byasati vikkhipati vināsetīti byasanaṃ .
Rogova byasanaṃ rogabyasanaṃ , tena rogabyasanena .
Phuṭṭhāti adhipannā abhibhūtā samannāgatāti attho .
Na mayaṃ , bhante ānanda , buddhagarahinoti bhante ānanda , mayaṃ na buddhaṃ garahāma , na buddhassa dosaṃ dema .
Na dhammagarahino , na saṅghagarahino .
Attagarahino mayan ti attānameva mayaṃ garahāma , attano dosaṃ dema .
Alakkhikāti nissirikā .
Appapuññāti parittapuññā .
Vipassakā kusalānaṃ dhammānan ti ye aṭṭhatiṃsārammaṇesu vibhattā kusalā dhammā , tesaṃ vipassakā ;
tato tato ārammaṇato vuṭṭhāya teva dhamme vipassamānātiM1.194 attho .
Pubbarattāpararattan ti rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ , rattiyā aparaṃ apararattaṃ , paṭhamayāmañca pacchimayāmañcāti vuttaṃ hoti .
Bodhipakkhikānan ti bodhissa pakkhe bhavānaṃ , arahattamaggañāṇassa upakārakānanti attho .
Bhāvanānuyogan ti vaḍḍhanānuyogaṃ .
Anuyuttā vihareyyāmāti gihipalibodhaṃ āvāsapalibodhañca pahāya vivittesu senāsanesu yuttapayuttā anaññakiccā vihareyyāma .
Evamāvusoti thero etesaṃ āsayaṃ ajānanto idaṃ nesaṃ mahāgajjitaṃ sutvā ‘‘ sace ime īdisā bhavissanti , sādhū ’’ ti maññamāno ‘‘ evamāvuso ’’ ti sampaṭicchi .
Aṭṭhānametaṃ anavakāsoti ubhayampetaṃ kāraṇapaṭikkhepavacanaṃ .
Kāraṇañhi yasmā tattha tadāyattavuttibhāvena phalaṃ tiṭṭhati .
Yasmā cassa taṃ okāso hoti tadāyattavuttibhāvena , tasmā ‘‘ ṭhānañca avakāso cā ’’ ti vuccati , taṃ paṭikkhipanto āha –
‘‘ aṭṭhānametaṃ , ānandaP1.230 , anavakāso ’’ ti .
Etaṃ ṭhānaṃ vā okāso vā natthi .
Yaṃ tathāgatoti yena tathāgato vajjīnaṃ vā … pe … samūhaneyya , taṃ kāraṇaṃ natthīti attho .
Yadi hi bhagavā etesaṃ ‘‘ labheyyāma upasampadan ’’ ti yācantānaṃ upasampadaṃ dadeyya , evaṃ sante ‘‘ pārājiko hoti asaṃvāso ’’ ti paññattaṃ samūhaneyya .
Yasmā panetaṃ na samūhanati , tasmā ‘‘ aṭṭhānametan ’’ tiādimāha .
So āgato na upasampādetabboti ‘‘ yadi hi evaṃ āgato upasampadaṃ labheyya , sāsane agāravo bhaveyya .
Sāmaṇerabhūmiyaṃ pana ṭhito sagāravo ca bhavissati , attatthañca karissatī ’’ ti ñatvā anukampamāno bhagavā āha –
‘‘ so āgato na upasampādetabbo ’’ ti .
So āgato upasampādetabboti evaṃ āgato bhikkhubhāve ṭhatvā avipannasīlatāya sāsane sagāravoV1.179 bhavissati , so sati upanissaye nacirasseva uttamatthaṃ pāpuṇissatīti ñatvā upasampādetabboti āha .
Evaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā āgatesu anupasampādetabbañca upasampādetabbañca dassetvā tīṇipi vatthūni samodhānetvā paripuṇṇaṃ katvā sikkhāpadaṃ paññapetukāmo ‘‘ evañca pana , bhikkhave , imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā ’’ ti vatvā ‘‘ yo pana bhikkhu … pe … asaṃvāso ’’ ti paripuṇṇaṃ sikkhāpadaṃ paññapesi .
Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .
Catubbidhavinayakathā 45. Idānissa
M1.195 atthaṃ vibhajanto ‘‘ yo panāti , yo yādiso ’’ tiādimāha .
Yaṃ vuttaṃ yo panāti yo yādisotiādi .
Ettha yo panāti vibhajitabbapadaṃ ;
yo yādisotiādīni tassa vibhajanapadāni .
Ettha ca yasmā panāti nipātamattaṃ ;
yoti atthapadaṃ ;
tañca aniyamena puggalaṃ dīpeti , tasmā tassa atthaṃ dassento aniyamena puggaladīpakaṃ yo saddameva āha .
Tasmā ettha evamattho veditabbo – yo panāti yo yokocīti vuttaṃ hoti .
Yasmā pana yo yokoci nāma , so avassaṃ liṅga-yutta-jāti-nāma-gotta-sīla-vihāra-gocaravayesu ekenākārena paññāyati , tasmā taṃ tathā ñāpetuṃ taṃ pabhedaṃ pakāsento ‘‘ yādiso ’’ tiādimāha .
Tattha yādisoti liṅgavasena yādiso vā tādiso vā hotu ;
dīgho vā rasso vā kāḷo vā odāto vā maṅguracchavi vā kiso vā thūlo vāti attho .
Yathāyuttoti yogavasena yena vā tena vā yutto hotu ;
navakammayutto vā uddesayutto vā vāsadhurayutto vāti attho .
Yathājaccoti jātivasena yaṃjacco vā taṃjacco vā hotu ;
khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vāti attho .
Yathānāmoti nāmavasena yathānāmo vā tathānāmo vā hotu ;
buddharakkhito vā dhammarakkhito vā saṅgharakkhito vāti attho .
Yathāgottoti gottavasena yathāgotto vā tathāgotto vā yena vā tena vā gottena hotu ;
kaccāyano vā vāsiṭṭho vā kosiyo vāti attho .
Yathāsīloti sīlesu yathāsīlo vā tathāsīlo vā hotu ;
navakammasīlo vā uddesasīlo vā vāsadhurasīlo vāti attho .
Yathāvihārīti vihāresupi yathāvihārī vā tathāvihārī vā hotu ;
navakammavihārī vā uddesavihārī vā vāsadhuravihārī vāti attho .
Yathāgocaroti gocaresupi yathāgocaro vā tathāgocaro vā hotu ;
navakammagocaroP1.239 vā uddesagocaro vā vāsadhuragocaro vāti attho .
Thero vāti ādīsu vayovuḍḍhādīsu yo vā so vā hotu ;
paripuṇṇadasavassatāya thero vā ūnapañcavassatāya navo vā atirekapañcavassatāyaM1.204 majjhimo vāti attho .
Atha kho sabbova imasmiṃ atthe eso vuccati ‘‘ yo panā ’’ ti .Bhikkhuniddese bhikkhatīti bhikkhako ;
labhanto vā alabhanto vā ariyāya yācanāya yācatīti attho .
Buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhācariyaṃ ajjhupagato nāma .
Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito , so kasigorakkhādīhi jīvikakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu .
Parapaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi
V1.188 bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu ;
piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu .
Agghaphassavaṇṇabhedena bhinnaṃ paṭaṃ dhāretīti bhinnapaṭadharo .
Tattha satthakacchedanena agghabhedo veditabbo .
Sahassagghanakopi hi paṭo satthakena khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinno bhinnaggho hoti .
Purimagghato upaḍḍhampi na agghati .
Suttasaṃsibbanena phassabhedo veditabbo .
Sukhasamphassopi hi paṭo suttehi saṃsibbito bhinnaphasso hoti .
Kharasamphassataṃ pāpuṇāti .
Sūcimalādīhi vaṇṇabhedo veditabbo .
Suparisuddhopi hi paṭo sūcikammato paṭṭhāya sūcimalena , hatthasedamalajallikāhi , avasāne rajanakappakaraṇehi ca bhinnavaṇṇo hoti ;
pakativaṇṇaṃ vijahati .
Evaṃ tīhākārehi bhinnapaṭadhāraṇato bhinnapaṭadharoti bhikkhu .
Gihivatthavisabhāgānaṃ vā kāsāvānaṃ dhāraṇamatteneva bhinnapaṭadharoti bhikkhu .
Samaññāyāti paññattiyā vohārenāti attho .
Samaññāya eva hi ekacco ‘‘ bhikkhū ’’ ti paññāyati .
Tathā hi nimantanādimhi bhikkhūsu gaṇiyamānesu sāmaṇerepi gahetvā ‘‘ sataṃ bhikkhū sahassaṃ bhikkhū ’’ ti vadanti .
Paṭiññāyāti attano paṭijānanena paṭiññāyapi hi ekacco ‘‘ bhikkhū ’’ ti paññāyati .
Tassa ‘‘ ko etthāti ?
Ahaṃ , āvuso , bhikkhū ’’ ti ( a . ni .10.96) evamādīsu sambhavo daṭṭhabboP1.240 .
Ayaṃ pana ānandattherena vuttā dhammikā paṭiññā .
Rattibhāge pana dussīlāpi paṭipathaṃ āgacchantā ‘‘ ko etthā ’’ ti vutte adhammikāya paṭiññāya abhūtāya ‘‘ mayaṃ bhikkhū ’’ ti vadanti .
EhiM1.205 bhikkhūti ehi bhikkhu nāma bhagavato ‘‘ ehi bhikkhū ’’ ti vacanamattena bhikkhubhāvaṃ ehibhikkhūpasampadaṃ patto .
Bhagavā hi ehibhikkhubhāvāya upanissayasampannaṃ puggalaṃ disvā rattapaṃsukūlantarato suvaṇṇavaṇṇaṃ dakkhiṇahatthaṃ nīharitvā brahmaghosaṃ nicchārento ‘‘ ehi , bhikkhu , cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā ’’ ti vadati .
Tassa saheva bhagavato vacanena gihiliṅgaṃ antaradhāyati , pabbajjā ca upasampadā ca ruhati .
Bhaṇḍu kāsāyavasano hoti .
Ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃse ṭhapetvā vāmaṃsakūṭe āsattanīluppalavaṇṇamattikāpatto –
‘‘ Ticīvarañca patto ca , vāsi sūci ca bandhanaṃ ;
Parissāvanena aṭṭhete , yuttayogassa bhikkhuno ’’ ti .
EvaṃV1.189 vuttehi aṭṭhahi parikkhārehi sarīre paṭimukkehiyeva saṭṭhivassikatthero viya iriyāpathasampanno buddhācariyako buddhupajjhāyako sammāsambuddhaṃ vandamānoyeva tiṭṭhati .
Bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ ekasmiṃ kāle ehibhikkhūpasampadāya eva upasampādeti .
Evaṃ upasampannāni ca sahassupari ekacattālīsuttarāni tīṇi bhikkhusatāni ahesuṃ ;
seyyathidaṃ – pañca pañcavaggiyattherā , yaso kulaputto , tassa parivārā catupaṇṇāsa sahāyakā , tiṃsa bhaddavaggiyā , sahassapurāṇajaṭilā , saddhiṃ dvīhi aggasāvakehi aḍḍhateyyasatā paribbājakā , eko aṅgulimālattheroti .
Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ Tīṇi sataṃ sahassañca , cattālīsaṃ punāpare ;
Eko ca thero sappañño , sabbe te ehibhikkhukā ’’ ti .
Na kevalañca ete eva , aññepi bahū santi .
Seyyathidaṃ – tisataparivāro selo brāhmaṇo , sahassaparivāro mahākappino , dasasahassāP1.241 kapilavatthuvāsino kulaputtā , soḷasasahassā pārāyanikabrāhmaṇāti evamādayo .
Te pana vinayapiṭake pāḷiyaṃ na niddiṭṭhattā na vuttā .
Ime tattha niddiṭṭhattā vuttāti .
‘‘ Sattavīsa sahassāni , tīṇiyeva satāni ca ;
Etepi sabbe saṅkhātā , sabbe te ehibhikkhukā ’’ ti .
TīhiM1.206 saraṇagamanehi upasampannoti ‘‘ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ tiādinā nayena tikkhattuṃ vācaṃ bhinditvā vuttehi tīhi saraṇagamanehi upasampanno .
Ayañhi upasampadā nāma aṭṭhavidhā – ehibhikkhūpasampadā , saraṇagamanūpasampadā , ovādapaṭiggahaṇūpasampadā , pañhabyākaraṇūpasampadā , garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā , dūtenūpasampadā , aṭṭhavācikūpasampadā , ñatticatutthakammūpasampadāti .
Tattha ehibhikkhūpasampadā , saraṇagamanūpasampadā ca vuttā eva .
Ovādapaṭiggahaṇūpasampadā nāma ‘‘ tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃ –
‘ tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesu cā ’ ti .
Evañhi te , kassapa , sikkhitabbaṃ .
Tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃ –
‘ yaṃ kiñci dhammaṃ sossāmi kusalūpasaṃhitaṃ , sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ sossāmī ’ ti .
Evaṃ hi te , kassapa , sikkhitabbaṃ .
Tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃV1.190 –
‘ sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī ’ ti .
Evañhi te , kassapa , sikkhitabban ’’ ti ( saṃ . ni .2.154) iminā ovādapaṭiggahaṇena mahākassapattherassa anuññātaupasampadā .
Pañhabyākaraṇūpasampadā nāma sopākassa anuññātaupasampadā .
Bhagavā kira pubbārāme anucaṅkamantaṃ sopākasāmaṇeraṃ ‘‘‘ uddhumātakasaññā ’ ti vā , sopāka ,‘ rūpasaññā ’ ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanāP1.242 , udāhu ekatthā , byañjanameva nānan ’’ ti dasa asubhanissite pañhe pucchi .
So te byākāsi .
Bhagavā tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘ kativassosi tvaṃ , sopākā ’’ ti pucchi .
‘‘ Sattavassohaṃ , bhagavā ’’ ti .
‘‘ Sopāka , tvaṃ mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā pañhe byākāsī ’’ ti āraddhacitto upasampadaṃ anujāni .
Ayaṃ pañhabyākaraṇūpasampadā .
Garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā nāma mahāpajāpatiyā aṭṭhagarudhammassa paṭiggahaṇena anuññātaupasampadā .
Dūtenūpasampadā nāma aḍḍhakāsiyā gaṇikāya anuññātaupasampadā .
Aṭṭhavācikūpasampadā nāma bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghato ñatticatutthena bhikkhusaṅghato ñatticatutthenāti imehi dvīhi kammehi upasampadā .
ÑatticatutthakammūpasampadāM1.207 nāma bhikkhūnaṃ etarahi upasampadā .
Imāsu aṭṭhasu upasampadāsu ‘‘ yā sā , bhikkhave , mayā tīhi saraṇagamanehi upasampadā anuññātā , taṃ ajjatagge paṭikkhipāmi .
Anujānāmi , bhikkhave , ñatticatutthena kammena upasampādetun ’’ ti ( mahāva .69) evaṃ anuññātāya imāya upasampadāya upasampannoti vuttaṃ hoti .
Bhadroti apāpako .
Kalyāṇaputhujjanādayo hi yāva arahā , tāva bhadrena sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena ca samannāgatattā ‘‘ bhadro bhikkhū ’’ ti saṅkhyaṃ gacchanti .
Sāroti tehiyeva sīlasārādīhi samannāgatattā nīlasamannāgamena nīlo paṭo viya ‘‘ sāro bhikkhū ’’ ti veditabbo .
Vigatakilesapheggubhāvato vā khīṇāsavova ‘‘ sāro ’’ ti veditabbo .
Sekhoti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ sattaV1.191 ariyā tisso sikkhā sikkhantīti sekhā .
Tesu yo koci ‘‘ sekho bhikkhū ’’ ti veditabbo .
Na sikkhatīti asekho .
Sekkhadhamme atikkamma aggaphale ṭhito , tato uttari sikkhitabbābhāvato khīṇāsavo ‘‘ asekho ’’ ti vuccati .
Samaggena saṅghenāti sabbantimena pariyāyena pañcavaggakaraṇīye kamme yāvatikā bhikkhū kammappattā , tesaṃ āgatattā chandārahānaṃ chandassa āhaṭattā , sammukhībhūtānañca appaṭikkosanato ekasmiṃ kamme samaggabhāvaṃ upagatena .
ÑatticatutthenātiP1.243 tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā kātabbena .
Kammenāti dhammikena vinayakammena .
Akuppenāti vatthu-ñatti-anussāvana-sīmā-parisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbatañca upagatena .
Ṭhānārahenāti kāraṇārahena satthusāsanārahena .
Upasampanno nāma uparibhāvaṃ samāpanno , pattoti attho .
Bhikkhubhāvo hi uparibhāvo , tañcesa yathāvuttena kammena samāpannattā ‘‘ upasampanno ’’ ti vuccati .
Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ .
Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ .
Tāni ca ‘‘ apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamman ’’ ti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni .
Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅge yeva vaṇṇayissāma .
Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā caM1.208 na bhāriyā bhavissati ;
yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati .
Tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti ;
tasmā anupadavaṇṇanameva karoma .
Tatrāti tesu ‘‘ bhikkhako ’’ tiādinā nayena vuttesu bhikkhūsu .
Yvāyaṃ bhikkhūti yo ayaṃ bhikkhu .
Samaggena saṅghena … pe … upasampannoti aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatuttheneva kammena upasampanno .
Ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti ayaṃ imasmiṃ ‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājiko hotī ’’ ti atthe ‘‘ bhikkhū ’’ ti adhippeto .
Itare pana ‘‘ bhikkhako ’’ ti ādayo atthuddhāravasena vuttā .
Tesu ca ‘‘ bhikkhako ’’ ti ādayo niruttivasena vuttā ,‘‘ samaññāya bhikkhu , paṭiññāya bhikkhū ’’ ti ime dve abhilāpavasena vuttā ,‘‘ ehi bhikkhū ’’ ti buddhena upajjhāyena paṭiladdhaupasampadāvasena vutto .
Saraṇagamanabhikkhu anuppannāya kammavācāya upasampadāvasena vutto ,‘‘ bhadro ’’ tiādayo guṇavasena vuttāti veditabbā .
Bhikkhupadabhājanīyaṃ niṭṭhitaṃ .Tatrāti tesu ‘‘ bhikkhako ’’ tiādinā nayena vuttesu bhikkhūsu .
Yvāyaṃ bhikkhūti yo ayaṃ bhikkhu .
Samaggena saṅghena … pe … upasampannoti aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatuttheneva kammena upasampanno .
Ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti ayaṃ imasmiṃ ‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājiko hotī ’’ ti atthe ‘‘ bhikkhū ’’ ti adhippeto .
Itare pana ‘‘ bhikkhako ’’ ti ādayo atthuddhāravasena vuttā .
Tesu ca ‘‘ bhikkhako ’’ ti ādayo niruttivasena vuttā ,‘‘ samaññāya bhikkhu , paṭiññāya bhikkhū ’’ ti ime dve abhilāpavasena vuttā ,‘‘ ehi bhikkhū ’’ ti buddhena upajjhāyena paṭiladdhaupasampadāvasena vutto .
Saraṇagamanabhikkhu anuppannāya kammavācāya upasampadāvasena vutto ,‘‘ bhadro ’’ tiādayo guṇavasena vuttāti veditabbā .
Idāni
V1.192 ‘‘ bhikkhūnan ’’ ti idaṃ padaṃ visesatthābhāvato avibhajitvāva yaṃ sikkhañca sājīvañca samāpannattā bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno hoti , taṃ dassento sikkhātiādimāha .
Tattha sikkhitabbāti sikkhā .
Tissoti gaṇanaparicchedoP1.244 .
Adhisīlasikkhāti adhikaṃ uttamaṃ sīlanti adhisīlaṃ ;
adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā .
Esa nayo adhicitta-adhipaññāsikkhāsu .
Katamaṃ panettha sīlaṃ , katamaṃ adhisīlaṃ , katamaṃ cittaṃ , katamaṃ adhicittaṃ , katamā paññā , katamā adhipaññāti ?
Vuccate – pañcaṅgadasaṅgasīlaṃ tāva sīlameva .
Tañhi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati .
Uppanne buddhe tasmiṃ sīle buddhāpi sāvakāpi mahājanaṃ samādapenti .
Anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti .
Sāmampi paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā samādiyanti .
Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhonti .
Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana ‘‘ adhisīlan ’’ ti vuccati , tañhi sūriyo viya pajjotānaṃ sineru viya pabbatānaṃ sabbalokiyasīlānaṃM1.209 adhikañceva uttamañca , buddhuppādeyeva ca pavattati , na vinā buddhuppādā .
Na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā añño satto ṭhapetuṃ sakkoti , buddhāyeva pana sabbaso kāyavacīdvāraajjhācārasotaṃ chinditvā tassa tassa vītikkamassa anucchavikaṃ taṃ sīlasaṃvaraṃ paññapenti .
Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ , taṃ pana idha anadhippetaṃ .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati .
Kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittāni , lokiyaaṭṭhasamāpatticittāni ca ekajjhaṃ katvā cittamevāti veditabbāni .
Buddhuppādānuppāde cassa pavatti , samādapanaṃ samādānañca sīle vuttanayeneva veditabbaṃ .
Vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ pana ‘‘ adhicittan ’’ ti vuccati .
Tañhi adhisīlaṃ viya sīlānaṃ sabbalokiyacittānaṃ adhikañceva uttamañca , buddhuppādeyeva ca hoti , na vinā buddhuppādā .
Tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ , taṃ pana idha anadhippetaṃ .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati .
‘‘ Atthi dinnaṃ , atthi yiṭṭhan ’’ ti ( dha . sa .1371; vibha .793; ma . ni .3.92) -ādinayappavattaṃ pana kammassakatañāṇaṃ paññā , sā hi buddhe uppannepiP1.245 anuppannepi lokeV1.193 pavattati .
Uppanne buddhe tassā paññāya buddhāpi buddhasāvakāpi mahājanaṃ samādapenti .
Anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti .
Sāmampi paṇḍitā sattā samādiyanti .
Tathā hi aṅkuro dasavassasahassāni mahādānaṃ adāsi .
Velāmo , vessantaro , aññe ca bahū paṇḍitamanussā mahādānāni adaṃsu .
Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhaviṃsu .
Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇaṃ ‘‘ adhipaññā ’’ ti vuccati .
Sā hi adhisīla-adhicittāni viya sīlacittānaṃ sabbalokiyapaññānaṃ adhikā ceva uttamā ca , na ca vinā buddhuppādā loke pavattati .
Tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā , sā pana idha anadhippetā .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti .Tatrāti tāsu tīsu sikkhāsu .
Yāyaṃ adhisīlasikkhāti yā ayaṃ pātimokkhasīlasaṅkhātā adhisīlasikkhā .
Etaṃ sājīvaṃ nāmāti etaṃ sabbampi
M1.210 bhagavatā vinaye ṭhapitaṃ sikkhāpadaṃ , yasmā ettha nānādesajātigottādibhedabhinnā bhikkhū saha jīvanti ekajīvikā sabhāgajīvikā sabhāgavuttino honti , tasmā ‘‘ sājīvan ’’ ti vuccati .Tasmiṃ sikkhatīti taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā ‘‘ yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi na sikkhāmī ’’ ti cittena olokento sikkhati .
Na kevalañcāyametasmiṃ sājīvasaṅkhāte sikkhāpadeyeva sikkhati , sikkhāyapi sikkhati ,‘‘ etaṃ sājīvaṃ nāmā ’’ ti imassa pana anantarassa padassa vasena ‘‘ tasmiṃ sikkhatī ’’ ti vuttaṃ .
Kiñcāpi taṃ evaṃ vuttaṃ , atha kho ayamettha attho daṭṭhabbo – tassā ca sikkhāya sikkhaṃ paripūrento sikkhati , tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatīti .
Tena vuccati sājīvasamāpannoti idampi anantarassa sājīvapadasseva vasena vuttaṃ .
Yasmā pana so sikkhampi samāpanno , tasmā sikkhāsamāpannotipi atthato veditabbo .
Evañhi sati ‘‘ sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti etassa padassa padabhājanampi paripuṇṇaṃ
P1.246 hoti .
Sikkhāsājīvapadabhājanīyaṃ niṭṭhitaṃ .Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā
Sikkhaṃ
V1.194 appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvāti sikkhañca appaṭikkhipitvā dubbalabhāvañca appakāsetvā .
Yasmā ca dubbalye āvikatepi sikkhā appaccakkhātāva hoti , sikkhāya pana paccakkhātāya dubbalyaṃ āvikatameva hoti .
Tasmā ‘‘ dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti iminā padena na koci visesattho labbhati .
Yathā pana ‘‘ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyyā ’’ ti vutte dirattavacanena na koci visesattho labbhati , kevalaṃ lokavohāravasena byañjanasiliṭṭhatāya mukhārūḷhatāya etaṃ vuttaṃ .
Evamidampi vohāravasena byañjanasiliṭṭhatāya mukhārūḷhatāya vuttanti veditabbaṃ .
Yasmā vā bhagavā sātthaṃ sabyañjanaṃ dhammaṃ deseti , tasmā ‘‘ sikkhaṃ appaccakkhāyā ’’ ti iminā atthaṃ sampādetvā ‘‘ dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti iminā byañjanaṃ sampādeti .
Parivārakapadavirahitañhi ekameva atthapadaṃ vuccamānaṃ parivāravirahito rājā viya , vatthālaṅkāravirahito viya ca puriso na sobhati ;
parivārakena pana atthānulomena sahāyapadena saddhiṃ taṃ sobhatīti .
YasmāM1.211 vā sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hoti , tasmā taṃ sandhāya ‘‘ sikkhaṃ appaccakkhāyā ’’ tipadassa atthaṃ vivaranto ‘‘ dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti āha .
Tattha siyā yasmā na sabbaṃ dubbalyāvikammaṃ sikkhāpaccakkhānaṃ , tasmā ‘‘ dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti paṭhamaṃ vatvā tassa atthaniyamanatthaṃ ‘‘ sikkhaṃ appaccakkhāyā ’’ ti vattabbanti , tañca na ;
kasmā ?
Atthānukkamābhāvato .
‘‘ Sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti hi vuttattā yaṃ sikkhaṃ samāpanno , taṃ appaccakkhāyāti vuccamāno anukkameneva attho vutto hoti , na aññathā .
Tasmā idameva paṭhamaṃ vuttanti .
Apica anupaṭipāṭiyāpi ettha attho veditabbo .
Kathaṃ ?
‘‘ Sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti ettha yaṃ sikkhaṃ samāpanno taṃ appaccakkhāya yañca sājīvaṃ samāpanno tattha dubbalyaṃ anāvikatvāti .
IdāniV1.195 sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ visesāvisesaṃP1.247 sikkhāpaccakkhānalakkhaṇañca dassento ‘‘ atthi bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha atthi bhikkhavetiādīni dve mātikāpadāni ;
tāni vibhajanto ‘‘ kathañca bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – kathan ti kena ākārena .
Dubbalyāvikammañcāti dubbalyassa āvikammañca .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Ukkaṇṭhitoti anabhiratiyā imasmiṃ sāsane kicchajīvikappatto .
Atha vā ajja yāmi , sve yāmi , ito yāmi , ettha yāmīti uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno , vikkhitto anekaggoti vuttaṃ hoti .
Anabhiratoti sāsane abhirativirahito .
Sāmaññā cavitukāmoti samaṇabhāvato apagantukāmo .
Bhikkhubhāvan ti bhikkhubhāvena .
Karaṇatthe upayogavacanaṃ .
‘‘ Kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyyā ’’ tiādīsu ( pārā .162) pana yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vuttaṃ .
Aṭṭīyamānoti aṭṭaṃ pīḷitaṃ dukkhitaṃ viya attānaṃ ācaramāno ;
tena vā bhikkhubhāvena aṭṭo kariyamāno pīḷiyamānoti attho .
Harāyamānoti lajjamāno .
Jigucchamānoti asuciṃ viya taṃ jigucchanto .
Gihibhāvaṃ patthayamānotiādīni uttānatthāniyeva .
Yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyan ti ettha yaṃnūnāti parivitakkadassane nipāto .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ sacāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyaṃ , sādhu vata me siyā ’’ ti .
Vadati viññāpetītiM1.212 imamatthaṃ etehi vā aññehi vā byañjanehi vacībhedaṃ katvā vadati ceva , yassa ca vadati , taṃ viññāpeti jānāpeti .
Evampīti uparimatthasampiṇḍanatto pikāro .
Evampi dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca appaccakkhātā , aññathāpi .Idāni taṃ aññathāpi dubbalyāvikammaṃ sikkhāya ca appaccakkhānaṃ dassento ‘‘ atha vā panā ’’ tiādimāha .
Taṃ sabbaṃ atthato uttānameva .
Padato panettha ādito paṭṭhāya ‘‘ buddhaṃ paccakkheyyaṃ , dhammaṃ , saṅghaṃ , sikkhaṃ , vinayaṃ , pātimokkhaṃ , uddesaṃ , upajjhāyaṃ , ācariyaṃ , saddhivihārikaṃ , antevāsikaṃ , samānupajjhāyakaṃ , samānācariyakaṃ , sabrahmacāriṃ paccakkheyyan ’’ ti imāni cuddasa padāni
P1.248 paccakkhānākārena vuttāni .
Gihī assan tiādīni ‘‘ gihī , upāsako , ārāmiko , sāmaṇero , titthiyo , titthiyasāvako , assamaṇo , asakyaputtiyo assan ’’ ti imāni aṭṭha padāni ‘‘ assan ’’ ti iminā bhāvavikappākārena vuttāni .
Evaṃ ‘‘ yaṃnūnāhan ’’ ti iminā paṭisaṃyuttāni dvāvīsati padāni .Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – kathan ti kena ākārena .
Dubbalyāvikammañcāti dubbalyassa āvikammañca .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Ukkaṇṭhitoti anabhiratiyā imasmiṃ sāsane kicchajīvikappatto .
Atha vā ajja yāmi , sve yāmi , ito yāmi , ettha yāmīti uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno , vikkhitto anekaggoti vuttaṃ hoti .
Anabhiratoti sāsane abhirativirahito .
Sāmaññā cavitukāmoti samaṇabhāvato apagantukāmo .
Bhikkhubhāvan ti bhikkhubhāvena .
Karaṇatthe upayogavacanaṃ .
‘‘ Kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyyā ’’ tiādīsu ( pārā .162) pana yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vuttaṃ .
Aṭṭīyamānoti aṭṭaṃ pīḷitaṃ dukkhitaṃ viya attānaṃ ācaramāno ;
tena vā bhikkhubhāvena aṭṭo kariyamāno pīḷiyamānoti attho .
Harāyamānoti lajjamāno .
Jigucchamānoti asuciṃ viya taṃ jigucchanto .
Gihibhāvaṃ patthayamānotiādīni uttānatthāniyeva .
Yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyan ti ettha yaṃnūnāti parivitakkadassane nipāto .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ sacāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyaṃ , sādhu vata me siyā ’’ ti .
Vadati viññāpetīti
M1.212 imamatthaṃ etehi vā aññehi vā byañjanehi vacībhedaṃ katvā vadati ceva , yassa ca vadati , taṃ viññāpeti jānāpeti .
Evampīti uparimatthasampiṇḍanatto pikāro .
Evampi dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca appaccakkhātā , aññathāpi .Idhāti imasmiṃ sāsane .
Ukkaṇṭhitoti anabhiratiyā imasmiṃ sāsane kicchajīvikappatto .
Atha vā ajja yāmi , sve yāmi , ito yāmi , ettha yāmīti uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno , vikkhitto anekaggoti vuttaṃ hoti .
Anabhiratoti sāsane abhirativirahito .
Sāmaññā cavitukāmoti samaṇabhāvato apagantukāmo .
Bhikkhubhāvan ti bhikkhubhāvena .
Karaṇatthe upayogavacanaṃ .
‘‘ Kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyyā ’’ tiādīsu ( pārā .162) pana yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vuttaṃ .
Aṭṭīyamānoti aṭṭaṃ pīḷitaṃ dukkhitaṃ viya attānaṃ ācaramāno ;
tena vā bhikkhubhāvena aṭṭo kariyamāno pīḷiyamānoti attho .
Harāyamānoti lajjamāno .
Jigucchamānoti asuciṃ viya taṃ jigucchanto .
Gihibhāvaṃ patthayamānotiādīni uttānatthāniyeva .
Yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyan ti ettha yaṃnūnāti parivitakkadassane nipāto .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ sacāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyaṃ , sādhu vata me siyā ’’ ti .
Vadati viññāpetīti
M1.212 imamatthaṃ etehi vā aññehi vā byañjanehi vacībhedaṃ katvā vadati ceva , yassa ca vadati , taṃ viññāpeti jānāpeti .Evampīti uparimatthasampiṇḍanatto pikāro .
Evampi dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca appaccakkhātā , aññathāpi .
Idāni taṃ aññathāpi dubbalyāvikammaṃ sikkhāya ca appaccakkhānaṃ dassento ‘‘ atha vā panā ’’ tiādimāha .
Taṃ sabbaṃ atthato uttānameva .
Padato panettha ādito paṭṭhāya ‘‘ buddhaṃ paccakkheyyaṃ , dhammaṃ , saṅghaṃ , sikkhaṃ , vinayaṃ , pātimokkhaṃ , uddesaṃ , upajjhāyaṃ , ācariyaṃ , saddhivihārikaṃ , antevāsikaṃ , samānupajjhāyakaṃ , samānācariyakaṃ , sabrahmacāriṃ paccakkheyyan ’’ ti imāni cuddasa padāni
P1.248 paccakkhānākārena vuttāni .
Gihī assan tiādīni ‘‘ gihī , upāsako , ārāmiko , sāmaṇero , titthiyo , titthiyasāvako , assamaṇo , asakyaputtiyo assan ’’ ti imāni aṭṭha padāni ‘‘ assan ’’ ti iminā bhāvavikappākārena vuttāni .
Evaṃ ‘‘ yaṃnūnāhan ’’ ti iminā paṭisaṃyuttāni dvāvīsati padāni .Padato panettha ādito paṭṭhāya ‘‘ buddhaṃ paccakkheyyaṃ , dhammaṃ , saṅghaṃ , sikkhaṃ , vinayaṃ , pātimokkhaṃ , uddesaṃ , upajjhāyaṃ , ācariyaṃ , saddhivihārikaṃ , antevāsikaṃ , samānupajjhāyakaṃ , samānācariyakaṃ , sabrahmacāriṃ paccakkheyyan ’’ ti imāni cuddasa padāni
P1.248 paccakkhānākārena vuttāni .Gihī assan tiādīni ‘‘ gihī , upāsako , ārāmiko , sāmaṇero , titthiyo , titthiyasāvako , assamaṇo , asakyaputtiyo assan ’’ ti imāni aṭṭha padāni ‘‘ assan ’’ ti iminā bhāvavikappākārena vuttāni .
Evaṃ ‘‘ yaṃnūnāhan ’’ ti iminā paṭisaṃyuttāni dvāvīsati padāni .
Gihī assan tiādīni ‘‘ gihī , upāsako , ārāmiko , sāmaṇero , titthiyo , titthiyasāvako , assamaṇo , asakyaputtiyo assan ’’ ti imāni aṭṭha padāni ‘‘ assan ’’ ti iminā bhāvavikappākārena vuttāni .
Evaṃ ‘‘ yaṃnūnāhan ’’ ti iminā paṭisaṃyuttāni dvāvīsati padāni .
Evampīti uparimatthasampiṇḍanatto pikāro .
Evampi dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca appaccakkhātā , aññathāpi .
46. Yathā
V1.196 ca etāni , evaṃ ‘‘ yadi panāhaṃ , apāhaṃ , handāhaṃ , hoti me ’’ ti imesu ekamekena paṭisaṃyuttāni dvāvīsatīti sabbāneva satañca dasa ca padāni honti . 47. Tato paraṃ saritabbavatthudassananayena pavattāni ‘‘ mātaraṃ sarāmī ’’ tiādīni sattarasa padāni .
Tattha khettan ti sālikhettādiṃ .
Vatthun ti tiṇapaṇṇasākaphalāphalasamuṭṭhānaṭṭhānaṃ .
Sippan ti kumbhakārapesakārasippādikaṃ .
48. Tato paraṃ sakiñcanasapalibodhabhāvadassanavasena pavattāni ‘‘ mātā me atthi , sā mayā posetabbā ’’ tiādīni nava padāni .
49. Tato paraṃ sanissayasappatiṭṭhabhāvadassanavasena pavattāni ‘‘ mātā me atthi , sā maṃ posessatī ’’ tiādīni soḷasa padāni .
50. Tato paraṃ ekabhattaekaseyyabrahmacariyānaṃ dukkarabhāvadassanavasena pavattāni ‘‘ dukkaran ’’ tiādīni aṭṭha padāni .
Tattha
M1.213 dukkaran ti ekabhattādīnaṃ karaṇe dukkarataṃ dasseti .
Na sukaran ti sukarabhāvaṃ paṭikkhipati .
Evaṃ duccaraṃ na sucaran ti ettha .
Na ussahāmīti tattha ussāhābhāvaṃ asakkuṇeyyataṃ dasseti .
Na visahāmīti asayhataṃ dasseti .
Na ramāmīti ratiyā abhāvaṃ dasseti .
Nābhiramāmīti abhiratiyā abhāvaṃ dasseti .
Evaṃ imāni ca paññāsa , purimāni ca dasuttarasatanti saṭṭhisataṃ padāni dubbalyāvikammavāre vuttānīti veditabbāni . 51. Sikkhāpaccakkhānavārepi ‘‘ kathañca bhikkhave ’’ ti ādi sabbaṃ atthato uttānameva .
Padato panetthāpi ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmi , dhammaṃ , saṅghaṃ , sikkhaṃ , vinayaṃ , pātimokkhaṃ , uddesaṃ , upajjhāyaṃ , ācariyaṃ , saddhivihārikaṃ , antevāsikaṃ , samānupajjhāyakaṃ , samānācariyakaṃ , sabrahmacāriṃ paccakkhāmī ’’ ti imāni cuddasa padāni sikkhāpaccakkhānavacanasambandhena pavattāni .
Sabbapadesu ca ‘‘ vadati viññāpetī ’’ ti vacanassa ayamattho – vacībhedaṃ katvā vadati , yassa ca vadati taṃ teneva vacībhedena ‘‘ ayaṃ sāsanaṃ jahitukāmo sāsanato
P1.249 muccitukāmo bhikkhubhāvaṃ cajitukāmo imaṃ vākyabhedaṃ karotī ’’ ti viññāpeti sāveti jānāpeti .
SaceV1.197 panāyaṃ ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vattukāmo padapaccābhaṭṭhaṃ katvā ‘‘ paccakkhāmi buddhan ’’ ti vā vadeyya .
Milakkhabhāsāsu vā aññatarabhāsāya tamatthaṃ vadeyya .
‘‘ Buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vattukāmo uppaṭipāṭiyā ‘‘ dhammaṃ paccakkhāmī ’’ ti vā ‘‘ sabrahmacāriṃ paccakkhāmī ’’ ti vā vadeyya , seyyathāpi uttarimanussadhammavibhaṅge ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī ’’ ti vattukāmo ‘‘ dutiyaṃ jhānan ’’ ti vadati , sace yassa vadati so ‘‘ ayaṃ bhikkhubhāvaṃ cajitukāmo etamatthaṃ vadatī ’’ ti ettakamattampi jānāti , viraddhaṃ nāma natthi ;
khettameva otiṇṇaṃ , paccakkhātāva hoti sikkhā .
Sakkattā vā brahmattā vā cutasatto viya cutova hoti sāsanā .
Sace pana ‘‘ buddhaṃ paccakkhin ’’ ti vā ,‘‘ buddhaṃ paccakkhissāmī ’’ ti vā ,‘‘ buddhaṃ paccakkheyyan ’’ ti vāti atītānāgataparikappavacanehi vadati , dūtaṃ vā pahiṇāti , sāsanaṃ vā peseti , akkharaṃ vā chindati , hatthamuddāya vā tamatthaṃ āroceti , appaccakkhātā hoti sikkhā .
Uttarimanussadhammārocanaṃ pana hatthamuddāyapi sīsaṃ eti .
Sikkhāpaccakkhānaṃ manussajātikasattassa santike cittasampayuttaṃ vacībhedaṃM1.214 karontasseva sīsaṃ eti .
Vacībhedaṃ katvā viññāpentopi ca yadi ‘‘ ayameva jānātū ’’ ti ekaṃ niyametvā āroceti , tañca soyeva jānāti , paccakkhātā hoti sikkhā .
Atha so na jānāti , añño samīpe ṭhito jānāti , appaccakkhātā hoti sikkhā .
Atha dvinnaṃ ṭhitaṭṭhāne dvinnampi niyametvā ‘‘ etesaṃ ārocemī ’’ ti vadati , tesu ekasmiṃ jānantepi dvīsu jānantesupi paccakkhātāva hoti sikkhā .
Evaṃ sambahulesupi veditabbaṃ .
Sace pana anabhiratiyā pīḷito sabhāge bhikkhū parisaṅkamāno ‘‘ yo koci jānātū ’’ ti uccasaddaṃ karonto ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vadati , tañca avidūre ṭhito navakammiko vā añño vā samayaññū puriso sutvā ‘‘ ukkaṇṭhito ayaṃ samaṇo gihibhāvaṃP1.250 pattheti , sāsanato cuto ’’ ti jānāti , paccakkhātāva hoti sikkhā .
Taṅkhaṇaññeva pana apubbaṃ acarimaṃ dujjānaṃ , sace āvajjanasamaye jānāti ;
yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā jānanti , paccakkhātā hoti sikkhā .
Atha aparabhāge ‘‘ kiṃ iminā vuttan ’’ ti kaṅkhanto cirena jānāti , appaccakkhātā hoti sikkhā .
Idañhi sikkhāpaccakkhānañca upari abhūtārocanaduṭṭhullavācā-attakāmaduṭṭhadosabhūtā-rocanasikkhāpadāni ca ekaparicchedāni .
Āvajjanasamaye ñāte eva sīsaṃ enti ,‘‘ kiṃ ayaṃ bhaṇatī ’’ ti kaṅkhatāV1.198 cirena ñāte sīsaṃ na enti .
Yathā cāyaṃ ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti pade vinicchaye vutto ;
evaṃ sabbapadesu veditabbo .Yasmā ca yadā sikkhā paccakkhātā hoti , tadā ‘‘ yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyan ’’ tiādīni avadatāpi dubbalyaṃ āvikatameva hoti ;
tasmā sabbesaṃ padānaṃ avasāne vuttaṃ –
‘‘ evampi , bhikkhave , dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca paccakkhātā ’’ ti .
Tato paraṃ gihīti maṃ dhārehīti ettha sacepi ‘‘ gihī bhavissāmī ’’ ti vā ‘‘ gihī homī ’’ ti vā ‘‘ gihī jātomhī ’’ ti vā ‘‘ gihimhī ’’ ti vā vadati , appaccakkhātā hoti sikkhā .
Sace pana ‘‘ ajja paṭṭhāya gihīti maṃ dhārehī ’’ ti vā ‘‘ jānāhī ’’ ti vā ‘‘ sañjānāhī ’’ ti vā ‘‘ manasi karohī ’’ ti vā vadati , ariyakena vā vadati milakkhakena vā ;
evametasmiṃ atthe vutte
M1.215 yassa vadati , sace so jānāti , paccakkhātā hoti sikkhā .
Esa nayo sesesupi ‘‘ upāsako ’’ tiādīsu sattasu padesu .
Evaṃ imāni ca aṭṭha , purimāni ca cuddasāti dvāvīsati padāni honti . 52. Ito paraṃ purimāneva cuddasa padāni ‘‘ alaṃ me , kinnu me , na mamattho , sumuttāhan ’’ ti imehi catūhi yojetvā vuttāni chappaññāsa honti .
Tattha alan ti hotu , pariyattanti attho .
Kiṃnu meti kiṃ mayhaṃ kiccaṃ , kiṃ karaṇīyaṃ , kiṃ sādhetabbanti attho .
Na mamatthoti natthi mama attho .
Sumuttāhan ti sumutto ahaṃ .
Sesamettha vuttanayameva .
Evaṃ imāni ca chappaññāsa purimāni ca dvāvīsatīti aṭṭhasattati padāni sarūpeneva
P1.251 vuttāni . 53. Yasmā pana tesaṃ vevacanehipi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , tasmā ‘‘ yāni vā panaññānipī ’’ tiādimāha .
Tattha yāni vā panaññānipīti pāḷiyaṃ ‘‘ buddhan ’’ tiādīni āgatapadāni ṭhapetvā yāni aññāni atthi .
Buddhavevacanāni vāti buddhassa vā pariyāyanāmāni … pe … asakyaputtiyassa vā .
Tattha vaṇṇapaṭṭhāne āgataṃ nāmasahassaṃ upāligāthāsu ( ma . ni .2.76) nāmasataṃ aññāni ca guṇato labbhamānāni nāmāni ‘‘ buddhavevacanānī ’’ ti veditabbāni .
Sabbānipi dhammassa nāmāni dhammavevacanānīti veditabbāni .
Esa nayo sabbattha .
Ayaṃ panettha yojanā – buddhaṃ paccakkhāmīti na vevavacanena paccakkhānaṃ yathārutameva .
‘‘ Sammāsambuddhaṃ
V1.199 paccakkhāmi , anantabuddhiṃ , anomabuddhiṃ , bodhipaññāṇaṃ , dhīraṃ , vigatamohaṃ , pabhinnakhīlaṃ , vijitavijayaṃ paccakkhāmī ’’ ti evamādibuddhavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ .
Dhammaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ , yathārutameva .
‘‘ Svākkhātaṃ dhammaṃ paccakkhāmi , sandiṭṭhikaṃ , akālikaṃ , ehipassikaṃ , opaneyyikaṃ , paccattaṃ veditabbaṃ viññūhi dhammaṃ paccakkhāmi .
Asaṅkhataṃ dhammaṃ paccakkhāmi ;
virāgaṃ , nirodhaṃ , amataṃ dhammaṃ paccakkhāmi , dīghanikāyaṃ paccakkhāmi , brahmajālaṃ majjhimanikāyaṃ , mūlapariyāyaṃ , saṃyuttanikāyaṃ , oghataraṇaṃ , aṅguttaranikāyaṃ , cittapariyādānaṃ , khuddakanikāyaṃ , jātakaṃ , abhidhammaṃ , kusalaṃ dhammaṃ , akusalaṃ dhammaṃ , abyākataṃ dhammaṃ , satipaṭṭhānaṃ , sammappadhānaṃ , iddhipādaṃ , indriyaṃ , balaṃ , bojjhaṅgaṃ , maggaṃ , phalaṃ , nibbānaṃ paccakkhāmī ’’ ti caturāsītidhammakkhandhasahassesu ekadhammakkhandhassapiM1.216 nāmaṃ dhammavevacanameva .
Evaṃ dhammavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Saṅghaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Suppaṭipannaṃ saṅghaṃ paccakkhāmi , ujuppaṭipannaṃ , ñāyappaṭipannaṃ , sāmīcippaṭipannaṃ saṅghaṃ , catupurisayugaṃ saṅghaṃ , aṭṭhapurisapuggalaṃ saṅghaṃ , āhuneyyaṃ saṅghaṃ , pāhuneyyaṃ , dakkhiṇeyyaṃ , añjalikaraṇīyaṃ , anuttaraṃ puññakkhettaṃ saṅghaṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ saṅghavevacanenaP1.252 sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Sikkhaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Bhikkhusikkhaṃ paccakkhāmi , bhikkhunīsikkhaṃ , adhisīlasikkhaṃ , adhicittasikkhaṃ , adhipaññāsikkhaṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ sikkhāvevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Vinayaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Bhikkhuvinayaṃ paccakkhāmi , bhikkhunīvinayaṃ , paṭhamaṃ pārājikaṃ , dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ pārājikaṃ , saṅghādisesaṃ , thullaccayaṃ , pācittiyaṃ , pāṭidesanīyaṃ , dukkaṭaṃ , dubbhāsitaṃ paccakkhāmī ’’ ti evamādivinayavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Pātimokkhaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunīpātimokkhaṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ pātimokkhavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Uddesaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Bhikkhupātimokkhuddesaṃ , bhikkhunīpātimokkhuddesaṃV1.200 , paṭhamaṃ pātimokkhuddesaṃ , dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ pañcamaṃ pātimokkhuddesaṃ , sammāsambuddhuddesaṃ , anantabuddhiuddesaṃ , anomabuddhiuddesaṃ , bodhipaññāṇuddesaṃ , dhīruddesaṃ , vigatamohuddesaṃ , pabhinnakhīluddesaṃ , vijitavijayuddesaṃ paccakkhāmī ’’ ti evamādiuddesavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Upajjhāyaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Yo maṃ pabbājesi , yo maṃ upasampādesi , yassa mūlenāhaṃ pabbajito , yassa mūlenāhaṃ upasampanno , yassamūlikā mayhaṃ pabbajjā , yassamūlikā mayhaṃ upasampadā tāhaṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ upajjhāyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Ācariyaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Yo maṃ pabbājesi , yo maṃ anussāvesi , yāhaṃ nissāya vasāmi , yāhaṃ uddisāpemi , yāhaṃM1.217 paripucchāmi , yo maṃ uddisati , yo maṃ paripucchāpeti tāhaṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ ācariyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Saddhivihārikaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Yāhaṃ pabbājesiṃ , yāhaṃ upasampādesiṃ , mayhaṃ mūlena yo pabbajito , mayhaṃ mūlena yo upasampanno , mayhaṃmūlikā yassa pabbajjā , mayhaṃ mūlikā yassa upasampadā tāhaṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ saddhivihārikavevacanenaP1.253 sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Antevāsikaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Yāhaṃ pabbājesiṃ , yāhaṃ anussāvesiṃ , yo maṃ nissāya vasati , yo maṃ uddisāpeti , yo maṃ paripucchati , yassāhaṃ uddisāmi , yāhaṃ paripucchāpemi taṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ antevāsikavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Samānupajjhāyakaṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Mayhaṃ upajjhāyo yaṃ pabbājesi , yaṃ upasampādesi , yo tassa mūlena pabbajito , yo tassa mūlena upasampanno , yassa tammūlikā pabbajjā , yassa tammūlikā upasampadā taṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ samānupajjhāyakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
SamānācariyakaṃV1.201 paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Mayhaṃ ācariyo yaṃ pabbājesi , yaṃ anussāvesi , yo taṃ nissāya vasati , yo taṃ uddisāpeti paripucchati , yassa me ācariyo uddisati , yaṃ paripucchāpeti taṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ samānācariyakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Sabrahmacāriṃ paccakkhāmīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Yenāhaṃ saddhiṃ adhisīlaṃ sikkhāmi , adhicittaṃ adhipaññaṃ sikkhāmi taṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ sabrahmacārivevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Gihīti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Āgārikoti maṃ dhārehi , kassako , vāṇijo , gorakkho , okallako , moḷibaddho , kāmaguṇikoti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ gihivevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
UpāsakotiM1.218 maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Dvevāciko upāsakoti maṃ dhārehi , tevāciko upāsako , buddhaṃ saraṇagamaniko , dhammaṃ saṅghaṃ saraṇagamaniko , pañcasikkhāpadiko dasasikkhāpadiko upāsakoti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ upāsakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Ārāmikoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Kappiyakārakoti maṃ dhārehi , veyyāvaccakaro , appaharitakārako , yāgubhājako , phalabhājako , khajjakabhājakoti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ ārāmikavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Sāmaṇeroti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Kumārakoti maṃ dhārehi , cellako , ceṭako , moḷigallo , samaṇuddeso ’ ti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ sāmaṇeravecanenaP1.254 sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Titthiyoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Nigaṇṭhoti maṃ dhārehi , ājīvako , tāpaso , paribbājako , paṇḍaraṅgoti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ titthiyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
TitthiyasāvakotiV1.202 maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Nigaṇṭhasāvakoti maṃ dhārehi ’’ ājīvaka tāpasa paribbājaka paṇḍaraṅgasāvakoti maṃ dhārehīti evaṃ titthiyasāvakavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Assamaṇoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Dussīloti maṃ dhārehi , pāpadhammo , asucisaṅkassarasamācāro , paṭicchannakammanto , assamaṇo samaṇapaṭiñño , abrahmacārī brahmacāripaṭiñño , antopūti , avassuto , kasambujāto , koṇṭho ’ ti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ assamaṇavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Asakyaputtiyoti maṃ dhārehīti na vevacanena paccakkhānaṃ .
‘‘ Na sammāsambuddhaputtoti maṃ dhārehi , na anantabuddhiputto , na anomabuddhiputto , na bodhipaññāṇaputto , na dhīraputto , na vigatamohaputto , na pabhinnakhīlaputtoM1.219 , na vijitavijayaputtoti maṃ dhārehī ’’ ti evamādiasakyaputtiyavevacanena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Tehi ākārehi tehi liṅgehi tehi nimittehīti tehi ‘‘ buddhavevacanāni vā ’’ tiādinā nayena vuttehi buddhādīnaṃ vevacanehi .
Vevacanāni hi sikkhāpaccakkhānassa kāraṇattā ākārāni , buddhādīnaṃ saṇṭhānadīpanattā sikkhāpaccakkhānasaṇṭhānattā eva vā liṅgāni , sikkhāpaccakkhānassa sañjānanahetuto manussānaṃ tilakādīni viya nimittānīti vuccanti .Evaṃ kho bhikkhaveti ito paraṃ aññassa sikkhāpaccakkhānakāraṇassa abhāvato niyamento āha .
Ayañhettha attho , evameva dubbalyāvikammañceva hoti sikkhāpaccakkhānañca , na ito paraṃ kāraṇamatthīti .
54. Evaṃ sikkhāpaccakkhānalakkhaṇaṃ dassetvā appaccakkhāne asammohatthaṃ tasseva ca sikkhāpaccakkhānalakkhaṇassa puggalādivasena vipattidassanatthaṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave , appaccakkhātā ’’ tiādimāha .
Tattha yehi ākārehītiādi vuttanayameva .
Ummattakoti yakkhummattako vā pittummattako vā yo koci viparītasañño , so sace paccakkhāti , appaccakkhātā
P1.255 hoti sikkhā .
Ummattakassāti tādisasseva ummattakassa ;
tādisassa hi santike sace pakatatto sikkhaṃ paccakkhāti , ummattako na jānāti , appaccakkhātāva hoti sikkhā .Khittacittoti yakkhummattako vuccati .
Purimapade pana ummattakasāmaññena vuttaṃ ‘‘ yakkhummattako vā pittummattako vā ’’ ti .
Ubhinnampi viseso anāpattivāre āvi bhavissati
V1.203 .
Evaṃ khittacitto sikkhaṃ paccakkhāti , appaccakkhātāva hoti .Tassa santike paccakkhātāpi tamhi ajānante appaccakkhātāva hoti .
Vedanāṭṭoti balavatiyā dukkhavedanāya phuṭṭho mucchāpareto ;
tena vilapantena paccakkhātāpi appaccakkhātāva hoti .
Tassa santike paccakkhātāpi tamhi ajānante appaccakkhātā hoti .
Devatāya santiketi bhummadevataṃ ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhadevatāya santike paccakkhātāpi appaccakkhātāva hoti .
Tiracchānagatassāti nāgamāṇavakassa vā supaṇṇamāṇavakassa vā kinnara-hatthi-makkaṭādīnaṃ vā yassa kassaci santike paccakkhātāpi appaccakkhātāva hoti
M1.220 .
Tatra ummattakādīnaṃ santike ajānanabhāvena appaccakkhātāti āha .
Devatāya santike atikhippaṃ jānanabhāvena .
Devatā nāma mahāpaññā tihetukapaṭisandhikā atikhippaṃ jānanti , cittañca nāmetaṃ lahuparivattaṃ .
Tasmā cittalahukassa puggalassa cittavaseneva ‘‘ mā atikhippaṃ vināso ahosī ’’ ti devatāya santike sikkhāpaccakkhānaṃ paṭikkhipi .
Manussesu pana niyamo natthi .
Yassa kassaci sabhāgassa vā visabhāgassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā viññussa santike paccakkhātā paccakkhātāva hoti .Tiracchānagatassāti nāgamāṇavakassa vā supaṇṇamāṇavakassa vā kinnara-hatthi-makkaṭādīnaṃ vā yassa kassaci santike paccakkhātāpi appaccakkhātāva hoti
M1.220 .Sace pana so na jānāti , appaccakkhātāva hotīti etamatthaṃ dassento ‘‘ ariyakenā ’’ tiādimāha .
Tattha ariyakaṃ nāma ariyavohāro , māgadhabhāsā .
Milakkhakaṃ nāma yo koci anariyako andhadamiḷādi .
So ca na paṭivijānātīti bhāsantare vā anabhiññatāya , buddhasamaye vā akovidatāya ‘‘ idaṃ nāma atthaṃ esa bhaṇatī ’’ ti nappaṭivijānāti .
Sace pana so na jānāti , appaccakkhātāva hotīti etamatthaṃ dassento ‘‘ ariyakenā ’’ tiādimāha .
Tattha ariyakaṃ nāma ariyavohāro , māgadhabhāsā .
Milakkhakaṃ nāma yo koci anariyako andhadamiḷādi .
So ca na paṭivijānātīti bhāsantare vā anabhiññatāya , buddhasamaye vā akovidatāya ‘‘ idaṃ nāma atthaṃ esa bhaṇatī ’’ ti nappaṭivijānāti .
Sace pana so na jānāti , appaccakkhātāva hotīti etamatthaṃ dassento ‘‘ ariyakenā ’’ tiādimāha .
Tattha ariyakaṃ nāma ariyavohāro , māgadhabhāsā .
Milakkhakaṃ nāma yo koci anariyako andhadamiḷādi .
So ca na paṭivijānātīti bhāsantare vā anabhiññatāya , buddhasamaye vā akovidatāya ‘‘ idaṃ nāma atthaṃ esa bhaṇatī ’’ ti nappaṭivijānāti .
Sace pana so na jānāti , appaccakkhātāva hotīti etamatthaṃ dassento ‘‘ ariyakenā ’’ tiādimāha .
Tattha ariyakaṃ nāma ariyavohāro , māgadhabhāsā .
Milakkhakaṃ nāma yo koci anariyako andhadamiḷādi .
So ca na paṭivijānātīti bhāsantare vā anabhiññatāya , buddhasamaye vā akovidatāya ‘‘ idaṃ nāma atthaṃ esa bhaṇatī ’’ ti nappaṭivijānāti .
Davāyāti sahasā aññaṃ bhaṇitukāmo sahasā ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti bhaṇati .
Ravāyāti ravābhaññena ,‘‘ aññaṃ bhaṇissāmī ’’ ti aññaṃ bhaṇanto .
Purimena
P1.256 ko visesoti ce ?
Purimaṃ paṇḍitassāpi sahasāvasena aññabhaṇanaṃ .
Idaṃ pana mandattā momūhattā apakataññuttā pakkhalantassa ‘‘ aññaṃ bhaṇissāmī ’’ ti aññabhaṇanaṃ .Davāyāti sahasā aññaṃ bhaṇitukāmo sahasā ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti bhaṇati .
Ravāyāti ravābhaññena ,‘‘ aññaṃ bhaṇissāmī ’’ ti aññaṃ bhaṇanto .
Purimena
P1.256 ko visesoti ce ?
Purimaṃ paṇḍitassāpi sahasāvasena aññabhaṇanaṃ .
Idaṃ pana mandattā momūhattā apakataññuttā pakkhalantassa ‘‘ aññaṃ bhaṇissāmī ’’ ti aññabhaṇanaṃ .Asāvetukāmo sāvetīti imassa sikkhāpadassa pāḷiṃ vāceti paripucchati uggaṇhāti sajjhāyaṃ karoti vaṇṇeti , ayaṃ vuccati ‘‘ asāvetukāmo sāvetī ’’ ti .
Sāvetukāmo na sāvetīti dubbalabhāvaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhanto vacībhedaṃ na karoti , ayaṃ vuccati ‘‘ sāvetukāmo
V1.204 na sāvetī ’’ ti .Aviññussa sāvetīti mahallakassa vā potthakarūpasadisassa , garumedhassa vā samaye akovidassa , gāmadārakānaṃ vā aviññutaṃ pattānaṃ sāveti .
Viññussa na sāvetīti paṇḍitassa ñātuṃ samatthassa na sāveti .
Sabbaso vā panāti ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādīsu yena yena pariyāyena sikkhā paccakkhātā hoti , tato ekampi vacībhedaṃ katvā na sāveti .
Evaṃ khoti appaccakkhānalakkhaṇaṃ niyameti .
Ayaṃ hettha attho –
‘‘ evameva sikkhā appaccakkhātā hoti , na aññena kāraṇenā ’’ ti .
Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgaṃ niṭṭhitaṃ .
Mūlapaññattivaṇṇanā
55. Idāni
M1.221 ‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ tiādīnaṃ atthadassanatthaṃ ‘‘ methunadhammo nāmā ’’ tiādimāha .
Tattha methunadhammo nāmāti idaṃ niddisitabbassa methunadhammassa uddesapadaṃ .
Asaddhammoti asataṃ nīcajanānaṃ dhammo .
Gāmadhammoti gāmavāsīnaṃ sevanadhammo .
Vasaladhammoti vasalānaṃ dhammo ;
kilesavassanato vā sayameva vasalo dhammoti vasaladhammo .
Duṭṭhullan ti duṭṭhuñca kilesehi duṭṭhattā , thūlañca anipuṇabhāvatoti duṭṭhullaṃ .
Ito paṭṭhāya ca tīsu padesu ‘‘ yo so ’’ ti idaṃ parivattetvā ‘‘ yaṃ tan ’’ ti katvā yojetabbaṃ –
‘‘ yaṃ taṃ duṭṭhullaṃ , yaṃ taṃ odakantikaṃ , yaṃ taṃ rahassan ’’ ti .
Ettha ca yasmā tassa kammassa parivārabhūtaṃ dassanampi gahaṇampi āmasanampi phusanampi ghaṭṭanampi duṭṭhullaṃ , tasmāpi taṃ kammaṃ duṭṭhullaṃ .
Yaṃ taṃ duṭṭhullaṃ so methunadhammo .
Udakaṃ assa ante suddhatthaṃ ādīyatīti udakantaṃ , udakantameva odakantikaṃ ;
yaṃ taṃ odakantikaṃP1.257 , so methunadhammo .
Raho paṭicchanne okāse kattabbatāya rahassaṃ .
Yaṃ taṃ rahassaṃ , so methunadhammoti evaṃ yojanā veditabbā .
Dvayena dvayena samāpajjitabbato dvayaṃdvayasamāpatti .
Tattha yojanā –
‘‘ yā sā dvayaṃdvayasamāpatti so methunadhammo nāmā ’’ ti .
Idha pana taṃ sabbaṃ ekajjhaṃ nigamento āha ‘‘ eso methunadhammo nāmā ’’ ti .
Kiṃ kāraṇā vuccati methunadhammoti ?
Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti , taṃ kāraṇā vuccati methunadhammoti .Paṭisevati nāmāti idaṃ ‘‘ paṭiseveyyā ’’ ti ettha yenākārena paṭiseveyyāti vuccati , tassākārassa dassanatthaṃ mātikāpadaṃ .
Yo nittena nimittan tiādīsu yo bhikkhu itthiyā nimittena
V1.205 attano nimittaṃ , itthiyā aṅgajātena attano aṅgajātaṃ sabbantimena pamāṇena ekatilabījamattampi vātena asamphuṭṭhe allokāse paveseti , eso paṭisevati nāma ;
ettakena sīlabhedaṃ pāpuṇāti , pārājiko hoti .
Ettha ca itthinimitte cattāri passāni , vemajjhañcāti pañca ṭhānāni labbhanti .
Purisanimitte cattāri passāni , majjhaṃ , uparicāti cha .
Tasmā itthinimitte heṭṭhā pavesentopi pārājiko hoti .
Uparito pavesentopi , ubhohi passehiM1.222 pavesentopi cattāri ṭhānāni muñcitvā majjhena pavesentopi pārājiko hoti .
Purisanimittaṃ pana heṭṭhābhāgena chupantaṃ pavesentopi pārājiko hoti .
Uparibhāgena chupantaṃ pavesentopi , ubhohi passehi chupantaṃ pavesentopi , majjheneva chupantaṃ pavesentopi samañchitaṅguliṃ viya majjhimapabbapiṭṭhiyā saṅkocetvā uparibhāgena chupantaṃ pavesentopi pārājiko hoti .
Tattha tulādaṇḍasadisaṃ pavesentassāpi cattāri passāni , majjhañcāti pañca ṭhānāni ;
saṅkocetvā pavesentassāpi cattāri passāni , uparibhāgamajjhañcāti pañca ṭhānāni – evaṃ sabbānipi purisanimitte dasa ṭhānāni honti .
Nimitte jātaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ cammakhīlaṃ vā piḷakaṃ vā paveseti , āpatti pārājikassa .
Naṭṭhakāyappasādaṃ matacammaṃ vā sukkhapiḷakaṃ vā paveseti , āpattiP1.258 dukkaṭassa .
Methunassādena lomaṃ vā aṅguli-aṅguṭṭhabījādīni vā pavesentassāpi dukkaṭameva .
Ayañca methunakathā nāma yasmā duṭṭhullā kathā asabbhikathā , tasmā etaṃ vā aññaṃ vā vinaye īdisaṃ ṭhānaṃ kathentena paṭikkūlamanasikārañca samaṇasaññañca hirottappañca paccupaṭṭhapetvā sammāsambuddhe gāravaṃ uppādetvā asamakāruṇikassa lokanāthassa karuṇāguṇaṃ āvajjetvā kathetabbaṃ .
So hi nāma bhagavā sabbaso kāmehi vinivattamānasopi sattānuddayāya lokānukampāya sattesu kāruññataṃ paṭicca sikkhāpadapaññāpanatthāya īdisaṃ kathaṃ kathesi .
‘‘ Aho satthu karuṇāguṇo ’’ ti evaṃ lokanāthassa karuṇāguṇaṃ āvajjetvā kathetabbaṃ .
Apica yadi bhagavā sabbākārena īdisaṃ kathaṃ na katheyya , ko jāneyya ‘‘ ettakesu
Ṭhānesu pārājikaṃ , ettakesu thullaccayaṃ , ettakesu dukkaṭan ’’ ti .
Tasmā suṇantenapi kathentenapi bījakena mukhaṃ apidhāya dantavidaṃsakaṃ hasamānena na nisīditabbaṃ .
‘‘ Sammāsambuddhenāpi īdisaṃ kathitan ’’ ti paccavekkhitvā gabbhitena hirottappasampannena satthupaṭibhāgena hutvā kathetabbanti .
Mūlapaññattaṃ niṭṭhitaṃ .Anupaññattivāre
V1.206 – antamasoti sabbantimena paricchedena .
Tiracchānagatāyapīti paṭisandhivasena tiracchānesu gatāyapi .
Pageva manussitthiyāti paṭhamataraṃ manussajātikāya itthiyā .
Pārājikavatthubhūtā eva cettha tiracchānagatitthī tiracchānagatāti gahetabbā , na sabbā .
Tatrāyaṃ paricchedo –
Apadānaṃ ahi macchā , dvipadānañca kukkuṭī ;
Catuppadānaṃ majjārī , vatthu pārājikassimāti .
TatthaP1.259 ahiggahaṇena sabbāpi ajagaragonasādibhedā dīghajāti saṅgahitā .
Tasmā dīghajātīsu yattha tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ sakkā tilaphalamattampi pavesetuṃ , sā pārājikavatthu .
Avasesā dukkaṭavatthūti veditabbā .
Macchaggahaṇena sabbāpi macchakacchapamaṇḍūkādibhedā odakajāti saṅgahitā .
Tatrāpi dīghajātiyaṃ vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – pataṅgamukhamaṇḍūkā nāma honti tesaṃ mukhasaṇṭhānaṃ mahantaṃ , chiddaṃ appakaṃ , tattha pavesanaṃ nappahoti ;
mukhasaṇṭhānaṃ pana vaṇasaṅkhepaṃ gacchati , tasmā taṃ thullaccayavatthūti veditabbaṃ .
Kukkuṭiggahaṇena sabbāpi kākakapotādibhedā pakkhijāti saṅgahitā .
Tatrāpi vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ .
Majjāriggahaṇena sabbāpi rukkhasunakha-muṅgusa-godhādibhedā catuppadajāti saṅgahitā .
Tatrāpi vuttanayeneva pārājikavatthu ca dukkaṭavatthu ca veditabbaṃ .Pārājikoti parājito , parājayaṃ āpanno .
Ayañhi pārājikasaddo sikkhāpadāpattipuggalesu vattati .
Tattha ‘‘ aṭṭhānametaṃ , ānanda , anavakāso yaṃ tathāgato vajjīnaṃ vā vajjiputtakānaṃ vā kāraṇā sāvakānaṃ pārājikaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyyā ’’ ti ( pārā .43) evaṃ sikkhāpade vattamāno veditabbo .
‘‘ Āpattiṃ tvaṃ , bhikkhu , āpanno pārājikan ’’ ti ( pārā .67) evaṃ āpattiyaṃ .
‘‘ Na mayaṃ pārājikā , yo avahaṭo so pārājiko ’’ ti ( pārā .155) evaṃ puggale vattamāno veditabbo .
‘‘ Pārājikena dhammena anuddhaṃseyyā ’’ tiādīsu ( pārā .384) pana dhamme vattatīti vadanti .
Yasmā pana tattha dhammoti katthaci āpatti
M1.224 , katthaci sikkhāpadameva adhippetaṃ , tasmā so visuṃ na vattabbo .
Tattha sikkhāpadaṃ yo taṃ atikkamati , taṃ parājeti , tasmā ‘‘ pārājikan ’’ ti vuccati .
Āpatti pana yo naṃ ajjhāpajjati , taṃ parājeti , tasmā ‘‘ pārājikā ’’ tiV1.207 vuccati .
Puggalo yasmāP1.260 parājito parājayamāpanno , tasmā ‘‘ pārājiko ’’ ti vuccati .
Etameva hi atthaṃ sandhāya parivārepi –
‘‘ Pārājikanti yaṃ vuttaṃ , taṃ suṇohi yathātathaṃ ;
Cuto paraddho bhaṭṭho ca , saddhammā hi niraṅkato ;
Saṃvāsopi tahiṃ natthi , tenetaṃ iti vuccatī ’’ ti vuttaṃ .( pari .339);
Ayañhettha attho –
‘‘ taṃ sikkhāpadaṃ vītikkamanto āpattiñca āpanno puggalo cuto hotīti sabbaṃ yojetabbaṃ .
Tena vuccatīti yena kāraṇena assamaṇo hoti asakyaputtiyo paribhaṭṭho chinno parājito sāsanato , tena vuccati .
Kinti ?
‘‘ Pārājiko hotī ’’ ti .Saha vasanti etthāti saṃvāso , taṃ dassetuṃ ‘‘ saṃvāso nāmā ’’ ti vatvā ‘‘ ekakamman ’’ tiādimāha .
Tatrāyaṃ saddhiṃ yojanāya vaṇṇanā – catubbidhampi saṅghakammaṃ sīmāparicchinnehi pakatattehi bhikkhūhi ekato kattabbattā ekakammaṃ nāma .
Tathā pañcavidhopi pātimokkhuddeso ekato uddisitabbattā ekuddeso nāma .
Paññattaṃ pana sikkhāpadaṃ sabbehipi lajjīpuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato samasikkhatā nāma .
Ettha yasmā sabbepi lajjino etesu kammādīsu saha vasanti , na ekopi tato bahiddhā sandissati , tasmā tāni sabbānipi gahetvā ‘‘ eso saṃvāso nāmā ’’ ti āha .
So ca vuttappakāro saṃvāso tena puggalena saddhiṃ natthi , tena kāraṇena so pārājiko puggalo asaṃvāsoti vuccatīti .
56. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yaṃ taṃ ‘‘ paṭiseveyyā ’’ ti ettha yenākārena paṭiseveyyāti vuccati , tassākārassa dassanatthaṃ ‘‘ paṭisevati nāmā ’’ ti idaṃ mātikāpadaṃ ṭhapetvā ‘‘ nimittena nimittaṃ aṅgajātena aṅgajātan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha yasmā na kevalaṃ itthiyā
M1.225 eva nimittaṃ pārājikavatthu , na ca manussitthiyā eva , suvaṇṇarajatādimayānañca itthīnampi nimittaṃ vatthumeva na hoti ;
tasmā yaṃ yaṃ vatthu hoti , taṃ taṃ dassetuṃ ‘‘ tisso itthiyo ’’ tiādinā nayena yesaṃ nimittāni vatthūni honti , te satte vatvā ‘‘ manussitthiyā tayo magge ’’ tiādinā nayena tāni vatthūni āha .
Tattha tisso itthiyo , tayo ubhatobyañjanakā , tayo paṇḍakā , tayo purisāti pārājikavatthūnaṃV1.208 nimittānaṃ nissayā dvādasa sattā honti .
Tesu itthipurisā pākaṭā evaP1.261 .
Paṇḍakaubhatobyañjanakabhedo pabbajjākhandhakavaṇṇanāyaṃ pākaṭo bhavissati .Manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassāti ettha ca manussitthiyā tīsu maggesūti attho veditabbo .
Evaṃ sabbattha .
Sabbe eva cete manussitthiyā tayo maggā , amanussitthiyā tayo , tiracchānagatitthiyā tayoti nava ;
manussaubhatobyañjanakādīnaṃ nava ;
manussapaṇḍakādīnaṃ dve dve katvā cha ;
tathā manussapurisādīnanti samatiṃsa maggā honti .
Etesu nimittasaṅkhātesu yattha katthaci attano aṅgajātaṃ tilaphalamattampi pavesetvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto pārājikaṃ āpajjati .
Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā
57. Āpajjanto pana yasmā sevanacitteneva āpajjati , na vinā tena ;
tasmā taṃ lakkhaṇaṃ dassento bhagavā ‘‘ bhikkhussa sevanacittaṃ upaṭṭhite ’’ tiādimāha .
Tattha bhikkhussāti methunasevanakassa bhikkhussa .
Sevanacittaṃ upaṭṭhiteti bhummatthe paccattavacanaṃ , sevanacitte paccupaṭṭhiteti attho .
Vaccamaggaṃ aṅgajātaṃ pavesentassāti yena maggena vaccaṃ nikkhamati taṃ maggaṃ attano aṅgajātaṃ purisanimittaṃ tilaphalamattampi pavesentassa .
Āpatti pārājikassāti āpatti pārājikā assa hotīti attho .
Atha vā āpattīti āpajjanaṃ hoti .
Pārājikassāti pārājikadhammassa .
Esa nayo sabbattha .
58. Evaṃ sevanacitteneva pavesentassa āpattiṃ dassetvā idāni yasmā taṃ pavesanaṃ nāma na kevalaṃ attūpakkameneva , parūpakkamenāpi hoti
M1.226 .
Tatrāpi ca sādiyantasseva āpatti paṭisevanacittasamaṅgissa , na itarassa .
Tasmā ye saddhāpabbajitā kulaputtā sammāpaṭipannakā parūpakkamena pavesanepi sati na sādiyanti , tesaṃ rakkhaṇatthaṃ ‘‘ bhikkhupaccatthikā manussitthin ’’ tiādimāha .
Tattha paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti paccatthikā , bhikkhū eva paccatthikā bhikkhupaccatthikā ;
visabhāgānaṃ veribhikkhūnametaṃ adhivacanaṃ .
Manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvāti issāpakatā taṃ bhikkhuṃ nāsetukāmā āmisena vā upalāpetvā mittasanthavavasena vā ‘‘ idaṃ amhākaṃ kiccaṃ karohī ’’ ti vatvā kañci manussitthiṃP1.262 rattibhāge tassa bhikkhussa vasanokāsaṃV1.209 ānetvā .
Vaccamaggena aṅgajātaṃ abhinisīdentīti taṃ bhikkhuṃ hatthapādasīsādīsu suggahitaṃ nipparipphandaṃ gahetvā itthiyā vaccamaggena tassa bhikkhuno aṅgajātaṃ abhinisīdenti ;
sampayojentīti attho .So cetiādīsu so ce bhikkhu vaccamaggabbhantaraṃ attano aṅgajātassa pavesanaṃ sādiyati adhivāseti tasmiṃ khaṇe sevanacittaṃ upaṭṭhāpeti .
Paviṭṭhaṃ sādiyati adhivāseti , paviṭṭhakāle sevanacittaṃ upaṭṭhāpeti .
Ṭhitaṃ sādiyati adhivāseti , ṭhānappattakāle sukkavissaṭṭhisamaye sevanacittaṃ upaṭṭhāpeti .
Uddharaṇaṃ sādiyati adhivāseti , nīharaṇakāle paṭisevanacittaṃ upaṭṭhāpeti .
Evaṃ catūsu ṭhānesu sādiyanto ‘‘ mama verisamaṇehi idaṃ katan ’’ ti vattuṃ na labhati , pārājikāpattimeva āpajjati .
Yathā ca imāni cattāri sādiyanto āpajjati ;
evaṃ purimaṃ ekaṃ asādiyitvā tīṇi sādiyantopi , dve asādiyitvā dve sādiyantopi , tīṇi asādiyitvā ekaṃ sādiyantopi āpajjatiyeva .
Sabbaso pana asādiyanto āsīvisamukhaṃ viya aṅgārakāsuṃ viya ca paviṭṭhaṃ aṅgajātaṃ maññamāno nāpajjati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ pavesanaṃ na sādiyati … pe … uddharaṇaṃ na sādiyati , anāpattī ’’ ti .
Imañhi evarūpaṃ āraddhavipassakaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhaṃ ekādasahi aggīhi sampajjalitāni ca sabbāyatanāni ukkhittāsike viya ca vadhake pañca kāmaguṇe passantaṃ puggalaṃ rakkhanto bhagavā paccatthikānañcassa manorathavighātaṃ
M1.227 karonto imaṃ ‘‘ pavesanaṃ na sādiyatī ’’ tiādikaṃ catukkaṃ nīharitvā ṭhapesīti .
Paṭhamacatukkakathā niṭṭhitā . 59-60.
Evaṃ paṭhamacatukkaṃ dassetvā idāni yasmā bhikkhupaccatthikā itthiṃ ānetvā na kevalaṃ vaccamaggeneva abhinisīdenti , atha kho passāvamaggenapi mukhenapi .
Itthiṃ ānetvāpi ca keci jāgarantiṃ ānenti , keci suttaṃ , keci mattaṃ , keci ummattaṃ , keci pamattaṃ aññavihitaṃ vikkhittacittanti
P1.263 attho .
Keci mataṃ akkhāyitaṃ , soṇasiṅgālādīhi akkhāyitanimittanti attho .
Keci mataṃ yebhuyyena akkhāyitaṃ , yebhuyyena akkhāyitā nāma yassā nimitte vaccamagge passāvamagge mukhe vā bahutaro okāso akkhāyito hoti .
Keci mataṃ yebhuyyena khāyitaṃ , yebhuyyena khāyitā nāma yassā vaccamaggādike nimitte bahuṃ khāyitaṃV1.210 hoti , appaṃ akkhāyitaṃ .
Na kevalañca manussitthimeva ānenti , atha kho amanussitthimpi tiracchānagatitthimpi .
Na kevalañca vuttappakāraṃ itthimeva , ubhatobyañjanakampi paṇḍakampi purisampi ānenti .
Tasmā tesaṃ vasena aññānipi catukkāni dassento ‘‘ bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ jāgarantin ’’ tiādimāha .Tattha pāḷiyā asammohatthaṃ vuttacatukkāni evaṃ saṅkhyāto veditabbāni – manussitthiyā tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena tīṇi suddhikacatukkāni , tīṇi jāgarantīcatukkāni , tīṇi suttacatukkāni , tīṇi mattacatukkāni , tīṇi ummattacatukkāni , tīṇi pamattacatukkāni , tīṇi mataakkhāyitacatukkāni , tīṇi yebhuyyena akkhāyitacatukkāni , tīṇi yebhuyyena khāyitacatukkānīti sattavīsati catukkāni .
Tathā amanussitthiyā ;
tathā tiracchānagatitthiyāti itthivāre ekāsīti catukkāni .
Yathā ca itthivāre evaṃ ubhatobyañjanakavāre .
Paṇḍakapurisavāresu pana dvinnaṃ maggānaṃ vasena catupaṇṇāsa catupaṇṇāsa honti .
Evaṃ sabbānipi dvesatāni , sattati ca catukkāni honti , tāni uttānatthāniyeva .
Sabbavāresu
M1.228 panettha ‘‘ mataṃ yebhuyyena akkhāyitaṃ khāyitan ’’ ti etasmiṃ ṭhāne ayaṃ vinicchayo – tambapaṇṇidīpe kira dve vinayadharā samānācariyakā therā ahesuṃ – upatissatthero ca , phussadevatthero ca .
Te mahābhaye uppanne vinayapiṭakaṃ pariharantā rakkhiṃsu .
Tesu upatissatthero byattataro .
Tassāpi dve antevāsikā ahesuṃ – mahāpadumatthero ca mahāsumatthero ca .
Tesu mahāsumatthero nakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ assosi , mahāpadumatthero tena saddhiṃ navakkhattuṃ , visuñca ekakova navakkhattunti aṭṭhārasakkhattuṃ assosi ;
ayameva tesu byattataroP1.264 .
Tesu mahāsumatthero navakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ sutvā ācariyaṃ muñcitvā aparagaṅgaṃ agamāsi .
Tato mahāpadumatthero āha –
‘‘ sūro vata , re , esa vinayadharo yo dharamānakaṃyeva ācariyaṃ muñcitvā aññattha vasitabbaṃ maññati .
Nanu ācariye dharamāne vinayapiṭakañca aṭṭhakathā ca anekakkhattuṃ gahetvāpi na vissajjetabbaṃ , niccakālaṃ sotabbaṃ , anusaṃvaccharaṃ sajjhāyitabban ’’ ti .
Evaṃ vinayagarukānaṃ bhikkhūnaṃ kāle ekadivasaṃ upatissatthero mahāpadumattherappamukhānaṃ pañcannaṃ antevāsikasatānaṃ paṭhamapārājikasikkhāpade imaṃ padesaṃ vaṇṇento nisinno hoti .
Taṃ antevāsikā pucchiṃsu –
‘‘ bhante , yebhuyyena akkhāyite pārājikaṃ , yebhuyyena khāyite thullaccayaṃ , upaḍḍhakkhāyite kena bhavitabban ’’ ti ?
Thero āha –
‘‘ āvuso , buddhā nāma pārājikaṃV1.211 paññapentā na sāvasesaṃ katvā paññapenti , anavasesaṃyeva katvā sabbaṃ pariyādiyitvā sotaṃ chinditvā pārājikavatthusmiṃ pārājikameva paññapenti .
Idañhi sikkhāpadaṃ lokavajjaṃ , na paṇṇattivajjaṃ .
Tasmā yadi upaḍḍhakkhāyite pārājikaṃ bhaveyya , paññapeyya sammāsambuddho .
Pārājikacchāyā panettha na dissati , thullaccayameva dissatī ’’ ti .
Apica matasarīre pārājikaṃ paññapento bhagavā yebhuyyena akkhāyite ṭhapesi ‘‘ tato paraṃ pārājikaṃ natthī ’’ ti dassetuṃ .
Thullaccayaṃ paññapento yebhuyyena khāyite ṭhapesi ‘‘ tato paraṃ thullaccayaṃ natthī ’’ ti dassetuntipi veditabbaṃ .
Khāyitākhāyitañca nāmetaṃ matasarīrasmiṃyeva veditabbaṃ , na jīvamāne .
Jīvamāne hi nakhapiṭṭhippamāṇepi chavimaṃse vā nhārumhiM1.229 vā sati pārājikameva hoti .
Yadipi nimittaṃ sabbaso khāyitaṃ chavicammaṃ natthi , nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati , pavesanaṃ jāyati , pārājikameva .
Nimittasaṇṭhānaṃ pana anavasesetvā sabbasmiṃ nimitte chinditvā samantato tacchetvā uppāṭite vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ .
Nimittato patitāya maṃsapesiyā upakkamantassa dukkaṭaṃ .
Matasarīre pana yadipi sabbaṃ sarīraṃ khāyitaṃ hoti , yadipi akkhāyitaṃ , tayo pana maggā akkhāyitā , tesu upakkamantassaP1.265 pārājikaṃ .
Yebhuyyena akkhāyite pārājikameva .
Upaḍḍhakkhāyite ca yebhuyyena khāyite ca thullaccayaṃ .
Manussānaṃ jīvamānakasarīre akkhināsakaṇṇacchiddavatthikosesu satthakādīhi katavaṇe vā methunarāgena tilaphalamattampi aṅgajātaṃ pavesentassa thullaccayameva .
Avasesasarīre upakacchakādīsu dukkaṭaṃ .
Mate allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ , thullaccayakkhette thullaccayaṃ , dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ .
Yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hoti kuthitaṃ nīlamakkhikasamākiṇṇaṃ kimikulasamākulaṃ navahi vaṇamukhehi paggaḷitapubbakuṇapabhāvena upagantumpi asakkuṇeyyaṃ , tadā pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahati ;
tādise sarīre yattha katthaci upakkamato dukkaṭameva .
Tiracchānagatānaṃ hatthi-assa-goṇa-gadrabha-oṭṭhamahiṃsādīnaṃ nāsāya thullaccayaṃ .
Vatthikose thullaccayameva .
Sabbesampi tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ , avasesasarīrepi dukkaṭameva .
Matānaṃ allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ , thullaccayakkhette thullaccayaṃ , dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ .
Kuthitakuṇape pana pubbe vuttanayeneva sabbattha dukkaṭaṃ .
Kāyasaṃsaggarāgena vā methunarāgena vā jīvamānakapurisassa vatthikosaṃ appavesento nimittena nimittaṃ chupati , dukkaṭaṃ .
MethunarāgenaV1.212 itthiyā appavesento nimittena nimittaṃ chupati , thullaccayaṃ .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ itthinimittaṃ methunarāgena mukhena chupati thullaccayan ’’ ti vuttaṃ .
Cammakkhandhake ‘‘ chabbaggiyā bhikkhū aciravatiyā nadiyā gāvīnaṃ tarantīnaṃ visāṇesupi gaṇhanti , kaṇṇesupi gaṇhanti , gīvāyapi gaṇhanti , cheppāyapi gaṇhanti , piṭṭhimpi abhiruhanti , rattacittāpi aṅgajātaṃ chupantī ’’ ti ( mahāva .252) imissā aṭṭhuppattiyā avisesena vuttaṃ –
‘‘ na ca , bhikkhave , rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ , yo chupeyya , āpatti thullaccayassā ’’ tiM1.230 ( mahāva .252).
Taṃ sabbampi saṃsanditvā yathā na virujjhati tathā gahetabbaṃ .
KathañcaP1.266 na virujjhati ?
Yaṃ tāva mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ methunarāgena mukhena chupatī ’’ ti .
Tatra kira nimittamukhaṃ mukhanti adhippetaṃ .
‘‘ Methunarāgenā ’’ ti ca vuttattāpi ayameva tattha adhippāyoti veditabbo .
Na hi itthinimitte pakatimukhena methunupakkamo hoti .
Khandhakepi ye piṭṭhiṃ abhiruhantā methunarāgena aṅgajātena aṅgajātaṃ chupiṃsu , te sandhāya thullaccayaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Itarathā hi dukkaṭaṃ siyā .
Keci panāhu ‘‘ khandhakepi mukheneva chupanaṃ sandhāya oḷārikattā kammassa thullaccayaṃ vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyampi taṃ sandhāyabhāsitaṃ gahetvāva methunarāgena mukhena chupati thullaccayanti vuttan ’’ ti .
Tasmā suṭṭhu sallakkhetvā ubhosu vinicchayesu yo yuttataro so gahetabbo .
Vinayaññū pana purimaṃ pasaṃsanti .
Kāyasaṃsaggarāgena pana pakatimukhena vā nimittamukhena vā itthinimittaṃ chupantassa saṅghādiseso .
Tiracchānagatitthiyā passāvamaggaṃ nimittamukhena chupantassa vuttanayeneva thullaccayaṃ .
Kāyasaṃsaggarāgena dukkaṭanti .
Ekūnasattatidvisatacatukkakathā niṭṭhitā .
Santhatacatukkabhedakathā 59-60.
Evaṃ paṭhamacatukkaṃ dassetvā idāni yasmā bhikkhupaccatthikā itthiṃ ānetvā na kevalaṃ vaccamaggeneva abhinisīdenti , atha kho passāvamaggenapi mukhenapi .
Itthiṃ ānetvāpi ca keci jāgarantiṃ ānenti , keci suttaṃ , keci mattaṃ , keci ummattaṃ , keci pamattaṃ aññavihitaṃ vikkhittacittanti
P1.263 attho .
Keci mataṃ akkhāyitaṃ , soṇasiṅgālādīhi akkhāyitanimittanti attho .
Keci mataṃ yebhuyyena akkhāyitaṃ , yebhuyyena akkhāyitā nāma yassā nimitte vaccamagge passāvamagge mukhe vā bahutaro okāso akkhāyito hoti .
Keci mataṃ yebhuyyena khāyitaṃ , yebhuyyena khāyitā nāma yassā vaccamaggādike nimitte bahuṃ khāyitaṃV1.210 hoti , appaṃ akkhāyitaṃ .
Na kevalañca manussitthimeva ānenti , atha kho amanussitthimpi tiracchānagatitthimpi .
Na kevalañca vuttappakāraṃ itthimeva , ubhatobyañjanakampi paṇḍakampi purisampi ānenti .
Tasmā tesaṃ vasena aññānipi catukkāni dassento ‘‘ bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ jāgarantin ’’ tiādimāha .Tattha pāḷiyā asammohatthaṃ vuttacatukkāni evaṃ saṅkhyāto veditabbāni – manussitthiyā tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena tīṇi suddhikacatukkāni , tīṇi jāgarantīcatukkāni , tīṇi suttacatukkāni , tīṇi mattacatukkāni , tīṇi ummattacatukkāni , tīṇi pamattacatukkāni , tīṇi mataakkhāyitacatukkāni , tīṇi yebhuyyena akkhāyitacatukkāni , tīṇi yebhuyyena khāyitacatukkānīti sattavīsati catukkāni .
Tathā amanussitthiyā ;
tathā tiracchānagatitthiyāti itthivāre ekāsīti catukkāni .
Yathā ca itthivāre evaṃ ubhatobyañjanakavāre .
Paṇḍakapurisavāresu pana dvinnaṃ maggānaṃ vasena catupaṇṇāsa catupaṇṇāsa honti .
Evaṃ sabbānipi dvesatāni , sattati ca catukkāni honti , tāni uttānatthāniyeva .
Sabbavāresu
M1.228 panettha ‘‘ mataṃ yebhuyyena akkhāyitaṃ khāyitan ’’ ti etasmiṃ ṭhāne ayaṃ vinicchayo – tambapaṇṇidīpe kira dve vinayadharā samānācariyakā therā ahesuṃ – upatissatthero ca , phussadevatthero ca .
Te mahābhaye uppanne vinayapiṭakaṃ pariharantā rakkhiṃsu .
Tesu upatissatthero byattataro .
Tassāpi dve antevāsikā ahesuṃ – mahāpadumatthero ca mahāsumatthero ca .
Tesu mahāsumatthero nakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ assosi , mahāpadumatthero tena saddhiṃ navakkhattuṃ , visuñca ekakova navakkhattunti aṭṭhārasakkhattuṃ assosi ;
ayameva tesu byattataroP1.264 .
Tesu mahāsumatthero navakkhattuṃ vinayapiṭakaṃ sutvā ācariyaṃ muñcitvā aparagaṅgaṃ agamāsi .
Tato mahāpadumatthero āha –
‘‘ sūro vata , re , esa vinayadharo yo dharamānakaṃyeva ācariyaṃ muñcitvā aññattha vasitabbaṃ maññati .
Nanu ācariye dharamāne vinayapiṭakañca aṭṭhakathā ca anekakkhattuṃ gahetvāpi na vissajjetabbaṃ , niccakālaṃ sotabbaṃ , anusaṃvaccharaṃ sajjhāyitabban ’’ ti .
Evaṃ vinayagarukānaṃ bhikkhūnaṃ kāle ekadivasaṃ upatissatthero mahāpadumattherappamukhānaṃ pañcannaṃ antevāsikasatānaṃ paṭhamapārājikasikkhāpade imaṃ padesaṃ vaṇṇento nisinno hoti .
Taṃ antevāsikā pucchiṃsu –
‘‘ bhante , yebhuyyena akkhāyite pārājikaṃ , yebhuyyena khāyite thullaccayaṃ , upaḍḍhakkhāyite kena bhavitabban ’’ ti ?
Thero āha –
‘‘ āvuso , buddhā nāma pārājikaṃV1.211 paññapentā na sāvasesaṃ katvā paññapenti , anavasesaṃyeva katvā sabbaṃ pariyādiyitvā sotaṃ chinditvā pārājikavatthusmiṃ pārājikameva paññapenti .
Idañhi sikkhāpadaṃ lokavajjaṃ , na paṇṇattivajjaṃ .
Tasmā yadi upaḍḍhakkhāyite pārājikaṃ bhaveyya , paññapeyya sammāsambuddho .
Pārājikacchāyā panettha na dissati , thullaccayameva dissatī ’’ ti .
Apica matasarīre pārājikaṃ paññapento bhagavā yebhuyyena akkhāyite ṭhapesi ‘‘ tato paraṃ pārājikaṃ natthī ’’ ti dassetuṃ .
Thullaccayaṃ paññapento yebhuyyena khāyite ṭhapesi ‘‘ tato paraṃ thullaccayaṃ natthī ’’ ti dassetuntipi veditabbaṃ .
Khāyitākhāyitañca nāmetaṃ matasarīrasmiṃyeva veditabbaṃ , na jīvamāne .
Jīvamāne hi nakhapiṭṭhippamāṇepi chavimaṃse vā nhārumhiM1.229 vā sati pārājikameva hoti .
Yadipi nimittaṃ sabbaso khāyitaṃ chavicammaṃ natthi , nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati , pavesanaṃ jāyati , pārājikameva .
Nimittasaṇṭhānaṃ pana anavasesetvā sabbasmiṃ nimitte chinditvā samantato tacchetvā uppāṭite vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ .
Nimittato patitāya maṃsapesiyā upakkamantassa dukkaṭaṃ .
Matasarīre pana yadipi sabbaṃ sarīraṃ khāyitaṃ hoti , yadipi akkhāyitaṃ , tayo pana maggā akkhāyitā , tesu upakkamantassaP1.265 pārājikaṃ .
Yebhuyyena akkhāyite pārājikameva .
Upaḍḍhakkhāyite ca yebhuyyena khāyite ca thullaccayaṃ .
Manussānaṃ jīvamānakasarīre akkhināsakaṇṇacchiddavatthikosesu satthakādīhi katavaṇe vā methunarāgena tilaphalamattampi aṅgajātaṃ pavesentassa thullaccayameva .
Avasesasarīre upakacchakādīsu dukkaṭaṃ .
Mate allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ , thullaccayakkhette thullaccayaṃ , dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ .
Yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hoti kuthitaṃ nīlamakkhikasamākiṇṇaṃ kimikulasamākulaṃ navahi vaṇamukhehi paggaḷitapubbakuṇapabhāvena upagantumpi asakkuṇeyyaṃ , tadā pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahati ;
tādise sarīre yattha katthaci upakkamato dukkaṭameva .
Tiracchānagatānaṃ hatthi-assa-goṇa-gadrabha-oṭṭhamahiṃsādīnaṃ nāsāya thullaccayaṃ .
Vatthikose thullaccayameva .
Sabbesampi tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ , avasesasarīrepi dukkaṭameva .
Matānaṃ allasarīre pārājikakkhette pārājikaṃ , thullaccayakkhette thullaccayaṃ , dukkaṭakkhette dukkaṭaṃ .
Kuthitakuṇape pana pubbe vuttanayeneva sabbattha dukkaṭaṃ .
Kāyasaṃsaggarāgena vā methunarāgena vā jīvamānakapurisassa vatthikosaṃ appavesento nimittena nimittaṃ chupati , dukkaṭaṃ .
MethunarāgenaV1.212 itthiyā appavesento nimittena nimittaṃ chupati , thullaccayaṃ .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ itthinimittaṃ methunarāgena mukhena chupati thullaccayan ’’ ti vuttaṃ .
Cammakkhandhake ‘‘ chabbaggiyā bhikkhū aciravatiyā nadiyā gāvīnaṃ tarantīnaṃ visāṇesupi gaṇhanti , kaṇṇesupi gaṇhanti , gīvāyapi gaṇhanti , cheppāyapi gaṇhanti , piṭṭhimpi abhiruhanti , rattacittāpi aṅgajātaṃ chupantī ’’ ti ( mahāva .252) imissā aṭṭhuppattiyā avisesena vuttaṃ –
‘‘ na ca , bhikkhave , rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ , yo chupeyya , āpatti thullaccayassā ’’ tiM1.230 ( mahāva .252).
Taṃ sabbampi saṃsanditvā yathā na virujjhati tathā gahetabbaṃ .
KathañcaP1.266 na virujjhati ?
Yaṃ tāva mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ methunarāgena mukhena chupatī ’’ ti .
Tatra kira nimittamukhaṃ mukhanti adhippetaṃ .
‘‘ Methunarāgenā ’’ ti ca vuttattāpi ayameva tattha adhippāyoti veditabbo .
Na hi itthinimitte pakatimukhena methunupakkamo hoti .
Khandhakepi ye piṭṭhiṃ abhiruhantā methunarāgena aṅgajātena aṅgajātaṃ chupiṃsu , te sandhāya thullaccayaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Itarathā hi dukkaṭaṃ siyā .
Keci panāhu ‘‘ khandhakepi mukheneva chupanaṃ sandhāya oḷārikattā kammassa thullaccayaṃ vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyampi taṃ sandhāyabhāsitaṃ gahetvāva methunarāgena mukhena chupati thullaccayanti vuttan ’’ ti .
Tasmā suṭṭhu sallakkhetvā ubhosu vinicchayesu yo yuttataro so gahetabbo .
Vinayaññū pana purimaṃ pasaṃsanti .
Kāyasaṃsaggarāgena pana pakatimukhena vā nimittamukhena vā itthinimittaṃ chupantassa saṅghādiseso .
Tiracchānagatitthiyā passāvamaggaṃ nimittamukhena chupantassa vuttanayeneva thullaccayaṃ .
Kāyasaṃsaggarāgena dukkaṭanti .
Ekūnasattatidvisatacatukkakathā niṭṭhitā .
Santhatacatukkabhedakathā 61-62.
Evaṃ bhagavā paṭipannakassa bhikkhuno rakkhaṇatthaṃ sattatidvisatacatukkāni nīharitvā ‘‘ idāni ye anāgate pāpabhikkhū ‘ santhataṃ imaṃ na kiñci upādinnakaṃ upādinnakena phusati , ko ettha doso ’ ti sañcicca lesaṃ oḍḍessanti , tesaṃ sāsane patiṭṭhā eva na bhavissatī ’’ ti disvā tesu sattatidvisatacatukkesu ekamekaṃ catukkaṃ catūhi santhatādibhedehi bhinditvā dassento bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvā vaccamaggena passāvamaggena mukhena aṅgajātaṃ abhinisīdenti santhatāya asanthatassātiādimāha .
Tattha santhatāya asanthatassātiādīsu santhatāya itthiyā vaccamaggena passāvamaggena mukhena
V1.213 asanthatassa bhikkhussa aṅgajātaṃ abhinisīdentīti imināM1.231 nayena yojanā veditabbā .
Tattha santhatā nāma yassā tīsuP1.267 maggesu yo koci maggo paliveṭhetvā vā anto vā pavesetvā yena kenaci vatthena vā paṇṇena vā vākapaṭṭena vā cammena vā tipusīsādīnaṃ paṭṭena vā paṭicchanno .
Santhato nāma yassa aṅgajātaṃ tesaṃyeva vatthādīnaṃ yena kenaci paṭicchannaṃ .
Tattha upādinnakena vā anupādinnakaṃ ghaṭṭiyatu , anupādinnakena vā upādinnakaṃ , anupādinnakena vā anupādinnakaṃ , upādinnakena vā upādinnakaṃ , sace yattake paviṭṭhe pārājikaṃ hotīti vuttaṃ , tattakaṃ pavisati , sabbattha sādiyantassa pārājikakkhette pārājikaṃ ;
thullaccayakkhette thullaccayaṃ , dukkaṭakkhette dukkaṭameva hoti .
Sace itthinimittaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ , khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ .
Sace purisanimittaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ , khāṇuṃ pavesentassa dukkaṭaṃ .
Sace ubhayaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ , khāṇunā khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ .
Sace itthinimitte veḷunaḷapabbādīnaṃ kiñci pakkhittaṃ , tassa heṭṭhābhāgaṃ cepi phusanto tilaphalamattaṃ paveseti , pārājikaṃ .
Uparibhāgaṃ cepi ubhosu passesu ekapassaṃ cepi phusanto paveseti , pārājikaṃ .
Cattāripi passāni aphusanto pavesetvā tassa talaṃ cepi phusati , pārājikaṃ .
Yadi pana passesu vā tale vā aphusanto ākāsagatameva katvā pavesetvā nīharati , dukkaṭaṃ .
Bahiddhā khāṇuke phusati dukkaṭameva .
Yathā ca itthinimitte vuttaṃ , evaṃ sabbattha lakkhaṇaṃ veditabbanti .
Santhatacatukkabhedakathā niṭṭhitā .
Bhikkhupaccatthikacatukkabhedavaṇṇanā 61-62.
Evaṃ bhagavā paṭipannakassa bhikkhuno rakkhaṇatthaṃ sattatidvisatacatukkāni nīharitvā ‘‘ idāni ye anāgate pāpabhikkhū ‘ santhataṃ imaṃ na kiñci upādinnakaṃ upādinnakena phusati , ko ettha doso ’ ti sañcicca lesaṃ oḍḍessanti , tesaṃ sāsane patiṭṭhā eva na bhavissatī ’’ ti disvā tesu sattatidvisatacatukkesu ekamekaṃ catukkaṃ catūhi santhatādibhedehi bhinditvā dassento bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvā vaccamaggena passāvamaggena mukhena aṅgajātaṃ abhinisīdenti santhatāya asanthatassātiādimāha .
Tattha santhatāya asanthatassātiādīsu santhatāya itthiyā vaccamaggena passāvamaggena mukhena
V1.213 asanthatassa bhikkhussa aṅgajātaṃ abhinisīdentīti imināM1.231 nayena yojanā veditabbā .
Tattha santhatā nāma yassā tīsuP1.267 maggesu yo koci maggo paliveṭhetvā vā anto vā pavesetvā yena kenaci vatthena vā paṇṇena vā vākapaṭṭena vā cammena vā tipusīsādīnaṃ paṭṭena vā paṭicchanno .
Santhato nāma yassa aṅgajātaṃ tesaṃyeva vatthādīnaṃ yena kenaci paṭicchannaṃ .
Tattha upādinnakena vā anupādinnakaṃ ghaṭṭiyatu , anupādinnakena vā upādinnakaṃ , anupādinnakena vā anupādinnakaṃ , upādinnakena vā upādinnakaṃ , sace yattake paviṭṭhe pārājikaṃ hotīti vuttaṃ , tattakaṃ pavisati , sabbattha sādiyantassa pārājikakkhette pārājikaṃ ;
thullaccayakkhette thullaccayaṃ , dukkaṭakkhette dukkaṭameva hoti .
Sace itthinimittaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ , khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ .
Sace purisanimittaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ , khāṇuṃ pavesentassa dukkaṭaṃ .
Sace ubhayaṃ khāṇuṃ katvā santhataṃ , khāṇunā khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ .
Sace itthinimitte veḷunaḷapabbādīnaṃ kiñci pakkhittaṃ , tassa heṭṭhābhāgaṃ cepi phusanto tilaphalamattaṃ paveseti , pārājikaṃ .
Uparibhāgaṃ cepi ubhosu passesu ekapassaṃ cepi phusanto paveseti , pārājikaṃ .
Cattāripi passāni aphusanto pavesetvā tassa talaṃ cepi phusati , pārājikaṃ .
Yadi pana passesu vā tale vā aphusanto ākāsagatameva katvā pavesetvā nīharati , dukkaṭaṃ .
Bahiddhā khāṇuke phusati dukkaṭameva .
Yathā ca itthinimitte vuttaṃ , evaṃ sabbattha lakkhaṇaṃ veditabbanti .
Santhatacatukkabhedakathā niṭṭhitā .
Bhikkhupaccatthikacatukkabhedavaṇṇanā 63-64.
Evaṃ santhatacatukkabhedaṃ vatvā idāni yasmā na kevalaṃ manussitthiādike bhikkhussa eva santike ānenti .
Atha kho bhikkhumpi tāsaṃ santike ānenti , tasmā tappabhedaṃ dassento ‘‘ bhikkhupaccatthikā bhikkhuṃ manussitthiyā santike ’’ ti ādinā nayena sabbāni tāni catukkāni punapi nīharitvā dassesi .
Tesu vinicchayo vuttanayeneva veditabboti .
Bhikkhupaccatthikavasena catukkabhedavaṇṇanā niṭṭhitā .
63-64.
Evaṃ santhatacatukkabhedaṃ vatvā idāni yasmā na kevalaṃ manussitthiādike bhikkhussa eva santike ānenti .
Atha kho bhikkhumpi tāsaṃ santike ānenti , tasmā tappabhedaṃ dassento ‘‘ bhikkhupaccatthikā bhikkhuṃ manussitthiyā santike ’’ ti ādinā nayena sabbāni tāni catukkāni punapi nīharitvā dassesi .
Tesu vinicchayo vuttanayeneva veditabboti .
Bhikkhupaccatthikavasena catukkabhedavaṇṇanā niṭṭhitā .
Rājapaccatthikādicatukkabhedakathā
65. Yasmā
M1.232P1.268V1.214 pana na bhikkhupaccatthikā eva evaṃ karonti , rājapaccatthikādayopi karonti .Tasmā tampi pabhedaṃ dassento ‘‘ rājapaccatthikā ’’ tiādimāha .
Tattha rājāno eva paccatthikā rājapaccatthikā .
Te ca sayaṃ ānentāpi aññehi āṇāpentāpi ānentiyevāti veditabbā .
Corā eva paccatthikā corapaccatthikā .
Dhuttāti methunupasaṃhitakhiḍḍāpasutā nāgarikakerāṭiyapurisā , itthidhuttasurādhuttādayo vā ;
dhuttā eva paccatthikā dhuttapaccatthikā .
Gandhanti hadayaṃ vuccati , taṃ uppāṭentīti uppalagandhā , uppalagandhā eva paccatthikā uppalagandhapaccatthikā .
Ete kira na kasivaṇijjādīhi jīvanti , panthaghātagāmaghātādīni katvā puttadāraṃ posenti .
Te kammasiddhiṃ patthayamānā devatānaṃ āyācetvā tāsaṃ balikammatthaṃ manussānaṃ hadayaṃ uppāṭenti .
Sabbakāle ca manussā dullabhā .
Bhikkhū pana araññe viharantā sulabhā honti .
Te sīlavantaṃ bhikkhuṃ gahetvā ‘‘ sīlavato vadho nāma bhāriyo hotī ’’ ti maññamānā tassa sīlavināsanatthaṃ manussitthiādike vā ānenti ;
taṃ vā tattha nenti .
Ayamettha viseso .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Bhikkhupaccatthikavāre vuttanayeneva ca imesu catūsupi vāresu catukkāni veditabbāni .
Pāḷiyaṃ pana saṃkhittena vuttāni .
Sabbākārena catukkabhedakathā niṭṭhitā .
Āpattānāpattivāravaṇṇanā
66. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘ manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassā ’’ tiādi , ettha asammohatthaṃ ‘‘ maggena maggan ’’ tiādimāha .
Tattha maggena maggan ti itthiyā tīsu maggesu aññatarena maggena attano aṅgajātaṃ paveseti atha vā sambhinnesu dvīsu maggesu passāvamaggena vaccamaggaṃ vaccamaggena vā passāvamaggaṃ paveseti .
Maggena amaggan ti passāvādimaggena pavesetvā tassa sāmantā vaṇena nīharati .
Amaggena maggan ti maggasāmantena vaṇena
P1.269 pavesetvā maggena nīharati .
Amaggena amaggan ti dvīsu sambhinnavaṇesu ekena vaṇena pavesetvā dutiyena nīharati .
ImassaM1.233 suttassa anulomavasena sabbattha vaṇasaṅkhepe thullaccayaṃ veditabbaṃ .Maggena amaggan ti passāvādimaggena pavesetvā tassa sāmantā vaṇena nīharati .
Amaggena maggan ti maggasāmantena vaṇena
P1.269 pavesetvā maggena nīharati .Amaggena amaggan ti dvīsu sambhinnavaṇesu ekena vaṇena pavesetvā dutiyena nīharati .
Idāni yaṃ parato vakkhati ‘‘ anāpatti ajānantassa asādiyantassā ’’ ti , tattha asammohatthaṃ
V1.215 ‘‘ bhikkhu suttabhikkhumhī ’’ tiādimāha .
Tatrāyaṃ adhippāyo – yo paṭibuddho sādiyati so ‘‘ suttamhi mayi eso vippaṭipajji , nāhaṃ jānāmī ’’ ti na muccati .
Ubho nāsetabbāti cettha dvepi liṅganāsanena nāsetabbā .
Tatra dūsakassa paṭiññākaraṇaṃ natthi , dūsito pucchitvā paṭiññāya nāsetabbo .
Sace na sādiyati , na nāsetabbo .
Esa nayo sāmaṇeravārepi .Ubho nāsetabbāti cettha dvepi liṅganāsanena nāsetabbā .
Tatra dūsakassa paṭiññākaraṇaṃ natthi , dūsito pucchitvā paṭiññāya nāsetabbo .
Sace na sādiyati , na nāsetabbo .
Esa nayo sāmaṇeravārepi .
Ubho nāsetabbāti cettha dvepi liṅganāsanena nāsetabbā .
Tatra dūsakassa paṭiññākaraṇaṃ natthi , dūsito pucchitvā paṭiññāya nāsetabbo .
Sace na sādiyati , na nāsetabbo .
Esa nayo sāmaṇeravārepi .
Ubho nāsetabbāti cettha dvepi liṅganāsanena nāsetabbā .
Tatra dūsakassa paṭiññākaraṇaṃ natthi , dūsito pucchitvā paṭiññāya nāsetabbo .
Sace na sādiyati , na nāsetabbo .
Esa nayo sāmaṇeravārepi .
Ubho nāsetabbāti cettha dvepi liṅganāsanena nāsetabbā .
Tatra dūsakassa paṭiññākaraṇaṃ natthi , dūsito pucchitvā paṭiññāya nāsetabbo .
Sace na sādiyati , na nāsetabbo .
Evaṃ tattha tattha taṃ taṃ āpattiñca anāpattiñca dassetvā idāni anāpattimeva dassento ‘‘ anāpatti ajānantassā ’’ tiādimāha .
Tattha ajānanto nāma yo mahāniddaṃ okkanto parena kataṃ upakkamampi na jānāti vesāliyaṃ mahāvane divāvihāragato bhikkhu viya .
Evarūpassa anāpatti .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘‘ nāhaṃ bhagavā jānāmī ’ ti ;
‘ anāpatti , bhikkhu , ajānantassā ’’’ ti ( pārā .75).
Asādiyanto nāma yo jānitvāpi na sādiyati , tattheva sahasā vuṭṭhitabhikkhu viya .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘‘ nāhaṃ bhagavā sādiyin ’ ti .
‘ Anāpatti , bhikkhu , asādiyantassā ’’ ti .
Ummattako nāma pittummattako .
Duvidhañhi pittaṃ – baddhapittaṃ , abaddhapittañcāti .
Tattha abaddhapittaṃ lohitaṃ viya sabbaṅgagataṃ , tamhi kupite sattānaṃ kaṇḍukacchusarīrakampādīni honti .
Tāni bhesajjakiriyāya vūpasamanti .
Baddhapittaṃ pana pittakosake ṭhitaṃ .
Tamhi kupite sattā ummattakā honti vipallatthasaññā hirottappaṃ chaḍḍetvā asāruppācāraṃ caranti .
Lahukagarukāni sikkhāpadāni maddantāpi na jānanti .
Bhesajjakiriyāyapi atekicchā honti .
Evarūpassa ummattakassa anāpatti .
Khittacitto nāma vissaṭṭhacitto yakkhummattako vuccati .
Yakkhā kira bheravāni vā ārammaṇāni dassetvā mukhena hatthaṃ pavesetvā
P1.270 hadayarūpaṃ vā maddantā satte vikkhittacitte vipallatthasaññe karonti .
Evarūpassa khittacittassa anāpatti .
Tesaṃ pana ubhinnaṃ ayaṃ viseso – pittummattako niccameva ummattako hoti , pakatisaññaṃ na labhati .
YakkhummattakoM1.234 antarantarā pakatisaññaṃ paṭilabhatīti .
Idha pana pittummattako vā hotu yakkhummattako vā , yo sabbaso muṭṭhassati kiñci na jānāti , aggimpi suvaṇṇampi gūthampi candanampi ekasadisaṃ maddantova vicarati , evarūpassa anāpatti .
Antarantarā saññaṃ paṭilabhitvā ñatvā karontassa pana āpattiyeva .
VedanāṭṭoV1.216 nāma yo adhimattāya dukkhavedanāya āturo kiñci na jānāti , evarūpassa anāpatti .
Ādikammiko nāma yo tasmiṃ tasmiṃ kamme ādibhūto .
Idha pana sudinnatthero ādikammiko , tassa anāpatti .
Avasesānaṃ makkaṭīsamaṇavajjiputtakādīnaṃ āpattiyevāti .Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .