296. Tena
M2.139 samayena buddho bhagavāti sañcarittaṃ .Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā gatimantā .
Byattāti veyyattiyena samannāgatā , upāyena samannāgatā upāyaññū visāradā .
Medhāvinīti medhāya samannāgatā , diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ karoti .
Dakkhāti chekā .
Analasāti uṭṭhānavīriyasampannā .
Channāti anucchavikā .
Kismiṃ viyāti kicchaṃ viya kileso viya , hiri viya amhākaṃ hotīti adhippāyo .
Kumārikāya vattun ti ‘‘ imaṃ tumhe gaṇhathā ’’ ti kumārikāya kāraṇā vattuṃ .
Āvāhādīsu āvāhoti dārakassa parakulato dārikāya
P3.553 āharaṇaṃ .
Vivāhoti attano dārikāya parakulapesanaṃ .
Vāreyyan ti ‘‘ detha no dārakassa dārikan ’’ ti yācanaṃ , divasanakkhattamuhuttaparicchedakaraṇaṃ vā . 297. Purāṇagaṇakiyāti ekassa gaṇakassa bhariyāya , sā tasmiṃ jīvamāne gaṇakīti paññāyittha , mate pana purāṇagaṇakīti saṅkhaṃ gatā .
Tirogāmoti bahigāmo , añño gāmoti adhippāyo .
Manussāti udāyissa imaṃ sañcarittakamme yuttapayuttabhāvaṃ jānanakamanussā .
Suṇisabhogenāti yena bhogena suṇisā bhuñjitabbā hoti randhāpanapacāpanapaavesanādinā , tena bhuñjiṃsu .
Tato aparena dāsibhogenāti māsātikkame yena bhogena dāsī bhuñjitabbā hoti khettakammakacavarachaḍḍanaudakāharaṇādinā , tena bhuñjiṃsu .
Duggatāti daliddā , yattha vā gatā duggatā hoti tādisaṃ kulaṃ gatā .
Māyyo imaṃ kumārikan ti mā ayyo imaṃ kumārikaṃ .
Āhārūpahāroti āhāro ca upahāro ca gahaṇañca dānañca , na amhehi
V2.126 kiñci āhaṭaṃ na upāhaṭaṃ tayā saddhiṃ kayavikkayo vohāro amhākaṃ natthīti dīpenti .Samaṇena bhavitabbaṃ abyāvaṭena , samaṇo assa susamaṇoti samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena abyāpārena bhavitabbaṃ , evaṃ
M2.140 bhavanto hi samaṇo susamaṇo assāti , evaṃ naṃ apasādetvā ‘‘ gaccha tvaṃ na mayaṃ taṃ jānāmā ’’ ti āhaṃsu . 298. Sajjitoti sabbūpakaraṇasampanno maṇḍitapasādhito vā .
300. Dhuttāti itthidhuttā .
Paricārentāti manāpiyesu rūpādīsu ito cito ca samantā indriyāni cārentā , kīḷantā abhiramantāti vuttaṃ hoti .
Abbhutamakaṃsūti yadi karissati tvaṃ ettakaṃ jito , yadi na karissati ahaṃ ettakanti paṇamakaṃsu .
Bhikkhūnaṃ pana abbhutaṃ kātuṃ na vaṭṭati .
Yo karoti parājitena dātabbanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ .
Kathañhi nāma ayyo udāyī taṅkhaṇikan ti ettha taṅkhaṇoti acirakālo
P3.554 vuccati .
Taṅkhaṇikan ti acirakālādhikārikaṃ . 301. Sañcarittaṃ samāpajjeyyāti sañcaraṇabhāvaṃ samāpajjeyya .
Yasmā pana taṃ samāpajjantena kenaci pesitena katthaci gantabbaṃ hoti , parato ca ‘‘ itthiyā vā purisamatin ’’ ti ādivacanato idha itthipurisā adhippetā , tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ itthiyā vā pahito purisassa santike gacchati , purisena vā pahito itthiyā santike gacchatī ’’ ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ .
Itthiyā vā purisamatiṃ purisassa vā itthimatin ti ettha āroceyyāti pāṭhaseso daṭṭhabbo , tenevassa padabhājane ‘‘ purisassa matiṃ itthiyā āroceti , itthiyā matiṃ purisassa ārocetī ’’ ti vuttaṃ .
Idāni yadatthaṃ taṃ tesaṃ matiṃ adhippāyaṃ ajjhāsayaṃ chandaṃ ruciṃ āroceti , taṃ dassento ‘‘ jāyattane vā jārattane vā ’’ tiādimāha .
Tattha jāyattaneti jāyābhāve .
Jārattaneti jārabhāve .
Purisassa hi matiṃ itthiyā ārocento jāyattane āroceti , itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti ;
apica purisasseva matiṃ itthiyā ārocento jāyattane vā āroceti nibaddhabhariyābhāve , jārattane vā micchācārabhāve .
Yasmā panetaṃ ārocentena ‘‘ tvaṃ kirassa jāyā bhavissasī ’’ tiādi vattabbaṃ hoti , tasmā taṃ vattabbatākāraṃ dassetuṃ ‘‘ jāyattane vāti jāyā bhavissasi , jārattane
M2.141 vāti jārī bhavissasī ’’ ti assa padabhājanaṃV2.127 vuttaṃ .
Eteneva ca upāyena itthiyā matiṃ purisassa ārocanepi pati bhavissasi , sāmiko bhavissasi , jāro bhavissasīti vattabbatākāro veditabbo .
Antamaso taṅkhaṇikāyapīti sabbantimena paricchedena yā ayaṃ taṅkhaṇe muhuttamatte paṭisaṃvasitabbato taṅkhaṇikāti vuccati , muhuttikāti attho .
Tassāpi ‘‘ muhuttikā bhavissasī ’’ ti evaṃ purisamatiṃ ārocentassa saṅghādiseso .
Etenevupāyena ‘‘ muhuttiko bhavissasī ’’ ti evaṃ purisassa itthimatiṃ ārocentopi saṅghādisesaṃ āpajjatīti veditabbo . 303. Idāni ‘‘ itthiyā vā purisamatin ’’ ti ettha adhippetā itthiyo pabhedato dassetvā tāsu sañcarittavasena āpattibhedaṃ dassetuṃ ‘‘ dasa itthiyo ’’ tiādimāha .
Tattha māturakkhitāti mātarā rakkhitā .
Yathā purisena saṃvāsaṃ na kappeti , evaṃ mātarā rakkhitā , tenassa padabhājanepi vuttaṃ –
‘‘ mātā rakkhati
P3.555 gopeti issariyaṃ kāreti vasaṃ vattetī ’’ ti .
Tattha rakkhatīti katthaci gantuṃ na deti .
Gopetīti yathā aññe na passanti , evaṃ guttaṭṭhāne ṭhapeti .
Issariyaṃ kāretīti serivihāramassā nisedhentī abhibhavitvā pavattati .
Vasaṃ vattetīti ‘‘ idaṃ karohi , idaṃ mā akāsī ’’ ti evaṃ attano vasaṃ tassā upari vatteti .
Etenupāyena piturakkhitādayopi ñātabbā .
Gottaṃ vā dhammo vā na rakkhati , sagottehi pana sahadhammikehi ca ekaṃ satthāraṃ uddissa pabbajitehi ekagaṇapariyāpannehi ca rakkhitā ‘‘ gottarakkhitā dhammarakkhitā ’’ ti vuccati , tasmā tesaṃ padānaṃ ‘‘ sagottā rakkhantī ’’ tiādinā nayena padabhājanaṃ vuttaṃ .
Saha ārakkhenāti sārakkhā .
Saha paridaṇḍenāti saparidaṇḍā .
Tāsaṃ niddesā pākaṭāva .
Imāsu dasasu pacchimānaṃ dvinnameva purisantaraṃ gacchantīnaṃ micchācāro hoti , na itarāsaṃ .Dhanakkītādīsu appena vā bahunā vā dhanena kītā dhanakkītā .
Yasmā pana sā na kītamattā eva saṃvāsatthāya pana kītattā bhariyā , tasmāssa niddese dhanena kiṇitvā vāsetīti vuttaṃ .
Chandena
M2.142 attano ruciyā vasatīti chandavāsinī .
Yasmā pana sā na attano chandamattenevaV2.128 bhariyā hoti purisena pana sampaṭicchitattā , tasmāssa niddese ‘‘ piyo piyaṃ vāsetī ’’ ti vuttaṃ .
Bhogena vasatīti bhogavāsinī .
Udukkhalamusalādigharūpakaraṇaṃ labhitvā bhariyābhāvaṃ gacchantiyā janapaditthiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Paṭena vasatīti paṭavāsinī .
Nivāsanamattampi pāvuraṇamattampi labhitvā bhariyābhāvaṃ upagacchantiyā dalidditthiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Odapattakinīti ubhinnaṃ ekissā udakapātiyā hatthe otāretvā ‘‘ idaṃ udakaṃ viya saṃsaṭṭhā abhejjā hothā ’’ ti vatvā pariggahitāya vohāranāmametaṃ , niddesepissa ‘‘ tāya saha udakapattaṃ āmasitvā taṃ vāsetī ’’ ti evamattho veditabbo .
Obhaṭaṃ oropitaṃ cumbaṭamassāti obhaṭacumbaṭā , kaṭṭhahārikādīnaṃ aññatarā , yassā sīsato cumbaṭaṃ oropetvā ghare vāseti , tassā etaṃ adhivacanaṃ .
Dāsī cāti attanoyeva dāsī ca hoti bhariyā ca .
Kammakārī nāma gehe bhatiyā kammaṃP3.556 karoti , tāya saddhiṃ koci gharāvāsaṃ kappeti attano bhariyāya anatthiko hutvā .
Ayaṃ vuccati ‘‘ kammakārī ca bhariyā cā ’’ ti .
Dhajena āhaṭā dhajāhaṭā , ussitaddhajāya senāya gantvā paravisayaṃ vilumpitvā ānītāti vuttaṃ hoti , taṃ koci bhariyaṃ karoti , ayaṃ dhajāhaṭā nāma .
Muhuttikā vuttanayāeva , etāsaṃ dasannampi purisantaragamane micchācāro hoti .
Purisānaṃ pana vīsatiyāpi etāsu micchācāro hoti , bhikkhuno ca sañcarittaṃ hotīti . 305. Idāni puriso bhikkhuṃ pahiṇatītiādīsu paṭiggaṇhātīti so bhikkhu tassa purisassa ‘‘ gaccha , bhante , itthannāmaṃ māturakkhitaṃ brūhi , hohi kira itthannāmassa bhariyā dhanakkītā ’’ ti evaṃ vuttavacanaṃ ‘‘ sādhu upāsakā ’’ ti vā ‘‘ hotū ’’ ti vā ‘‘ ārocessāmī ’’ ti vā yena kenaci ākārena vacībhedaṃ katvā vā sīsakampanādīhi vā sampaṭicchati .
Vīmaṃsatīti
V2.129M2.143 evaṃ paṭiggaṇhitvā tassā itthiyā santikaṃ gantvā taṃ sāsanaṃ āroceti .Paccāharatīti tena ārocite sā itthī ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchatu vā paṭikkhipatu vā lajjāya vā tuṇhī hotu , puna āgantvā tassa purisassa taṃ pavattiṃ āroceti .
Ettāvatā imāya paṭiggahaṇārocanapaccāharaṇasaṅkhātāya tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso hoti .
Sā pana tassa bhariyā hotu vā mā vā , akāraṇametaṃ .
Sace pana so māturakkhitāya santikaṃ pesito taṃ adisvā tassā mātuyā taṃ sāsanaṃ āroceti , bahiddhā vimaṭṭhaṃ nāma hoti , tasmā visaṅketanti mahāpadumatthero āha .
Mahāsumatthero pana mātā vā hotu pitā vā antamaso gehadāsīpi añño vāpi yo koci taṃ kiriyaṃ sampādessati , tassa vuttepi vimaṭṭhaṃ nāma na hoti , tivaṅgasampattikāle āpattiyeva .
Nanu yathā ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vattukāmo virajjhitvā ‘‘ dhammaṃ paccakkhāmī ’’ ti vadeyya paccakkhātāvassa sikkhā .
Yathā vā ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī ’’ ti vattukāmo virajjhitvā ‘‘ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī ’’ ti vadeyya āpannovassa
P3.557 pārājikaṃ .
Evaṃsampadamidanti āha .
Taṃ panetaṃ ‘‘ paṭiggaṇhāti , antevāsiṃ vīmaṃsāpetvā attanā paccāharati , āpatti saṅghādisesassā ’’ ti iminā sameti , tasmā subhāsitaṃ .
Yathā ca ‘‘ māturakkhitaṃ brūhī ’’ ti vuttassa gantvā tassā ārocetuṃ samatthānaṃ mātādīnampi vadato visaṅketo natthi , evameva ‘‘ hohi kira itthannāmassa bhariyā dhanakkītā ’’ ti vattabbe ‘‘ hohi kira itthannāmassa bhariyā chandavāsinī ’’ ti evaṃ pāḷiyaṃ vuttesu chandavāsiniādīsu vacanesu aññataravasena vā avuttesupi ‘‘ hohi kira itthannāmassa bhariyā jāyā pajāpati puttamātā gharaṇī gharasāminī bhattarandhikā sussūsikā paricārikā ’’ tievamādīsu saṃvāsaparidīpakesu vacanesu aññataravasena vā vadantassāpi visaṅketo natthi tivaṅgasampattiyā āpattiyeva .
‘‘ Māturakkhitaṃ brūhī ’’ ti pesitassa pana gantvā aññāsu piturakkhitādīsu aññataraṃ vadantassa visaṅketaṃ .
Esa nayo ‘‘ piturakkhitaṃ brūhī ’’ tiādīsupi .
KevalañhetthaM2.144 ekamūlakadumūlakādivasena ‘‘ purisassa mātā bhikkhuṃ pahiṇati , māturakkhitāya mātā bhikkhuṃ pahiṇatī ’’ ti evamādīnaṃ mūlaṭṭhānañca vasena peyyālabhedoyeva visesoV2.130 .
Sopi pubbe vuttanayattā pāḷianusāreneva sakkā jānitunti nāssa vibhāgaṃ dassetuṃ ādaraṃ karimha . 338. Paṭiggaṇhātītiādīsu pana dvīsu catukkesu paṭhamacatukke ādipadena tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso , majjhe dvīhi duvaṅgasampattiyā thullaccayaṃ , ante ekena ekaṅgasampattiyā dukkaṭaṃ .
Tattha paṭiggaṇhātīti āṇāpakassa sāsanaṃ paṭiggaṇhāti .
Vīmaṃsatīti pahitaṭṭhānaṃ gantvā taṃ āroceti .
Paccāharatīti puna āgantvā mūlaṭṭhassa āroceti .
Na paccāharatīti ārocetvā ettova pakkamati .
Paṭiggaṇhāti na vīmaṃsatīti purisena ‘‘ itthannāmaṃ gantvā brūhī ’’ ti vuccamāno ‘‘ sādhū ’’ ti tassa sāsanaṃ paṭiggaṇhitvā taṃ pamussitvā vā appamussitvā vā
P3.558 aññena karaṇīyena tassā santikaṃ gantvā kiñcideva kathaṃ kathento nisīdati , ettāvatā ‘‘ paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati nāmā ’’ ti vuccati .Na vīmaṃsati na paccāharatīti kevalaṃ sāsanārocanakāle paṭiggaṇhātiyeva , itaraṃ pana dvayaṃ na karoti .
Na paṭiggaṇhāti vīmaṃsati paccāharatīti koci puriso bhikkhussa ṭhitaṭṭhāne vā nisinnaṭṭhāne vā tathārūpiṃ kathaṃ katheti , bhikkhu tena appahitopi pahito viya hutvā itthiyā santikaṃ gantvā ‘‘ hohi kira itthannāmassa bhariyā ’’ tiādinā nayena vīmaṃsitvā tassā ruciṃ vā aruciṃ vā puna āgantvā imassa āroceti .
Teneva nayena vīmaṃsitvā apaccāharanto
M2.145 ‘‘ na paṭiggaṇhāti vīmaṃsati na paccāharatī ’’ ti vuccati .Teneva nayena gato avīmaṃsitvā tāya samuṭṭhāpitaṃ kathaṃ sutvā paṭhamacatukkassa tatiyapade vuttanayena āgantvā imassa ārocento ‘‘ na paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati paccāharatī ’’ ti vuccati .
Catutthapadaṃ pākaṭameva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva .
Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Puriso
M2.146 bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ .Tassa pacchimapade antevāsī vīmaṃsitvā bahiddhā paccāharatīti āgantvā ācariyassa anārocetvā ettova gantvā tassa purisassa āroceti .
Āpatti ubhinnaṃ thullaccayassāti ācariyassa paṭiggahitattā ca vīmaṃsāpitattā ca dvīhaṅgehi thullaccayaṃ , antevāsikassa vīmaṃsitattā ca paccāhaṭattā ca dvīhaṅgehi thullaccayaṃ .
339. Gacchanto sampādetīti paṭiggaṇhāti ceva vīmaṃsati ca .
Āgacchanto visaṃvādetīti na paccāharati .
Gacchanto visaṃvādetīti na paṭiggaṇhāti .
Āgacchanto sampādetīti
V2.132 vīmaṃsati ceva paccāharati ca .
Evaṃ ubhayattha dvīhaṅgehi thullaccayaṃ .Tatiyapade āpatti , catutthe anāpatti .
340. Anāpatti saṅghassa vā cetiyassa vā gilānassa vā karaṇīyena gacchati ummattakassa ādikammikassāti ettha bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ vā kiñci vā vippakataṃ hoti .
Tattha kārukānaṃ
P3.560 bhattavetanatthāya upāsako vā upāsikāya santikaṃ bhikkhuṃ pahiṇeyya , uṃpāsikā vā upāsakassa , evarūpena saṅghassa karaṇīyena gacchantassa anāpatti .
Cetiyakamme kayiramānepi eseva nayo .
Gilānassa bhesajjatthāyapi upāsakena vā upāsikāya santikaṃ upāsikāya vā upāsakassa santikaṃ pahitassa gacchato anāpatti .
Ummattakaādikammikā vuttanayā eva .Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ chasamuṭṭhānaṃ , sīsukkhipanādinā kāyavikārena sāsanaṃ gahetvā gantvā hatthamuddāya vīmaṃsitvā puna āgantvā hatthamuddāya eva ārocentassa kāyato samuṭṭhāti .
Āsanasālāya nisinnassa ‘‘ itthannāmā āgamissati , tassā cittaṃ jāneyyāthā ’’ ti kenaci vutte ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā taṃ āgataṃ vatvā tassā gatāya puna tasmiṃ purise āgate ārocentassa vācato samuṭṭhāti .
Vācāya ‘‘ sādhū ’’ ti sāsanaṃ gahetvā aññena karaṇīyena tassā gharaṃ gantvā aññattha vā gamanakāle taṃ disvā vacībhedeneva vīmaṃsitvā puna aññeneva
M2.147 karaṇīyena tato apakkamma kadācideva taṃ purisaṃ disvā ārocentassāpi vācatova samuṭṭhāti .
Paṇṇattiṃ ajānantassa pana khīṇāsavassāpi kāyavācato samuṭṭhāti .
Kathaṃ ?
Sace hissa mātāpitaro kujjhitvā alaṃvacanīyā honti , tañca bhikkhuṃ gharaṃ upagataṃ therapitā vadati ‘‘ mātā te tāta maṃ mahallakaṃ chaḍḍetvā ñātikulaṃ gatā , gaccha taṃ maṃ upaṭṭhātuṃ pesehī ’’ ti .
So ce gantvā taṃ vatvā puna pituno tassā āgamanaṃ vā anāgamanaṃ vā āroceti , saṅghādiseso .
Imāni tīṇi acittakasamuṭṭhānāni .
Paṇṇattiṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi sañcarittaṃ samāpajjato kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti .
Imāni tīṇi paṇṇattijānanacittena sacittakasamuṭṭhānāni .
Kiriyaṃ , nosaññāvimokkhaṃ , paṇṇattivajjaṃ , kāyakammaṃ , vacīkammaṃ , kusalādivasena cettha tīṇi cittāni , sukhādivasena tisso vedanāti .