3. Pattavaggo
1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā
598. Tena samayenāti pattasikkhāpadaṃ .
Tattha pattavāṇijjan ti gāmanigamādīsu vicarantā pattavāṇijjaṃ vā karissanti .
Āmattikāpaṇaṃ vāti amattāni vuccanti bhājanāni , tāni yesaṃ bhaṇḍaṃ te āmattikā , tesaṃ āmattikānaṃ āpaṇaṃ āmattikāpaṇaṃ , kulālabhaṇḍavāṇijakāpaṇanti attho .
602. Tayo
V2.255 pattassa vaṇṇāti tīṇi pattassa pamāṇāni .Aḍḍhāḷhakodanaṃ gaṇhātīti magadhanāḷiyā dvinnaṃ taṇḍulanāḷīnaṃ odanaṃ gaṇhāti .
Magadhanāḷi
M2.282 nāma aḍḍhaterasapalā hotīti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Sīhaḷadīpe pakatināḷi mahantā , damiḷanāḷi khuddakā , magadhanāḷi pamāṇayuttā , tāya magadhanāḷiyā diyaḍḍhanāḷi ekā sīhaḷanāḷi hotīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Catubhāgaṃ khādanan ti odanassa catutthabhāgappamāṇaṃ khādanaṃ , taṃ hatthahāriyassa muggasūpassaP3.703 vasena veditabbaṃ .
Tadupiyaṃ byañjanan ti tassa odanassa anurūpaṃ macchamaṃsasākaphalakaḷīrādibyañjanaṃ .
Tatrāyaṃ vinicchayo – anupahatapurāṇasālitaṇḍulānaṃ sukoṭṭitaparisuddhānaṃ dve magadhanāḷiyo gahetvā tehi taṇḍulehi anuttaṇḍulaṃ akilinnaṃ apiṇḍitaṃ suvisadaṃ kundamakuḷarāsisadisaṃ avassāvitodanaṃ pacitvā niravasesaṃ patte pakkhipitvā tassa odanassa catutthabhāgappamāṇo nātighano nātitanuko hatthahāriyo sabbasambhārasaṅkhato muggasūpo pakkhipitabbo .
Tato ālopassa ālopassa anurūpaṃ yāvacarimālopappahonakaṃ macchamaṃsādibyañjanaṃ pakkhipitabbaṃ , sappitelatakkarasakañjikādīni pana gaṇanūpagāni na honti , tāni hi odanagatikāneva , neva hāpetuṃ na vaḍḍhetuṃ sakkonti .
Evametaṃ sabbampi pakkhittaṃ sace pattassa mukhavaṭṭiyā heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati , suttena vā hīrena vā chindantassa suttassa vā hīrassa vā heṭṭhimantaṃ phusati , ayaṃ ukkaṭṭho nāma patto .
Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati , ayaṃ ukkaṭṭhomako nāma patto .
Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti , antogatameva hoti , ayaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭho nāma patto .Nāḷikodanan ti magadhanāḷiyā ekāya taṇḍulanāḷiyā odanaṃ .
Patthodanan ti magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodanaṃ .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ pana nāmamatte viseso – sace nāḷikodanādi sabbampi pakkhittaṃ vuttanayeneva heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati , ayaṃ majjhimo nāma patto .
Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati , ayaṃ majjhimomako nāma patto .
Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti antogatameva hoti , ayaṃ majjhimukkaṭṭho nāma patto .
Sace patthodanādi sabbampi pakkhittaṃ heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati , ayaṃ omako nāma patto .
Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati , ayaṃ omakomako nāma patto .
Sace taṃ rājiṃ na pāpuṇāti antogatameva hoti , ayaṃ
P3.704 omakukkaṭṭho nāma pattoti evamete nava pattā .
Tesu dve apattā ukkaṭṭhukkaṭṭhoM2.283 ca omakomako ca .
‘‘ Tato ukkaṭṭhoV2.256 apatto omako apatto ’’ ti idañhi ete sandhāya vuttaṃ .
Ukkaṭṭhukkaṭṭho hi ettha ukkaṭṭhato ukkaṭṭhattā ‘‘ tato ukkaṭṭho apatto ’’ ti vutto .
Omakomako ca omakato omakattā tato omako apattoti vutto .
Tasmā ete bhājanaparibhogena paribhuñjitabbā , na adhiṭṭhānupagā , na vikappanupagā .
Itare pana satta adhiṭṭhahitvā vā vikappetvā vā paribhuñjitabbā , evaṃ akatvā taṃ dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ sattavidhampi pattaṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ . 607. Nissaggiyaṃ pattaṃ anissajjitvā paribhuñjatīti yāguṃ pivitvā dhote dukkaṭaṃ , khañjakaṃ khāditvā bhattaṃ bhuñjitvā dhote dukkaṭanti evaṃ payoge payoge dukkaṭaṃ .
608. Anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetīti ettha pana pamāṇayuttassapi adhiṭṭhānavikappanupagattaṃ evaṃ veditabbaṃ – ayopatto pañcahi pākehi mattikāpatto dvīhi pākehi pakko adhiṭṭhānupago , ubhopi yaṃ mūlaṃ dātabbaṃ , tasmiṃ dinneyeva .
Sace ekopi pāko ūno hoti , kākaṇikamattampi vā mūlaṃ adinnaṃ , na adhiṭṭhānupago .
Sacepi pattasāmiko vadati ‘‘ yadā tumhākaṃ mūlaṃ bhavissati , tadā dassatha , adhiṭṭhahitvā paribhuñjathā ’’ ti neva adhiṭṭhānupago hoti , pākassa hi ūnattā pattasaṅkhaṃ na gacchati , mūlassa sakalassa vā ekadesassa vā adinnattā sakabhāvaṃ na upeti , aññasseva santako hoti , tasmā pāke ca mūle ca niṭṭhiteyeva adhiṭṭhānupago hoti .
Yo adhiṭṭhānupago , sveva vikappanupago , so hatthaṃ āgatopi anāgatopi adhiṭṭhātabbo vikappetabbo vā .
Yadi hi pattakārako mūlaṃ labhitvā sayaṃ vā dātukāmo hutvā ‘‘ ahaṃ , bhante , tumhākaṃ pattaṃ katvā asukadivase nāma pacitvā ṭhapessāmī ’’ ti vadati , bhikkhu ca tena paricchinnadivasato dasāhaṃ atikkāmeti , nissaggiyaṃ
P3.705 pācittiyaṃ .
Sace pana pattakārako ‘‘ ahaṃ tumhākaṃ pattaṃ katvā pacitvā sāsanaṃ pesessāmī ’’ ti vatvā tatheva karoti , tena pesitabhikkhu pana tassa bhikkhuno na āroceti , añño disvā vā sutvā vā ‘‘ tumhākaṃ , bhante , patto niṭṭhito ’’ ti āroceti , etassa ārocanaṃ napamāṇaṃ .
Yadā pana tena pesitoyevaM2.284 āroceti , tassa vacanaṃ sutadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ .
Sace pattakārako ‘‘ ahaṃ tumhākaṃ pattaṃ katvā pacitvā kassaci hatthe pahiṇissāmī ’’ ti vatvā tatheva karoti , pattaṃ gahetvā āgatabhikkhu pana attano pariveṇe ṭhapetvā tassa na āroceti , añño koci bhaṇati ‘‘ api , bhante , adhunā ābhato patto sundaro ’’ ti !
‘‘ Kuhiṃ , āvuso , patto ’’ ti ?
‘‘ Itthannāmassa hatthe pesito ’’ ti .
Etassapi vacanaṃ na pamāṇaṃ .
Yadā pana so bhikkhu pattaṃ detiV2.257 , laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ .
Tasmā dasāhaṃ anatikkāmetvāva adhiṭṭhātabbo vikappetabbo vā .
Tattha dve pattassa adhiṭṭhānā – kāyena vā adhiṭṭhāti , vācāya vā adhiṭṭhāti .
Tesaṃ vasena adhiṭṭhahantena ca ‘‘ imaṃ pattaṃ paccuddharāmī ’’ ti vā ‘‘ etaṃ pattaṃ paccuddharāmī ’’ ti vā evaṃ sammukhe vā parammukhe vā ṭhitaṃ purāṇapattaṃ paccuddharitvā aññassa vā datvā navaṃ pattaṃ yattha katthaci ṭhitaṃ hatthena parāmasitvā ‘‘ imaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī ’’ ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena vā adhiṭṭhātabbo , vacībhedaṃ katvā vācāya vā adhiṭṭhātabbo .
Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti ‘‘ imaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī ’’ ti vācā bhinditabbā .
Atha antogabbhe vā uparipāsāde vā sāmantavihāre vā hoti , ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘ etaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī ’’ ti vācā bhinditabbā .
Adhiṭṭhahantena pana ekakena adhiṭṭhātumpi vaṭṭati , aññassa santike adhiṭṭhātumpi vaṭṭati .
Aññassa santike ayamānisaṃso – sacassa ‘‘ adhiṭṭhito nu kho me , no ’’ ti vimati uppajjati , itaro sāretvā vimatiṃ chindissatīti .
Sace koci dasa patte labhitvā sabbeva attanāva paribhuñjitukāmo hoti , na sabbe adhiṭṭhātabbā .
Ekaṃ pattaṃ adhiṭṭhāya punadivase taṃ paccuddharitvā aññoP3.706 adhiṭṭhātabbo .
Etenupāyena vassasatampi pariharituṃ sakkā .
Evaṃ appamattassa bhikkhuno siyā adhiṭṭhānavijahananti ?
Siyā .
Sace hi ayaṃ pattaṃ aññassa vā deti , vibbhamati vā sikkhaṃ vā paccakkhāti , kālaṃ vā karoti , liṅgaṃ vāssa parivattati , paccuddharati vā , patte vā chiddaṃ hoti , adhiṭṭhānaṃ vijahati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ DinnavibbhantapaccakkhāM2.285 , kālaṃkiriyakatena ca ;
Liṅgapaccuddharā ceva , chiddena bhavati sattaman ’’ ti .
Coraharaṇavissāsaggāhehipi vijahatiyeva .
Kittakena chiddena adhiṭṭhānaṃ bhijjati ?
Yena kaṅgusitthaṃ nikkhamati ceva pavisati ca .
Idañhi sattannaṃ dhaññānaṃ lāmakadhaññasitthaṃ , tasmiṃ ayacuṇṇena vā āṇiyā vā paṭipākatike kate dasāhabbhantare puna adhiṭṭhātabbo .
Ayaṃ tāva ‘‘ antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetī ’’ ti ettha adhiṭṭhāne vinicchayo .
VikappaneV2.258 pana dve vikappanā – sammukhāvikappanā ca parammukhāvikappanā ca .
Kathaṃ sammukhāvikappanā hoti ?
Pattānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘ imaṃ pattan ’’ ti vā ‘‘ ime patte ’’ ti vā ‘‘ etaṃ pattan ’’ ti vā ‘‘ ete patte ’’ ti vā vatvā ‘‘ tuyhaṃ vikappemī ’’ ti vattabbaṃ .
Ayamekā sammukhāvikappanā .
Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati , paribhuñjituṃ vā vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati .
‘‘ Mayhaṃ santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī ’’ ti evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti , tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti .
Aparo nayo – tatheva pattānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘‘ imaṃ pattan ’’ ti vā ‘‘ ime patte ’’ ti vā ‘‘ etaṃ pattan ’’ ti vā ‘‘ ete patte ’’ ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘ tissassa bhikkhuno vikappemī ’’ ti vā ‘‘ tissāya bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa tissāyaP3.707 sāmaṇeriyā vikappemī ’’ ti vā vattabbaṃ , ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā .
Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati , paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati .
Tena pana bhikkhunā ‘‘ tissassa bhikkhuno santakaṃ … pe … tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī ’’ ti vutte paccuddhāro nāma hoti .
Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti .
Kathaṃ parammukhāvikappanā hoti ?
Pattānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘ imaṃ pattan ’’ ti vā ‘‘ ime patte ’’ ti vā ‘‘ etaṃ pattan ’’ ti vā ‘‘ ete patte ’’ ti vā vatvā ‘‘ tuyhaṃ vikappanatthāya dammī ’’ ti vattabbaṃ .
Tena vattabbo –
‘‘ ko te mitto vā sandiṭṭho vā ’’ ti ?
Tato itarena purimanayenevaM2.286 ‘‘ tisso bhikkhūti vā … pe … tissā sāmaṇerī ’’ ti vā vattabbaṃ .
Puna tena bhikkhunā ‘‘ ahaṃ tissassa bhikkhuno dammī ’’ ti vā … pe …‘‘ tissāya sāmaṇeriyā dammī ’’ ti vā vattabbaṃ , ayaṃ parammukhāvikappanā .
Ettāvattā nidhetuṃ vaṭṭati , paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati .
Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘ itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī ’’ ti vutte paccuddhāro nāma hoti .
Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti .
ImāsaṃV2.259 pana dvinnaṃ vikappanānaṃ nānākaraṇaṃ , avaseso ca vacanakkamo sabbo paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti .
Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .