3. Cāpātherīgāthāvaṇṇanā

Laṭṭhihattho pure āsītiādikā cāpāya theriyā gāthā .

Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , anukkamena upacitakusalamūlā sambhatavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde vaṅgahārajanapade aññatarasmiṃ migaluddakagāme jeṭṭhakamigaluddakassa dhītā hutvā nibbatti , cāpā tissā nāmaṃ ahosi .

Tena ca samayena upako ājīvako bodhimaṇḍato dhammacakkaṃ pavattetuṃ bārāṇasiṃ uddissa gacchantena satthārā samāgato ‘‘ vippasannāni kho te , āvuso , indriyāni , parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto , kaṃsi tvaṃ , āvuso , uddissa pabbajito , ko vā te satthā , kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī ’’ ti ( mahāva .11; ma . ni .1.285) pucchitvā –

‘‘ Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi , sabbesu dhammesu anūpalitto ;

Sabbañjaho taṇhākkhaye vimutto , sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ .( dha . pa .353; mahāva .11; kathā .405; ma . ni .1.285);

‘‘ Na me ācariyo atthi , sadiso me na vijjati ;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ , natthi me paṭipuggalo .

‘‘ AhañhiM0.229 arahā loke , ahaṃ satthā anuttaro ;

Ekomhi sammāsambuddho , sītibhūtomhi nibbuto .

‘‘ Dhammacakkaṃ pavattetuṃ , gacchāmi kāsinaṃ puraṃ ;

Andhībhūtasmiṃ lokasmiṃ , āhañchaṃ amatadundubhin ’’ ti .( mahāva .11; kathā .405; ma . ni .1.285)–

SatthārāV0.246 attano sabbaññubuddhabhāve dhammacakkapavattane ca pavedite pasannacitto so ‘‘ hupeyyapāvuso , arahasi anantajino ’’ ti ( mahāva .11; ma . ni .1.285) vatvā ummaggaṃ gahetvā pakkanto vaṅgahārajanapadaṃP0.221 agamāsi .

So tattha ekaṃ migaluddakagāmakaṃ upanissāya vāsaṃ kappesi .

Taṃ tattha jeṭṭhakamigaluddako upaṭṭhāsi .

So ekadivasaṃ dūraṃ migavaṃ gacchanto ‘‘ mayhaṃ arahante mā pamajjī ’’ ti attano dhītaraṃ cāpaṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi .

Sā cassa dhītā abhirūpā hoti dassanīyā .

Atha kho upako ājīvako bhikkhācāravelāyaṃ migaluddakassa gharaṃ gato parivisituṃ upagataṃ cāpaṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamante nikkhipitvā ‘‘ sace cāpaṃ labhissāmi , jīvāmi , no ce , marissāmī ’’ ti nirāhāro nipajji .

Sattame divase migaluddako āgantvā dhītaraṃ pucchi –

‘‘ kiṃ mayhaṃ arahante na pamajjī ’’ ti ?

Sā ‘‘ ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo ’’ ti āha .

Migaluddako ca tāvadevassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘ kiṃ , bhante , aphāsukan ’’ ti pāde parimajjanto pucchi .

Upako nitthunanto parivattatiyeva .

So ‘‘ vadatha , bhante , yaṃ mayā sakkā kātuṃ , sabbaṃ taṃ karissāmī ’’ ti āha .

Upako ekena pariyāyena attano ajjhāsayaṃ ārocesi .

‘‘ Itaro jānāsi pana , bhante , kiñci sippan ’’ ti .

‘‘ Na jānāmī ’’ ti .

‘‘ Na , bhante , kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharaṃ āvasitun ’’ ti .

So āha –

‘‘ nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi , apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi , maṃsañca vikkiṇissāmī ’’ ti .

Māgaviko ‘‘ amhākampi etadeva ruccatī ’’ ti uttarasāṭakaṃ datvā attano sahāyakassa gehe katipāhaṃ vasāpetvā tādise divase gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi .

AthaM0.230 kāle gacchante tesaṃ saṃvāsamanvāya putto nibbatti , subhaddo tissa nāmaṃ akaṃsu .

Cāpā tassa rodanakāle ‘‘ upakassa putta , ājīvakassa putta , maṃsahārakassa putta , mā rodi mā rodī ’’ tiādinā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi .

So ‘‘ mā tvaṃ cāpe maṃ ‘ anātho ’ ti maññi , atthi me sahāyo anantajino nāma , tassāhaṃ santikaṃ gamissāmī ’’ ti āha .

Cāpā ‘‘ evamayaṃ aṭṭīyatī ’’ ti ñatvā punappunaṃ tathā kathesiyeva .

So ekadivasaṃ tāya tathā vutto kujjhitvā gantumāraddho .

Tāya taṃ taṃ vatvā anunīyamānopi saññattiṃ anāgacchanto pacchimadisābhimukho pakkāmi .

BhagavāV0.247P0.222 ca tena samayena sāvatthiyaṃ jetavane viharanto bhikkhūnaṃ ācikkhi –

‘‘ yo , bhikkhave , ajja ‘ kuhiṃ anantajino ’ ti idhāgantvā pucchati , taṃ mama santikaṃ pesethā ’’ ti .

Upakopi ‘‘ kuhiṃ anantajino vasatī ’’ ti tattha tattha pucchanto anupubbena sāvatthiṃ gantvā vihāraṃ pavisitvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘ kuhiṃ anantajino ’’ ti pucchi .

Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu .

So bhagavantaṃ disvā ‘‘ jānātha maṃ bhagavā ’’ ti āha .

‘‘ Āma , jānāmi , kuhiṃ pana tvaṃ ettakaṃ kālaṃ vasī ’’ ti ?

‘‘ Vaṅgahārajanapade , bhante ’’ ti .

‘‘ Upaka , idāni mahallako jāto pabbajituṃ sakkhissasī ’’ ti ?

‘‘ Pabbajissāmi , bhante ’’ ti .

Satthā aññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi –

‘‘ ehi tvaṃ , bhikkhu , imaṃ pabbājehī ’’ ti .

So taṃ pabbājesi .

So pabbajito satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvanaṃ anuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu nibbatto , nibbattakkhaṇeyeva arahattaṃ pāpuṇi .

Avihesu nibbattamattā satta janā arahattaṃ pattā , tesaṃ ayaṃ aññataro .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Avihaṃ upapannāse , vimuttā satta bhikkhavo ;

Rāgadosaparikkhīṇā , tiṇṇā loke visattikaṃ .

‘‘ Upakopalagaṇḍo ca , pakkusāti ca te tayo ;

Bhaddiyo khaṇḍadevo ca , bāhuraggi ca siṅgiyo ;

Te hitvā mānusaṃ dehaṃ , dibbayogaṃ upaccagun ’’ ti .( saṃ . ni .1.105);

UpakeM0.231 pana pakkante nibbindahadayā cāpā dārakaṃ ayyakassa niyyādetvā pubbe upakena gatamaggaṃ gacchantī sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhitā , attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pubbe upakena attanā ca kathitagāthāyo udānavasena ekajjhaṃ katvā –

292.

‘‘ LaṭṭhihatthoP0.223 pure āsi , so dāni migaluddako ;

Āsāya palipā ghorā , nāsakkhi pārametave .

293.

‘‘ SumattaṃV0.248 maṃ maññamānā , cāpi puttamatosayi ;

Cāpāya bandhanaṃ chetvā , pabbajissaṃ punopahaṃ .

294.

‘‘ Mā me kujjhi mahāvīra , mā me kujjhi mahāmuni ;

Na hi kodhaparetassa , suddhi atthi kuto tapo .

295.

‘‘ Pakkamissañca nāḷāto , kodha nāḷāya vacchati ;

Bandhantī itthirūpena , samaṇe dhammajīvino .

296.

‘‘ Ehi kāḷa nivattassu , bhuñja kāme yathā pure ;

Ahañca te vasīkatā , ye ca me santi ñātakā .

297.

‘‘ Etto cāpe catubbhāgaṃ , yathā bhāsasi tvañca me ;

Tayi rattassa posassa , uḷāraṃ vata taṃ siyā .

298.

‘‘ Kāḷaṅginiṃva takkāriṃ , pupphitaṃ girimuddhani ;

Phullaṃ dālimalaṭṭhiṃva , antodīpeva pāṭaliṃ .

299.

‘‘ Haricandanalittaṅgiṃ , kāsikuttamadhāriniṃ ;

Taṃ maṃ rūpavatiṃ santiṃ , kassa ohāyaṃ gacchasi .

300.

‘‘ Sākuntikova sakuṇiṃ , yathā bandhitumicchati ;

Āharimena rūpena , na maṃ tvaṃ bādhayissasi .

301.

‘‘ Imañca me puttaphalaṃ , kāḷa uppāditaṃ tayā ;

Taṃ maṃ puttavatiṃ santiṃ , kassa ohāya gacchasi .

302.

‘‘ JahantiM0.232 putte sappaññā , tato ñātī tato dhanaṃ ;

Pabbajanti mahāvīrā , nāgo chetvāva bandhanaṃ .

303.

‘‘ Idāni te imaṃ puttaṃ , daṇḍena churikāya vā ;

Bhūmiyaṃ vā nisumbhissaṃ , puttasokā na gacchasi .

304.

‘‘ SaceV0.249 puttaṃ siṅgālānaṃ , kukkurānaṃ padāhisi ;

Na maṃ puttakatte jammi , punarāvattayissasi .

305.

‘‘ Handa khoP0.224 dāni bhaddante , kuhiṃ kāḷa gamissasi ;

Katamaṃ gāmanigamaṃ , nagaraṃ rājadhāniyo .

306.

‘‘ Ahumha pubbe gaṇino , assamaṇā samaṇamānino ;

Gāmena gāmaṃ vicarimha , nagare rājadhāniyo .

307.

‘‘ Eso hi bhagavā buddho , nadiṃ nerañjaraṃ pati ;

Sabbadukkhappahānāya , dhammaṃ deseti pāṇinaṃ ;

Tassāhaṃ santikaṃ gacchaṃ , so me satthā bhavissati .

308.

‘‘ Vandanaṃ dāni me vajjāsi , lokanāthaṃ anuttaraṃ ;

Padakkhiṇañca katvāna , ādiseyyāsi dakkhiṇaṃ .

309.

‘‘ Etaṃ kho labbhamamhehi , yathā bhāsasi tvañca me ;

Vandanaṃ dāni te vajjaṃ , lokanāthaṃ anuttaraṃ ;

Padakkhiṇañca katvāna , ādisissāmi dakkhiṇaṃ .

310.

‘‘ Tato ca kāḷo pakkāmi , nadiṃ nerañjaraṃ pati ;

So addasāsi sambuddhaṃ , desentaṃ amataṃ padaṃ .

311.

‘‘ Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ , dukkhassa ca atikkamaṃ ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , dukkhūpasamagāminaṃ .

312.

‘‘ Tassa pādāni vanditvā , katvāna naṃ padakkhiṇaṃ ;

Cāpāya ādisitvāna , pabbajiṃ anagāriyaṃ ;

Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

–

ImāV0.250 gāthā abhāsi .

TatthaM0.233 laṭṭhihatthoti daṇḍahattho .

Pureti pubbe paribbājakakāle caṇḍagoṇakukkurādīnaṃ pariharaṇatthaṃ daṇḍaṃ hatthena gahetvā vicaraṇako ahosi .

So dāni migaluddakoti so idāni migaluddehi saddhiṃ sambhogasaṃvāsehi migaluddo māgaviko jāto .

Āsāyāti taṇhāya .

‘‘ Āsayā ’’ tipi pāṭho , ajjhāsayahetūti attho .

Palipāti kāmapaṅkato diṭṭhipaṅkato ca .

Ghorāti aviditavipulānatthāvahattā dāruṇato ghorā .

Nāsakkhi pārametaveti tasseva palipassa pārabhūtaṃ nibbānaṃ etuṃ gantuṃ na asakkhi , naP0.225 abhisambhunīti attānameva sandhāya upako vadati .

Sumattaṃ maṃ maññamānāti attani suṭṭhu mattaṃ madappattaṃ kāmagedhavasena laggaṃ pamattaṃ vā katvā maṃ sallakkhantī .

Cāpā puttamatosayīti migaluddassa dhītā cāpā ‘‘ ājīvakassa puttā ’’ tiādinā maṃ ghaṭṭentī puttaṃ tosesi keḷāyasi .

‘‘ Supati maṃ maññamānā ’’ ti ca paṭhanti , supatīti maṃ maññamānāti attho .

Cāpāya bandhanaṃ chetvāti cāpāya tayi uppannaṃ kilesabandhanaṃ chinditvā .

Pabbajissaṃ punopahan ti puna dutiyavārampi ahaṃ pabbajissāmi .

Idāni tassā ‘‘ mayhaṃ attho natthī ’’ ti vadati , taṃ sutvā cāpā khamāpentī ‘‘ mā me kujjhī ’’ ti gāthamāha .

Tattha mā me kujjhīti keḷikaraṇamattena mā mayhaṃ kujjhi .

Mahāvīra , mahāmunīti upakaṃ ālapati .

Tañhi sā pubbepi pabbajito , idānipi pabbajitukāmoti katvā khantiñca paccāsīsantī ‘‘ mahāmunī ’’ ti āha .

Tenevāha –

‘‘ na hi kodhaparetassa , suddhi atthi kuto tapo ’’ ti , tvaṃ ettakampi asahanto kathaṃ cittaṃ damessasi , kathaṃ vā tapaṃ carissasīti adhippāyo .

Atha nāḷaṃ gantvā jīvitukāmosīti cāpāya vutto āha –

‘‘ pakkamissañca nāḷāto , kodha nāḷāya vacchatī ’’ ti ko idha nāḷāya vasissati , nāḷātova ahaṃ pakkamissāmeva .

So hi tassa jātagāmo , tato nikkhamitvā pabbaji .

So ca magadharaṭṭhe bodhimaṇḍassa āsannapadese , taṃ sandhāya vuttaṃ .

Bandhantī itthirūpena , samaṇe dhammajīvinoti cāpe tvaṃ dhammena jīvante dhammike pabbajite attano itthirūpena itthikuttākappehi bandhantī tiṭṭhasi .

Yenāhaṃ idāni ediso jāto , tasmā taṃ pariccajāmīti adhippāyo .

EvaṃM0.234V0.251P0.226 vutte cāpā taṃ nivattetukāmā ‘‘ ehi , kāḷā ’’ ti gāthamāha .

Tassattho – kāḷavaṇṇatāya , kāḷa , upaka , ehi nivattassu mā pakkami , pubbe viya kāme paribhuñja , ahañca ye ca me santi ñātakā , te sabbeva tuyhaṃ mā pakkamitukāmatāya vasīkatā vasavattino katāti .

Taṃ sutvā upako ‘‘ etto cāpe ’’ ti gāthamāha .

Tattha cāpeti cāpe .

Cāpasadisaaṅgalaṭṭhitāya hi sā , cāpāti nāmaṃ labhi , tasmā , cāpāti vuccati .

Tvaṃ cāpe , yathā bhāsasi , idāni yādisaṃ kathesi , ito catubbhāga meva piyasamudācāraṃ kareyyāsi .

Tayi rattassa rāgābhibhūtassa purisassa uḷāraṃ vata taṃ siyā , ahaṃ panetarahi tayi kāmesu ca viratto , tasmā cāpāya vacane na tiṭṭhāmīti adhippāyo .

Puna , cāpā , attani tassa āsattiṃ uppādetukāmā ‘‘ kāḷaṅginin ’’ ti āha .

Tattha , kāḷāti tassālapanaṃ .

Aṅginin ti aṅgalaṭṭhisampannaṃ .

Ivāti upamāya nipāto .

Takkāriṃ pupphitaṃ girimuddhanīti pabbatamuddhani ṭhitaṃ supupphitadālimalaṭṭhiṃ viya .

‘‘ Ukkāgārin ’’ ti ca keci paṭhanti , aṅgatthilaṭṭhiṃ viyāti attho .

Girimuddhanīti ca idaṃ kenaci anupahatasobhatādassanatthaṃ vuttaṃ .

Keci ‘‘ kāliṅginin ’’ ti pāṭhaṃ vatvā tassa kumbhaṇḍalatāsadisanti atthaṃ vadanti .

Phullaṃ dālimalaṭṭhiṃvāti pupphitaṃ bījapūralataṃ viya .

Antodīpeva pāṭalin ti dīpakabbhantare pupphitapāṭalirukkhaṃ viya , dīpaggahaṇañcettha sobhāpāṭihāriyadassanatthameva .

Haricandanalittaṅgin ti lohitacandanena anulittasabbaṅgiṃ .

Kāsikuttamadhārinin ti uttamakāsikavatthadharaṃ .

Taṃ man ti tādisaṃ maṃ .

Rūpavatiṃ santin ti rūpasampannaṃ samānaṃ .

KassaP0.227 ohāya gacchasīti kassa nāma sattassa , kassa vā hetuno , kena kāraṇena , ohāya pahāya pariccajitvā gacchasi .

Ito parampi tesaṃ vacanapaṭivacanagāthāva ṭhapetvā pariyosāne tisso gāthā .

Tattha sākuntikovāti sakuṇaluddo viya .

Āharimena rūpenāti kesamaṇḍanādinā sarīrajagganena ceva vatthābharaṇādināM0.235 ca abhisaṅkhārikena rūpena vaṇṇena kittimena cāturiyenāti attho .

Na maṃ tvaṃ bādhayissasīti pubbe viya idāni maṃ tvaṃ na bādhituṃ sakkhissasi .

Puttaphalan tiV0.252 puttasaṅkhātaṃ phalaṃ puttapasavo .

Sappaññāti paññavanto , saṃsāre ādīnavavibhāviniyā paññāya samannāgatāti adhippāyo .

Te hi appaṃ vā mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ bhogakkhandhaṃ vā pahāya pabbajanti .

Tenāha –

‘‘ pabbajanti mahāvīrā , nāgo chetvāva bandhanan ’’ ti , ayabandhanaṃ viya hatthināgo gihibandhanaṃ chinditvā mahāvīriyāva pabbajanti , na nihīnavīriyāti attho .

Daṇḍenāti yena kenaci daṇḍena .

Churikāyāti khurena .

Bhūmiyaṃ vā nisumbhissan ti pathaviyaṃ pātetvā pothanavijjhanādinā vibādhissāmi .

Puttasokā na gacchasīti puttasokanimittaṃ na gacchissasi .

Padāhisīti dassasi .

Puttakatteti puttakāraṇā .

Jammīti tassā ālapanaṃ , lāmaketi attho .

Idāni tassa gamanaṃ anujānitvā gamanaṭṭhānaṃ jānituṃ ‘‘ handa kho ’’ ti gāthamāha .

Itaro pubbe ahaṃ aniyyānikaṃ sāsanaṃ paggayha aṭṭhāsiṃ , idāni pana niyyānike anantajinassa sāsane ṭhātukāmo , tasmā tassa santikaṃ gamissāmīti dassento ‘‘ ahumhā ’’ tiādimāha .

Tattha gaṇinoti gaṇadharā .

Assamaṇāti na samitapāpā .

Samaṇamāninoti samitapāpāti evaṃ saññino .

Vicarimhāti pūraṇādīsu attānaṃ pakkhipitvā vadati .

NerañjaraṃP0.228 patīti nerañjarāya nadiyā samīpe tassā tīre .

Buddhoti abhisambodhiṃ patto , abhisambodhiṃ patvā dhammaṃ desento sabbakālaṃ bhagavā tattheva vasīti adhippāyena vadati .

Vandanaṃ dāni me vajjāsīti mama vandanaṃ vadeyyāsi , mama vacanena lokanāthaṃ anuttaraṃ vadeyyāsīti attho .

Padakkhiṇañca katvāna , ādiseyyāsi dakkhiṇan ti buddhaṃ bhagavantaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvāpi catūsu ṭhānesuM0.236 vanditvā , tato puññato mayhaṃ pattidānaṃ dento padakkhiṇaṃ ādiseyyāsi buddhaguṇānaṃ sutapubbattā hetusampannatāya ca evaṃ vadati .

EtaṃV0.253 kho labbhamamhehīti etaṃ padakkhiṇakaraṇaṃ puññaṃ amhehi tava dātuṃ sakkā , na nivattanaṃ , pubbe viya kāmūpabhogo ca na sakkāti adhippāyo .

Te vajjan ti tava vandanaṃ vajjaṃ vakkhāmi .

Soti kāḷo , addasāsīti addakkhi .

Satthudesanāyaṃ saccakathāya padhānattā tabbinimuttāya abhāvato ‘‘ dukkhan ’’ tiādi vuttaṃ , sesaṃ vuttanayameva .

Cāpātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Therīgāthā-aṭṭhakathā

Therīgāthā-aṭṭhakathā