10. Ekādasakanipāto

1. Kisāgotamītherīgāthāvaṇṇanā

EkādasakanipāteM0.181V0.196 kalyāṇamittatātiādikā kisāgotamiyā theriyā gāthā .

Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ lūkhacīvaradhārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi .

Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ duggatakule nibbatti .

Gotamī tissā nāmaṃ ahosi .

Kisasarīratāya pana ‘‘ kisāgotamī ’’ ti voharīyittha .

Taṃ patikulaṃ gataṃ duggatakulassa dhītāti paribhaviṃsu .

Sā ekaṃ puttaṃ vijāyi .

Puttalābhena cassā sammānaṃ akaṃsu .

So panassā putto ādhāvitvā paridhāvitvā kīḷanakāle kālamakāsi .

Tenassā sokummādo uppajji .

Sā ‘‘ ahaṃ pubbe paribhavapattā hutvā puttassa jātakālato paṭṭhāya sakkāraṃ pāpuṇiṃP0.175 , ime mayhaṃ puttaṃ bahi chaḍḍetumpi vāyamantī ’’ ti sokummādavasena matakaḷevaraṃ aṅkenādāya ‘‘ puttassa me bhesajjaṃ dethā ’’ ti gehadvārapaṭipāṭiyā nagare vicarati .

Manussā ‘‘ bhesajjaṃ kuto ’’ ti paribhāsanti .

Sā tesaṃ kathaṃ na gaṇhāti .

Atha naṃ eko paṇḍitapuriso ‘‘ ayaṃ puttasokena cittavikkhepaṃ pattā , etissā bhesajjaṃ dasabaloyeva jānissatī ’’ ti cintetvā ,‘‘ amma , tava puttassa bhesajjaṃ sammāsambuddhaṃ upasaṅkamitvā pucchā ’’ ti āha .

Sā satthu dhammadesanāvelāyaṃ vihāraṃ gantvā ‘‘ puttassa me bhesajjaṃ detha bhagavā ’’ ti āha .

Satthā tassā upanissayaṃ disvā ‘‘ gaccha nagaraṃ pavisitvā yasmiṃ gehe koci matapubbo natthi , tato siddhatthakaṃ āharā ’’ ti āha .

Sā ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti tuṭṭhamānasā nagaraṃ pavisitvā paṭhamageheyeva ‘‘ satthā mama puttassa bhesajjatthāya siddhatthakaṃ āharāpeti .

Sace etasmiṃ gehe koci matapubbo natthi , siddhatthakaṃ me dethā ’’ ti āha .

Ko idha mate gaṇetuṃ sakkotīti .

Kiṃ tena hi alaṃ siddhatthakehīti dutiyaṃ tatiyaṃ gharaṃ gantvā buddhānubhāvena vigatummādā pakaticitte ṭhitā cintesi –

‘‘ sakalanagareM0.182 ayameva niyamo bhavissati , idaṃ hitānukampinā bhagavatāV0.197 diṭṭhaṃ bhavissatī ’’ ti saṃvegaṃ labhitvā tatova bahi nikkhamitvā puttaṃ āmakasusāne chaḍḍetvā imaṃ gāthamāha –

‘‘ Na gāmadhammo nigamassa dhammo , na cāpiyaṃ ekakulassa dhammo ;

Sabbassa lokassa sadevakassa , eseva dhammo yadidaṃ aniccatā ’’ ti .( apa . therī 2.3.82);

Evañca pana vatvā satthu santikaṃ agamāsi .

Atha naṃ satthā ‘‘ laddho te , gotami , siddhatthako ’’ ti āha .

‘‘ Niṭṭhitaṃ , bhante , siddhatthakena kammaṃ , patiṭṭhā pana me hothā ’’ ti āha .

Athassā satthā –

‘‘ Taṃ puttapasusammattaṃ , byāsattamanasaṃ naraṃ ;

Suttaṃ gāmaṃ mahoghova , maccu ādāya gacchatī ’’ ti .( dha . pa .287)–

GāthamāhaP0.176 .

Gāthāpariyosāne yathāṭhitāva sotāpattiphale patiṭṭhāya satthāraṃ pabbajjaṃ yāci .

Satthā pabbajjaṃ anujāni .

Sā satthāraṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbajitvā upasampadaṃ labhitvā nacirasseva yonisomanasikārena kammaṃ karontī vipassanaṃ vaḍḍhesi .

Athassā satthā –

‘‘ Yo ca vassasataṃ jīve , apassaṃ amataṃ padaṃ ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo , passato amataṃ padan ’’ ti .( dha . pa .114)–

Imaṃ obhāsagāthamāha .

Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇitvā parikkhāravalañje paramukkaṭṭhā hutvā tīhi lūkhehi samannāgataṃ cīvaraṃ pārupitvā vicari .

Atha naṃ satthā jetavane nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento lūkhacīvaradhārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .

Sā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvāV0.198 ‘‘ satthāraṃ nissāya mayā ayaṃ viseso laddho ’’ ti kalyāṇamittatāya pasaṃsāmukhena imā gāthā abhāsi –

213.

‘‘ KalyāṇamittatāM0.183 muninā , lokaṃ ādissa vaṇṇitā ;

Kalyāṇamitte bhajamāno , api bālo paṇḍito assa .

214.

‘‘ Bhajitabbā sappurisā , paññā tathā vaḍḍhati bhajantānaṃ ;

Bhajamāno sappurise , sabbehipi dukkhehi pamucceyya .

215.

‘‘ Dukkhañca vijāneyya , dukkhassa ca samudayaṃ nirodhaṃ ;

Aṭṭhaṅgikañca maggaṃ , cattāripi ariyasaccāni .

216.

‘‘ Dukkho itthibhāvo , akkhāto purisadammasārathinā ;

Sapattikampi hi dukkhaṃ , appekaccā sakiṃ vijātāyo .

217.

‘‘ Galake api kantanti , sukhumāliniyo visāni khādanti ;

Janamārakamajjhagatā , ubhopi byasanāni anubhonti .

218.

‘‘ Upavijaññā gacchantī , addasāhaṃ patiṃ mataṃ ;

Panthamhi vijāyitvāna , appattāva sakaṃ gharaṃ .

219.

‘‘ Dve puttā kālakatā , patī ca panthe mato kapaṇikāya ;

Mātā pitā ca bhātā , ḍayhanti ca ekacitakāyaṃ .

220.

‘‘ KhīṇakulīneP0.177 kapaṇe , anubhūtaṃ te dukhaṃ aparimāṇaṃ ;

Assū ca te pavattaṃ , bahūni ca jātisahassāni .

221.

‘‘ Vasitā susānamajjhe , athopi khāditāni puttamaṃsāni ;

Hatakulikā sabbagarahitā , matapatikā amatamadhigacchiṃ .

222.

‘‘ BhāvitoV0.199 me maggo , ariyo aṭṭhaṅgiko amatagāmī ;

Nibbānaṃ sacchikataṃ , dhammādāsaṃ avekkhiṃhaṃ .

223.

‘‘ Ahamamhi kantasallā , ohitabhārā katañhi karaṇīyaṃ ;

Kisāgotamī therī , vimuttacittā imaṃ bhaṇī ’’ ti .

Tattha kalyāṇamittatāti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto .

Yo yassa sīlādiguṇasamādapetā , aghassa ghātā , hitassa vidhātā , evaṃ sabbākārena upakāro mittoM0.184 hoti , so puggalo kalyāṇamitto , tassa bhāvo kalyāṇamittatā , kalyāṇamittavantatā .

Munināti satthārā .

Lokaṃ ādissa vaṇṇitāti kalyāṇamitte anugantabbanti sattalokaṃ uddissa –

‘‘ Sakalamevidaṃ , ānanda , brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā ’’( saṃ . ni .5.2).

‘‘ Kalyāṇamittassetaṃ , meghiya , bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa yaṃ sīlavā bhavissati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissatī ’’ ti ( udā .31) ca evamādinā pasaṃsitā .

Kalyāṇamitte bhajamānotiādi kalyāṇamittatāya ānisaṃsadassanaṃ .

Tattha api bālo paṇḍito assāti kalyāṇamitte bhajamāno puggalo pubbe sutādivirahena bālopi samāno assutasavanādinā paṇḍito bhaveyya .

Bhajitabbā sappurisāti bālassāpi paṇḍitabhāvahetuto buddhādayo sappurisā kālena kālaṃ upasaṅkamanādinā sevitabbā .

Paññā tathā pavaḍḍhati bhajantānan ti kalyāṇamitte bhajantānaṃ tathā paññā vaḍḍhati brūhati pāripūriṃ gacchati .

Yathā tesu yo koci khattiyādiko bhajamāno sappurise sabbehipi jātiādidukkhehi pamucceyyāti yojanā .

Muccanavidhiṃ pana kalyāṇamittavidhinā dassetuṃ ‘‘ dukkhañca vijāneyyā ’’ tiādi vuttaṃ .

TatthaP0.178 cattāri ariyasaccānīti dukkhañca dukkhasamudayañca nirodhañca aṭṭhaṅgikaṃ maggañcāti imāni cattāri ariyasaccāni vijāneyya paṭivijjheyyāti yojanā .

‘‘ DukkhoV0.200 itthibhāvo ’’ tiādikā dve gāthā aññatarāya yakkhiniyā itthibhāvaṃ garahantiyā bhāsitā .

Tattha dukkho itthibhāvo akkhātoti capalatā , gabbhadhāraṇaṃ , sabbakālaṃ parapaṭibaddhavuttitāti evamādīhi ādīnavehi itthibhāvo dukkhoti , purisadammasārathinā bhagavatā kathito .

Sapattikampi dukkhan ti sapattavāso sapattiyā saddhiṃ saṃvāsopiM0.185 dukkho , ayampi itthibhāve ādīnavoti adhippāyo .

Appekaccā sakiṃ vijātāyoti ekaccā itthiyo ekavārameva vijātā , paṭhamagabbhe vijāyanadukkhaṃ asahantiyo .

Galake api kantantīti attano gīvampi chindanti .

Sukhumāliniyo visāni khādantīti sukhumālasarīrā attano sukhumālabhāvena khedaṃ avisahantiyo visānipi khādanti .

Janamārakamajjhagatāti janamārako vuccati mūḷhagabbho .

Mātugāmajanassa mārako , majjhagatā janamārakā kucchigatā , mūḷhagabbhāti attho .

Ubhopi byasanāni anubhontīti gabbho gabbhinī cāti dvepi janā maraṇañca māraṇantikabyasanāni ca pāpuṇanti .

Apare pana bhaṇanti ‘‘ janamārakā nāma kilesā , tesaṃ majjhagatā kilesasantānapatitā ubhopi jāyāpatikā idha kilesapariḷāhavasena , āyatiṃ duggatiparikkilesavasena byasanāni pāpuṇantī ’’ ti .

Imā kira dve gāthā sā yakkhinī purimattabhāve attano anubhūtadukkhaṃ anussaritvā āha .

Therī pana itthibhāve ādīnavavibhāvanāya paccanubhāsantī avoca .

‘‘ Upavijaññā gacchantī ’’ tiādikā dve gāthā paṭācārāya theriyā pavattiṃ ārabbha bhāsitā .

Tattha upavijaññā gacchantīti upagatavijāyanakālā maggaṃ gacchantī , apattāva sakaṃ gehaṃ panthe vijāyitvāna patiṃ mataṃ addasaṃ ahanti yojanā .

Kapaṇikāyāti varākāya .

Imā kira dve gāthā paṭācārāya tadāP0.179 sokummādapattāya vuttākārassa anukaraṇavasena itthibhāve ādīnavavibhāvanatthameva theriyā vuttā .

Ubhayampetaṃ udāharaṇabhāvena ānetvā idāni attano anubhūtaṃ dukkhaṃ vibhāventī ‘‘ khīṇakuline ’’ tiādimāha .

Tattha khīṇakulineti bhogādīhi pārijuññapattakulike .

Kapaṇeti paramaavaññātaṃ patte .

Ubhayañcetaṃ attano eva āmantanavacanaṃ .

Anubhūtaṃ te dukhaṃ aparimāṇan ti imasmiṃ attabhāve , ito purimattabhāvesu vā anappakaṃ dukkhaṃ tayā anubhavitaṃ .

Idāni taṃ dukkhaṃ ekadesena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ assū ca te pavattan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tassattho – imasmiṃ anamatagge saṃsāreM0.186 paribbhamantiyā bahukāni jātisahassāni sokābhibhūtāyaV0.201 assu ca pavattaṃ , avisesitaṃ katvā vuttañcetaṃ , mahāsamuddassa udakatopi bahukameva siyā .

Vasitā susānamajjheti manussamaṃsakhādikā sunakhī siṅgālī ca hutvā susānamajjhe vusitā .

Khāditāni puttamaṃsānīti byagghadīpibiḷārādikāle puttamaṃsāni khāditāni .

Hatakulikāti vinaṭṭhakulavaṃsā .

Sabbagarahitāti sabbehi gharavāsīhi garahitā garahappattā .

Matapatikāti vidhavā .

Ime pana tayo pakāre purimattabhāve attano anuppatte gahetvā vadati .

Evaṃbhūtāpi hutvā adhicca laddhāya kalyāṇamittasevāya amatamadhigacchi , nibbānaṃ anuppattā .

Idāni tameva amatādhigamaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ bhāvito ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha bhāvitoti vibhāvito uppādito vaḍḍhito bhāvanābhisamayavasena paṭividdho .

Dhammādāsaṃ avekkhiṃhan ti dhammamayaṃ ādāsaṃ addakkhiṃ apassiṃ ahaṃ .

Ahamamhi kantasallāti ariyamaggena samucchinnagārādisallā ahaṃ amhi .

Ohitabhārāti oropitakāmakhandhakilesābhisaṅkhārabhārā .

Katañhi karaṇīyan ti pariññādibhedaṃ soḷasavidhampiP0.180 kiccaṃ kataṃ pariyositaṃ .

Suvimuttacittā imaṃ bhaṇīti sabbaso vimuttacittā kisāgotamī therī imamatthaṃ ‘‘ kalyāṇamittatā ’’ tiādinā gāthābandhavasena abhaṇīti attānaṃ paraṃ viya therī vadati .

Tatridaṃ imissā theriyā apadānaṃ ( apa . therī 2.3.55-94)–

‘‘ Padumuttaro nāma jino , sabbadhammāna pāragū ;

Ito satasahassamhi , kappe uppajji nāyako .

‘‘ Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ , jātā aññatare kule ;

Upetvā taṃ naravaraṃ , saraṇaṃ samupāgamiṃ .

‘‘ Dhammañca tassa assosiṃ , catusaccūpasañhitaṃ ;

Madhuraṃ paramassādaṃ , vaṭṭasantisukhāvahaṃ .

‘‘ TadāV0.202 ca bhikkhuniṃ vīro , lūkhacīvaradhāriniṃ ;

Ṭhapento etadaggamhi , vaṇṇayī purisuttamo .

‘‘ JanetvānappakaṃM0.187 pītiṃ , sutvā bhikkhuniyā guṇe ;

Kāraṃ katvāna buddhassa , yathāsatti yathābalaṃ .

‘‘ Nipacca munivaraṃ taṃ , taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ ;

Tadānumodi sambuddho , ṭhānalābhāya nāyako .

‘‘ Satasahassito kappe , okkākakulasambhavo ;

Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .

‘‘ Tassa dhammesu dāyādā , orasā dhammanimmitā ;

Kisāgotamī nāmena , hessasi satthu sāvikā .

‘‘ Taṃ sutvā muditā hutvā , yāvajīvaṃ tadā jinaṃ ;

Mettacittā paricariṃ , paccayehi vināyakaṃ .

‘‘ Tena kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsamagacchahaṃ .

‘‘ Imamhi bhaddake kappe , brahmabandhu mahāyaso ;

Kassapo nāma gottena , uppajji vadataṃ varo .

‘‘ Upaṭṭhāko mahesissa , tadā āsi narissaro ;

Kāsirājā kikī nāma , bārāṇasipuruttame .

‘‘ Pañcamī tassa dhītāsiṃ , dhammā nāmena vissutā ;

Dhammaṃ sutvā jinaggassa , pabbajjaṃ samarocayiṃ .

‘‘ AnujāniV0.203P0.181 na no tāto , agāreva tadā mayaṃ ;

Vīsavassasahassāni , vicarimha atanditā .

‘‘ Komāribrahmacariyaṃ , rājakaññā sukhedhitā ;

Buddhopaṭṭhānaniratā , muditā satta dhītaro .

‘‘ Samaṇī samaṇaguttā ca , bhikkhunī bhikkhudāyikā ;

Dhammā ceva sudhammā ca , sattamī saṅghadāyikā .

‘‘ Khemā uppalavaṇṇā ca , paṭācārā ca kuṇḍalā ;

Ahañca dhammadinnā ca , visākhā hoti sattamī .

‘‘ TehiM0.188 kammehi sukatehi , cetanāpaṇidhīhi ca ;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsamagacchahaṃ .

‘‘ Pacchime ca bhave dāni , jātā seṭṭhikule ahaṃ ;

Duggate adhane naṭṭhe , gatā ca sadhanaṃ kulaṃ .

‘‘ Patiṃ ṭhapetvā sesā me , dessanti adhanā iti ;

Yadā ca passūtā āsiṃ , sabbesaṃ dayitā tadā .

‘‘ Yadā so taruṇo bhaddo , komalako sukhedhito ;

Sapāṇamiva kanto me , tadā yamavasaṃ gato .

‘‘ Sokaṭṭādīnavadanā , assunettā rudammukhā ;

Mataṃ kuṇapamādāya , vilapantī gamāmahaṃ .

‘‘ Tadā ekena sandiṭṭhā , upetvābhisakkuttamaṃ ;

Avocaṃ dehi bhesajjaṃ , puttasañjīvananti bho .

‘‘ NaV0.204 vijjante matā yasmiṃ , gehe siddhatthakaṃ tato ;

Āharāti jino āha , vinayopāyakovido .

‘‘ Tadā gamitvā sāvatthiṃ , na labhiṃ tādisaṃ gharaṃ ;

Kuto siddhatthakaṃ tasmā , tato laddhā satiṃ ahaṃ .

‘‘ Kuṇapaṃ chaḍḍayitvāna , upesiṃ lokanāyakaṃ ;

Dūratova mamaṃ disvā , avoca madhurassaro .

‘‘ Yo ca vassasataṃ jīve , apassaṃ udayabbayaṃ ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo , passato udayabbayaṃ .

‘‘ NaP0.182 gāmadhammo nigamassa dhammo , na cāpiyaṃ ekakulassa dhammo ;

Sabbassa lokassa sadevakassa , eseva dhammo yadidaṃ aniccatā .

‘‘ Sāhaṃ sutvānimā gāthā , dhammacakkhuṃ visodhayiṃ ;

Tato viññātasaddhammā , pabbajiṃ anagāriyaṃ .

‘‘ Tathā pabbajitā santī , yuñjantī jinasāsane ;

Na cireneva kālena , arahattamapāpuṇiṃ .

‘‘ IddhīsuM0.189 ca vasī homi , dibbāya sotadhātuyā ;

Paracittāni jānāmi , satthusāsanakārikā .

‘‘ Pubbenivāsaṃ jānāmi , dibbacakkhu visodhitaṃ ;

Khepetvā āsave sabbe , visuddhāsiṃ sunimmalā .

‘‘ Pariciṇṇo mayā satthā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ ;

Ohito garuko bhāro , bhavanetti samūhatā .

‘‘ YassatthāyaV0.205 pabbajitā , agārasmānagāriyaṃ ;

So me attho anuppatto , sabbasaṃyojanakkhayo .

‘‘ Atthadhammaniruttīsu , paṭibhāne tatheva ca ;

Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ , buddhaseṭṭhassa vāhasā .

‘‘ Saṅkārakūṭā āhitvā , susānā rathiyāpi ca ;

Tato saṅghāṭikaṃ katvā , lūkhaṃ dhāremi cīvaraṃ .

‘‘ Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho , lūkhacīvaradhāraṇe ;

Ṭhapesi etadaggamhi , parisāsu vināyako .

‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .

Kisāgotamītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Ekādasanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

選擇版本

Therīgāthā-aṭṭhakathā

Therīgāthā-aṭṭhakathā