9. Navakanipāto
1. Vaḍḍhamātutherīgāthāvaṇṇanā
Navakanipāte
M0.177V0.192P0.171 mā su te vaḍḍha lokamhītiādikā vaḍḍhamātāya theriyā gāthā .Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , anukkamena sambhatavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde bhārukacchakanagare kulagehe nibbattitvā vayappattā patikulaṃ gatā ekaṃ puttaṃ vijāyi .
Tassa vaḍḍhoti nāmaṃ ahosi .
Tato paṭṭhāya sā vaḍḍhamātāti voharīyittha .
Sā bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā puttaṃ ñātīnaṃ niyyādetvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbaji .
Ito paraṃ yaṃ vattabbaṃ , taṃ vaḍḍhattherassa vatthumhi ( theragā . aṭṭha .2. vaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā ) āgatameva .
Vaḍḍhattherañhi attano puttaṃ santaruttaraṃ ekakaṃ bhikkhunupassaye attano dassanatthāya upagataṃ ayaṃ therī ‘‘ kasmā tvaṃ ekako santaruttarova idhāgato ’’ ti codetvā ovadantī –
204.
‘‘ Mā su te vaḍḍha lokamhi , vanatho ahu kudācanaṃ ;
Mā puttaka punappunaṃ , ahu dukkhassa bhāgimā .
205.
‘‘ Sukhañhi vaḍḍha munayo , anejā chinnasaṃsayā ;
Sītibhūtā damappattā , viharanti anāsavā .
206.
‘‘ Tehānuciṇṇaṃ isīhi , maggaṃ dassanapattiyā ;
Dukkhassantakiriyāya , tvaṃ vaḍḍha anubrūhayā ’’ ti .
–
Imā tisso gāthā abhāsi .
Tattha mā su te vaḍḍha lokamhi , vanatho ahu kudācanan ti sūti nipātamattaṃ .
Vaḍḍha , puttaka , sabbasmimpi sattaloke , saṅkhāraloke ca kilesavanatho tuyhaṃ kadācipi mā ahu mā ahosi
V0.193 .Tattha kāraṇamāha –
‘‘ mā , puttaka , punappunaṃ , ahu dukkhassa bhāgimā ’’ ti vanathaṃ anucchindanto taṃ nimittassa punappunaṃ aparāparaṃ jātiādidukkhassa bhāgī mā ahosi .
Evaṃ
M0.178 vanathassa asamucchede ādīnavaṃ dassetvā idāni samucchede ānisaṃsaṃ dassentī ‘‘ sukhañhiP0.172 vaḍḍhā ’’ tiādimāha .Tassattho – puttaka , vaḍḍha moneyyadhammasamannāgatena munayo , ejāsaṅkhātāya taṇhāya abhāvena anejā , dassanamaggeneva pahīnavicikicchatāya chinnasaṃsayā , sabbakilesapariḷāhābhāvena sītibhūtā , uttamassa damathassa adhigatattā damappattā anāsavā khīṇāsavā sukhaṃ viharanti , na tesaṃ etarahi cetodukkhaṃ atthi , āyatiṃ pana sabbampi dukkhaṃ na bhavissateva .
Yasmā cetevaṃ , tasmā tehānuciṇṇaṃ isīhi … pe … anubrūhayāti tehi khīṇāsavehi isīhi anuciṇṇaṃ paṭipannaṃ samathavipassanāmaggaṃ ñāṇadassanassa adhigamāya sakalassāpi vaṭṭadukkhassa antakiriyāya vaḍḍha , tvaṃ anubrūhaya vaḍḍheyyāsīti .
Taṃ sutvā vaḍḍhatthero ‘‘ addhā mama mātā arahatte patiṭṭhitā ’’ ti cintetvā tamatthaṃ pavedento –
207.
‘‘ Visāradāva bhaṇasi , etamatthaṃ janetti me ;
Maññāmi nūna māmike , vanatho te na vijjatī ’’ ti .
– gāthamāha ;
Tattha visāradāva bhaṇasi , etamatthaṃ janetti meti ‘‘ mā su te vaḍḍha lokamhi , vanatho ahu kudācanan ’’ ti etamatthaṃ etaṃ ovādaṃ , amma , vigatasārajjā katthaci alaggā anallīnāva hutvā mayhaṃ vadasi .
Tasmā maññāmi nūna māmike , vanatho te na vijjatīti , nūna māmike mayhaṃ , amma , gehasitapemamattopi vanatho tuyhaṃ mayi na vijjatīti maññāmi , na māmikāti attho .
Taṃ sutvā therī ‘‘ aṇumattopi kileso katthacipi visaye mama na vijjatī ’’ ti vatvā attano katakiccataṃ pakāsentī –
208.
‘‘ Ye
V0.194 keci vaḍḍha saṅkhārā , hīnā ukkaṭṭhamajjhimā ;Aṇūpi aṇumattopi , vanatho me na vijjati .
209.
‘‘ Sabbe
M0.179 me āsavā khīṇā , appamattassa jhāyato ;Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
–
Imaṃ
P0.173 gāthādvayamāha .Tattha ye kecīti aniyamavacanaṃ .
Saṅkhārāti saṅkhatadhammā .
Hīnāti lāmakā patikuṭṭhā .
Ukkaṭṭhamajjhimāti paṇītā ceva majjhimā ca .
Tesu vā asaṅkhatā hīnā jātisaṅkhatā ukkaṭṭhā , ubhayavimissitā majjhimā .
Hīnehi vā chandādīhi nibbattitā hīnā , majjhimehi majjhimā , paṇītehi ukkaṭṭhā .
Akusalā dhammā vā hīnā , lokuttarā dhammā ukkaṭṭhā , itarā majjhimā .
Aṇūpi aṇumattopīti na kevalaṃ tayi eva , atha kho ye keci hīnādibhedabhinnā saṅkhārā .
Tesu sabbesu aṇūpi aṇumattopi atiparittakopi vanatho mayhaṃ na vijjati .
Tattha kāraṇamāha –
‘‘ sabbe me āsavā khīṇā , appamattassa jhāyato ’’ ti .
Tattha appamattassa jhāyatoti appamattāya jhāyantiyā , liṅgavipallāsena hetaṃ vuttaṃ .
Ettha ca yasmā tisso vijjā anuppattā , tasmā kataṃ buddhassa sāsanaṃ .
Yasmā appamattā jhāyinī , tasmā sabbe me āsavā khīṇā , aṇūpi aṇumattopi vanatho me na vijjatīti yojanā .
Evaṃ vuttaovādaṃ aṅkusaṃ katvā sañjātasaṃvego thero vihāraṃ gantvā divāṭṭhāne nisinno vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā sañjātasomanasso mātu santikaṃ gantvā aññaṃ byākaronto –
210.
‘‘ Uḷāraṃ vata me mātā , patodaṃ samavassari ;
Paramatthasañhitā gāthā , yathāpi anukampikā .
211.
‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , anusiṭṭhiṃ janettiyā ;
Dhammasaṃvegamāpādiṃ , yogakkhemassa pattiyā .
212.
‘‘ Sohaṃ
V0.195 padhānapahitatto , rattindivamatandito ;Mātarā codito sante , aphusiṃ santimuttaman ’’ ti .
–
Imā tisso gāthā abhāsi .
Atha
M0.180 therī attano vacanaṃ aṅkusaṃ katvā puttassa arahattappattiyā ārādhitacittā tena bhāsitagāthā sayaṃ paccanubhāsi .Evaṃ tāpi theriyā gāthā nāma jātā .
Tattha uḷāran ti vipulaṃ mahantaṃ .
Patodan ti
P0.174 ovādapatodaṃ .Samavassarīti sammā pavattesi vatāti yojanā .
Ko pana so patodoti āha ‘‘ paramatthasañhitā gāthā ’’ ti .
Taṃ ‘‘ mā su te , vaḍḍha , lokamhī ’’ tiādikā gāthā sandhāya vadati .
Yathāpi anukampikāti yathā aññāpi anuggāhikā , evaṃ mayhaṃ mātā pavattinivattivibhāvanagāthāsaṅkhātaṃ uḷāraṃ patodaṃ pājanadaṇḍakaṃ mama ñāṇavegasamuttejaṃ pavattesīti attho .
Dhammasaṃvegamāpādin ti ñāṇabhayāvahattā ativiya mahantaṃ bhiṃsanaṃ saṃvegaṃ āpajjiṃ .
Padhānapahitattoti catubbidhasammappadhānayogena dibbānaṃ paṭipesitacitto .
Aphusiṃ santimuttaman ti anuttaraṃ santiṃ nibbānaṃ phusiṃ adhigacchinti attho .
Vaḍḍhamātutherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Navakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .