13. Vīsatinipāto
1. Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā
Vīsatinipāte
M0.214V0.231 kāḷakā bhamaravaṇṇasādisātiādikā ambapāliyā theriyā gāthā .Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī sikhissa bhagavato sāsane pabbajitvā upasampannā hutvā bhikkhunisikkhāpadaṃ samādāya viharantī , ekadivasaṃ sambahulāhi bhikkhunīhi saddhiṃ cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ karontī puretaraṃ gacchantiyā khīṇāsavattheriyā khipantiyā sahasā kheḷapiṇḍaṃ cetiyaṅgaṇe patitaṃ , khīṇāsavattheriyā apassitvā gatāya ayaṃ pacchato
P0.207 gacchantī taṃ kheḷapiṇḍaṃ disvā ‘‘ kā nāma gaṇikā imasmiṃ ṭhāne kheḷapiṇḍaṃ pātesī ’’ ti akkosi .Sā bhikkhunikāle sīlaṃ rakkhantī gabbhavāsaṃ jigucchitvā opapātikattabhāve cittaṃ ṭhapesi .
Tena carimattabhāve vesāliyaṃ rājuyyāne ambarukkhamūle opapātikā hutvā nibbatti .
Taṃ disvā uyyānapālo nagaraṃ upanesi .
Ambarukkhamūle nibbattatāya sā ambapālī tveva voharīyittha .
Atha naṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ vilāsakantatādiguṇavisesasamuditaṃ disvā sambahulā rājakumārā attano attano pariggahaṃ kātukāmā aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu .
Tesaṃ kalahavūpasamatthaṃ tassā kammasañcoditā vohārikā ‘‘ sabbesaṃ hotū ’’ ti gaṇikāṭṭhāne ṭhapesuṃ .
Sā satthari paṭiladdhasaddhā attano uyyāne vihāraṃ katvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādetvā pacchā attano puttassa vimalakoṇḍaññattherassa santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī attano sarīrassa jarājiṇṇabhāvaṃ nissāya saṃvegajātā saṅkhārānaṃ aniccataṃ vibhāventī –
252.
‘‘ Kāḷakā bhamaravaṇṇasādisā , vellitaggā mama muddhajā ahuṃ ;
Te jarāya sāṇavākasādisā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
253.
‘‘ Vāsitova
M0.215 surabhī karaṇḍako , pupphapūra mama uttamaṅgajo ;Taṃ jarāyatha salomagandhikaṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
254.
‘‘ Kānanaṃva
V0.232 sahitaṃ suropitaṃ , kocchasūcivicitaggasobhitaṃ ;Taṃ jarāya viralaṃ tahiṃ tahiṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
255.
‘‘ Kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitaṃ , sobhate suveṇīhilaṅkataṃ ;
Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ kataṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
256.
‘‘ Cittakārasukatāva lekhikā , sobhare su bhamukā pure mama ;
Tā
P0.208 jarāya valibhippalambitā , saccavādivacanaṃ anaññathā . 257.
‘‘ Bhassarā surucirā yathā maṇī , nettahesumabhinīlamāyatā ;
Te jarāyabhihatā na sobhare , saccavādivacanaṃ anaññathā .
258.
‘‘ Saṇhatuṅgasadisī ca nāsikā , sobhate su abhiyobbanaṃ pati ;
Sā jarāya upakūlitā viya , saccavādivacanaṃ anaññathā .
259.
‘‘ Kaṅkaṇaṃva sukataṃ suniṭṭhitaṃ , sobhare su mama kaṇṇapāḷiyo ;
Tā jarāya valibhippalambitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
260.
‘‘ Pattalīmakulavaṇṇasādisā
M0.216 , sobhare su dantā pure mama ;Te jarāya khaṇḍitā cāsitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
261.
‘‘ Kānanamhi vanasaṇḍacārinī , kokilāva madhuraṃ nikūjihaṃ ;
Taṃ jarāya khalitaṃ tahiṃ tahiṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
262.
‘‘ Saṇhakamburiva suppamajjitā , sobhate su gīvā pure mama ;
Sā jarāya bhaggā vināmitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
263.
‘‘ Vaṭṭapalighasadisopamā ubho , sobhare su bāhā pure mama ;
Tā jarāya yathā pāṭalibbalitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
264.
‘‘ Saṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitā
V0.233 , sobhare su hatthā pure mama ;Te jarāya yathā mūlamūlikā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
265.
‘‘ Pīnavaṭṭasahibhuggatā ubho , sobhare su thanakā pure mama ;
Thevikīva
P0.209 lambanti nodakā , saccavādivacanaṃ anaññathā . 266.
‘‘ Kañcanassa phalakaṃva sammaṭṭhaṃ , sobhate su kāyo pure mama ;
So valīhi sukhumāhi otato , saccavādivacanaṃ anaññathā .
267.
‘‘ Nāgabhogasadisopamā
M0.217 ubho , sobhare su ūrū pure mama ;Te jarāya yathā veḷunāḷiyo , saccavādivacanaṃ anaññathā .
268.
‘‘ Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitā , sobhare su jaṅghā pure mama ;
Tā jarāya tiladaṇḍakāriva , saccavādivacanaṃ anaññathā .
269.
‘‘ Tūlapuṇṇasadisopamā ubho , sobhare su pādā pure mama ;
Te jarāya phuṭitā valīmatā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
270.
‘‘ Ediso ahu ayaṃ samussayo , jajjaro bahudukhānamālayo ;
Sopalepapatito jarāgharo , saccavādivacanaṃ anaññathā ’’ ti .
–
Imā gāthāyo abhāsi .
Tattha kāḷakāti kāḷakavaṇṇā .
Bhamaravaṇṇasādisāti kāḷakā hontāpi bhamarasadisavaṇṇā , siniddhanīlāti attho .
Vellitaggāti kuñcitaggā , mūlato paṭṭhāya yāva aggā kuñcitā vellitāti attho .
Muddhajāti kesā .
Jarāyāti jarāhetu jarāya upahatasobhā .
Sāṇavākasādisāti sāṇasadisā vākasadisā ca , sāṇavākasadisā ceva makacivākasadisā cātipi attho .
Saccavādivacanaṃ anaññathāti saccavādino avitathavādino sammāsambuddhassa
V0.234 ‘‘ sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ jarābhibhūtan ’’ tiādivacanaṃ anaññathā yathābhūtameva , na tattha vitathaṃ atthīti .Vāsitova surabhī karaṇḍakoti pupphagandhavāsacuṇṇādīhi vāsito vāsaṃ gāhāpito pasādhanasamuggo viya sugandhi .
Pupphapūra mama uttamaṅgajoti campakasumanamallikādīhi pupphehi pūrito
P0.210 pubbe mama kesakalāpo nimmalotiM0.218 attho .Tan ti uttamaṅgajaṃ .
Atha pacchā etarahi salomagandhikaṃ pākatikalomagandhameva jātaṃ .
Atha vā salomagandhikan ti meṇḍakalomehi samānagandhaṃ .
‘‘ Eḷakalomagandhan ’’ tipi vadanti .
Kānanaṃva sahitaṃ suropitan ti suṭṭhu ropitaṃ sahitaṃ ghanasannivesaṃ uddhameva uṭṭhitaṃ ujukadīghasākhaṃ upavanaṃ viya .
Kocchasūcivicitaggasobhitan ti pubbe kocchena suvaṇṇasūciyā ca kesajaṭāvijaṭanena vicitaggaṃ hutvā sobhitaṃ , ghanabhāvena vā kocchasadisaṃ hutvā paṇadantasūcīhi vicitaggatāya sobhitaṃ .
Tan ti uttamaṅgajaṃ .
Viralaṃ tahiṃ tahin ti tattha tattha viralaṃ vilūnakesaṃ .
Kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitan ti suvaṇṇavajirādīhi vibhūsitaṃ kaṇhakesapuñjakaṃ .
Ye pana ‘‘ saṇhakaṇḍakasuvaṇṇamaṇḍitan ’’ ti paṭhanti , tesaṃ saṇhāhi suvaṇṇasūcīhi jaṭāvijaṭanena maṇḍitanti attho .
Sobhate suveṇīhilaṅkatan ti sundarehi rājarukkhamālā sadisehi kesaveṇīhi alaṅkataṃ hutvā pubbe virājate .
Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ katan ti taṃ tathā sobhitaṃ siraṃ idāni jarāya khalitaṃ khaṇḍitākhaṇḍitaṃ vilūnakesaṃ kataṃ .
Cittakārasukatāva lekhikāti cittakārena sippinā nīlāya vaṇṇadhātuyā suṭṭhu katā lekhā viya sobhate .
Su bhamukā pure mamāti sundarā bhamukā pubbe mama sobhanaṃ gatā .
Valibhippalambitāti nalāṭante uppannāhi valīhi palambantā ṭhitā .
Bhassarāti bhāsurā .
Surucirāti suṭṭhu rucirā .
Yathā maṇīti maṇimuddikā viya .
Nettahesun ti sunettā ahesuṃ .
Abhinīlamāyatāti abhinīlā hutvā āyatā .
Teti nettā .
Jarāyabhihatāti jarāya abhihatā .
Saṇhatuṅgasadisī
V0.235P0.211 cāti saṇhā tuṅgā sesamukhāvayavānaṃ anurūpā ca .Sobhateti vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭi viya mama nāsikā sobhate .
Su abhiyobbanaṃ patīti sundare abhinavayobbanakāle sā nāsikā idāni jarāya nivāritasobhatāya pariseditā viya varattā viya ca jātā .
Kaṅkaṇaṃva
M0.219 sukataṃ suniṭṭhitan ti suparikammakataṃ suvaṇṇakaṅkaṇaṃ viya vaṭṭulabhāvaṃ sandhāya vadati .Sobhareti sobhante .
‘‘ Sobhante ’’ ti vā pāṭho .
Su iti nipātamattaṃ .
Kaṇṇapāḷiyoti kaṇṇagandhā .
Valibhippalambitāti tahiṃ tahiṃ uppannavalīhi valitā hutvā vaṭṭaniyā paṇāmitavatthakhandhā viya bhassantā olambanti .
Pattalīmakulavaṇṇasādisāti kadalimakulasadisavaṇṇasaṇṭhānā .
Khaṇḍitāti bhedanapatanehi khaṇḍitā khaṇḍabhāvaṃ gatā .
Asitāti vaṇṇabhedena asitabhāvaṃ gatā .
Kānanamhi vanasaṇḍacārinī , kokilāva madhuraṃ nikūjihan ti vanasaṇḍe gocaracaraṇena vanasaṇḍacārinī kānane anusaṃgītanivāsinī kokilā viya madhurālāpaṃ nikūjihaṃ .
Tan ti nikūjitaṃ ālāpaṃ .
Khalitaṃ tahiṃ tahin ti khaṇḍadantādibhāvena tattha tattha pakkhalitaṃ jātaṃ .
Saṇhakamburiva suppamajjitāti suṭṭhu pamajjitā saṇhā suvaṇṇasaṅkhā viya .
Bhaggā vināmitāti maṃsaparikkhayena vibhūtasirājālatāya bhaggā hutvā vinatā .
Vaṭṭapalighasadisopamāti vaṭṭena palighadaṇḍena samasamā .
Tāti tā ubhopi bāhāyo .
Yathā pāṭalibbalitāti jajjarabhāvena palitapāṭalisākhāsadisā .
Saṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitāti
P0.212 suvaṇṇamayāhi maṭṭhabhāsurāhi muddikāhi vibhūsitā .Yathā mūlamūlikāti mūlakakaṇḍasadisā .
Pīnavaṭṭasahituggatāti pīnā vaṭṭā aññamaññaṃ sahitāva hutvā uggatā uddhamukhā .
Sobhate su thanakā pure mamāti mama ubhopi thanā yathāvuttarūpā hutvā suvaṇṇakalasiyo viya sobhiṃsu .
Puthutte hi idaṃ ekavacanaṃ , atītatthe ca vattamānavacanaṃ .
Thevikīva lambanti nodakāti
V0.236 te ubhopi me thanā nodakā galitajalā veṇudaṇḍake ṭhapitaudakabhasmā viya lambanti .Kañcanaphalakaṃva
M0.220 sammaṭṭhan ti jātihiṅgulakena makkhitvā ciraparimajjitasovaṇṇaphalakaṃ viya sobhate .So valīhi sukhumāhi otatoti so mama kāyo idāni sukhumāhi valīhi tahiṃ tahiṃ vitato valittacataṃ āpanno .
Nāgabhogasadisopamāti hatthināgassa hatthena samasamā .
Hattho hi idha bhuñjati etenāti bhogoti vutto .
Teti ūruyo .
Yathā veḷunāḷiyoti idāni veḷupabbasadisā ahesuṃ .
Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitāti siniddhamaṭṭhehi suvaṇṇanūpurehi vibhūsitā .
Jaṅghāti aṭṭhijaṅghāyo .
Tāti tā jaṅghāyo .
Tiladaṇḍakārivāti appamaṃsalohitattā kisabhāvena lūnāvasiṭṭhavisukkhatiladaṇḍakā viya ahesuṃ .
Ra-kāro padasandhikaro .
Tūlapuṇṇasadisopamāti mudusiniddhabhāvena simbalitūlapuṇṇapaliguṇṭhitaupāhanasadisā .
Te mama pādā idāni phuṭitā phalitā , valīmatā valimanto jātā .
Edisoti evarūpo .
Ahu ahosi yathāvuttappakāro .
Ayaṃ samussayoti ayaṃ mama kāyo .
Jajjaroti sithilābandho
P0.213 .Bahudukhānamālayoti jarādihetukānaṃ bahūnaṃ dukkhānaṃ ālayabhūto .
Sopalepapatitoti so ayaṃ samussayo apalepapatito abhisaṅkhārālepaparikkhayena patito pātābhimukhoti attho .
Sopi alepapatitoti vā padavibhāgo , so evattho .
Jarāgharoti jiṇṇagharasadiso .
Jarāya vā gharabhūto ahosi .
Tasmā saccavādino dhammānaṃ yathābhūtaṃ sabhāvaṃ sammadeva ñatvā kathanato avitathavādino sammāsambuddhassa mama satthuvacanaṃ anaññathā .
Evaṃ ayaṃ therī attano attabhāve aniccatāya sallakkhaṇamukhena sabbesupi tebhūmakadhammesu aniccataṃ upadhāretvā tadanusārena tattha dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañca āropetvā vipassanaṃ ussukkāpentī maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.4.204-219)–
‘‘ Yo
V0.237 raṃsiphusitāveḷo , phusso nāma mahāmuni ;Tassāhaṃ bhaginī āsiṃ , ajāyiṃ khattiye kule .
‘‘ Tassa
M0.221 dhammaṃ suṇitvāhaṃ , vippasannena cetasā ;Mahādānaṃ daditvāna , patthayiṃ rūpasampadaṃ .
‘‘ Ekatiṃse ito kappe , sikhī lokagganāyako ;
Uppanno lokapajjoto , tilokasaraṇo jino .
‘‘ Tadāruṇapure ramme , brahmaññakulasambhavā ;
Vimuttacittaṃ kupitā , bhikkhuniṃ abhisāpayiṃ .
‘‘ Vesikāva anācārā , jinasāsanadūsikā ;
Evaṃ akkosayitvāna , tena pāpena kammunā .
‘‘ Dāruṇaṃ nirayaṃ gantvā , mahādukkhasamappitā ;
Tato cutā manussesu , upapannā tapassinī .
‘‘ Dasajātisahassāni , gaṇikattamakārayiṃ ;
Tamhā pāpā na muccissaṃ , bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā .
‘‘ Brahmacariyamasevissaṃ , kassape jinasāsane ;
Tena kammavipākena , ajāyiṃ tidase pure .
‘‘ Pacchime bhave sampatte , ahosiṃ opapātikā ;
Ambasākhantare jātā , ambapālīti tenahaṃ .
‘‘ Parivutā pāṇakoṭīhi , pabbajiṃ jinasāsane ;
Pattāhaṃ
P0.214 acalaṃ ṭhānaṃ , dhītā buddhassa orasā .‘‘ Iddhīsu
V0.238 ca vasī homi , sotadhātuvisuddhiyā ;Cetopariyañāṇassa , vasī homi mahāmuni .
‘‘ Pubbenivāsaṃ jānāmi , dibbacakkhu visodhitaṃ ;
Sabbāsavaparikkhīṇā , natthi dāni punabbhavo .
‘‘ Atthadhammaniruttīsu , paṭibhāne tatheva ca ;
Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ , buddhaseṭṭhassa vāhasā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Nāgīva bandhanaṃ chetvā , viharāmi anāsavā .
‘‘ Svāgataṃ
M0.222 vata me āsi , buddhaseṭṭhassa santike ;Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ .
‘‘ Paṭisambhidā catasso , vimokkhāpi ca aṭṭhime ;
Chaḷabhiññā sacchikatā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena tā eva gāthā paccudāhāsīti .
Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .