7. Sattakanipāto

1. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā

SattakanipāteM0.167V0.181P0.161 musalāni gahetvānāti uttarāya theriyā gāthā .

Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , anukkamena sambhāvitakusalamūlā samupacitavimokkhasambhārā paripakkavimuttiparipācanīyadhammā hutvā , imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā uttarāti laddhanāmā anukkamena viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkami .

Therī tassā dhammaṃ kathesi .

Sā dhammaṃ sutvā saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā pabbaji .

Pabbajitvā ca katapubbakiccā paṭācārāya theriyā santike vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanamanuyuñjantī upanissayasampannatāya indriyānaṃ paripākaṃ gatattā ca na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

175.

‘‘ Musalāni gahetvāna , dhaññaṃ koṭṭenti māṇavā ;

Puttadārāni posentā , dhanaṃ vindanti māṇavā .

176.

‘‘ Ghaṭetha buddhasāsane , yaṃ katvā nānutappati ;

Khippaṃ pādāni dhovitvā , ekamantaṃ nisīdatha .

177.

‘‘ Cittaṃ upaṭṭhapetvāna , ekaggaṃ susamāhitaṃ ;

Paccavekkhatha saṅkhāre , parato no ca attato .

178.

‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , paṭācārānusāsaniṃ ;

Pāde pakkhālayitvāna , ekamante upāvisiṃ .

179.

‘‘ RattiyāV0.182 purime yāme , pubbajātimanussariṃ ;

Rattiyā majjhime yāme , dibbacakkhuṃ visodhayiṃ .

180.

‘‘ Rattiyā pacchime yāme , tamokkhandhaṃ padālayiṃ ;

Tevijjā atha vuṭṭhāsiṃ , katā te anusāsanī .

181.

‘‘ SakkaṃvaM0.168 devā tidasā , saṅgāme aparājitaṃ ;

Purakkhatvā vihassāmi , tevijjāmhi anāsavā ’’ ti .

–

ImāP0.162 gāthā abhāsi .

Tattha cittaṃ upaṭṭhapetvānāti bhāvanācittaṃ kammaṭṭhāne upaṭṭhapetvā .

Kathaṃ ?

Ekaggaṃ susamāhitaṃ paccavekkhathāti paṭipattiṃ avekkhatha , saṅkhāre aniccātipi , dukkhātipi , anattātipi lakkhaṇattayaṃ vipassathāti attho .

Idañca ovādakāle attano aññesañca bhikkhunīnaṃ theriyādīnaṃ ovādassa anuvādavasena vuttaṃ .

Paṭācārānusāsanin ti paṭācārāya theriyā anusiṭṭhiṃ .

‘‘ Paṭācārāya sāsanan ’’ tipi vā pāṭho .

Atha vuṭṭhāsin ti tevijjābhāvappattito pacchā āsanato vuṭṭhāsiṃ .

Ayampi therī ekadivasaṃ paṭācārāya theriyā santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .

‘‘ Na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi , yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī ’’ ti nicchayaṃ katvā sammasanaṃ ārabhitvā , anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ patvā ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇāñāṇāya pavattāya ‘‘ idānimhi katakiccā ’’ ti somanassajātā imā gāthā udānetvā pāde pasāresi aruṇuggamanavelāyaṃ .

Tato sammadeva vibhātāya rattiyā theriyā santikaṃ upagantvā imā gāthā paccudāhāsi .

Tena vuttaṃ ‘‘ katā te anusāsanī ’’ tiādi .

Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva .

Uttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Cālātherīgāthāvaṇṇanā

SatiṃV0.183 upaṭṭhapetvānātiādikā cālāya theriyā gāthā .

Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde magadhesu nālakagāme rūpasāribrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti .

Tassā nāmaggahaṇadivase cālāti nāmaṃ akaṃsu , tassā kaniṭṭhāya upacālāti , atha tassā kaniṭṭhāya sīsūpacālātiM0.169 .

Imā tissopiP0.163 dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhaginiyo , imāsaṃ puttānampi tiṇṇaṃ idameva nāmaṃ .

Ye sandhāya theragāthāya ‘‘ cāle upacāle sīsūpacāle ’’ ti ( theragā .42) āgataṃ .

Imā pana tissopi bhaginiyo ‘‘ dhammasenāpati pabbajī ’’ ti sutvā ‘‘ na hi nūna so orako dhammavinayo , na sā orikā pabbajjā , yattha amhākaṃ ayyo pabbajito ’’ ti ussāhajātā tibbacchandā assumukhaṃ rudamānaṃ ñātiparijanaṃ pahāya pabbajiṃsu .

Pabbajitvā ca ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

Arahattaṃ pana patvā nibbānasukhena phalasukhena viharanti .

Tāsu cālā bhikkhunī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā andhavanaṃ pavisitvā divāvihāraṃ nisīdi .

Atha naṃ māro upasaṅkamitvā kāmehi upanesi .

Yaṃ sandhāya sutte vuttaṃ –

‘‘ Atha kho cālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi .

Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ , tenupasaṅkami divāvihārāya .

Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi .

Atha kho māro pāpimā yena cālā bhikkhunī , tenupasaṅkami , upasaṅkamitvā cālaṃ bhikkhuniṃ etadavocā ’’ ti ( saṃ . ni .1.167).

Andhavanamhi divāvihāraṃ nisinnaṃ māro upasaṅkamitvā brahmacariyavāsato vicchinditukāmo ‘‘ kaṃ nu uddissa muṇḍāsī ’’ tiādiṃ pucchi .

Athassa satthu guṇe dhammassa ca niyyānikabhāvaṃ pakāsetvā attano katakiccabhāvavibhāvanena tassa visayātikkamaṃ pavedesi .

TaṃV0.184 sutvā māro dukkhī dummano tatthevantaradhāyi .

Atha sā attanā mārena ca bhāsitā gāthā udānavasena kathentī –

182.

‘‘ Satiṃ upaṭṭhapetvāna , bhikkhunī bhāvitindriyā ;

Paṭivijjhi padaṃ santaṃ , saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ .

183.

‘‘ KaṃM0.170 nu uddissa muṇḍāsi , samaṇī viya dissati ;

NaP0.164 ca rocesi pāsaṇḍe , kimidaṃ carasi momuhā .

184.

‘‘ Ito bahiddhā pāsaṇḍā , diṭṭhiyo upanissitā ;

Na te dhammaṃ vijānanti , na te dhammassa kovidā .

185.

‘‘ Atthi sakyakule jāto , buddho appaṭipuggalo ;

So me dhammamadesesi , diṭṭhīnaṃ samatikkamaṃ .

186.

‘‘ Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ , dukkhassa ca atikkamaṃ ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , dukkhūpasamagāminaṃ .

187.

‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , vihariṃ sāsane ratā ;

Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ .

188.

‘‘ Sabbattha vihatā nandī , tamokkhandho padālito ;

Evaṃ jānāhi pāpima , nihato tvamasi antakā ’’ ti .

–

Imā gāthā abhāsi .

Tattha satiṃ upaṭṭhapetvānāti satipaṭṭhānabhāvanāvasena kāyādīsu asubhadukkhāniccānattavasena satiṃ suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā .

Bhikkhunīti attānaṃ sandhāya vadati .

Bhāvitindriyāti ariyamaggabhāvanāya bhāvitasaddhādipañcindriyā .

Paṭivijjhi padaṃ santan ti santaṃ padaṃV0.185 nibbānaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhi sacchākāsi .

Saṅkhārūpasaman ti sabbasaṅkhārānaṃ upasamahetubhūtaṃ .

Sukhan ti accantasukhaṃ .

‘‘ Kaṃ nu uddissā ’’ ti gāthā mārena vuttā .

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – imasmiṃ loke bahū samayā tesañca desetāro bahū eva titthakarā , tesu kaṃ nu kho tvaṃ uddissa muṇḍāsi muṇḍitakesā asi .

Na kevalaṃ muṇḍāva , atha kho kāsāvadhāraṇena ca samaṇī viya dissati .

Na ca rocesi pāsaṇḍeti tāpasaparibbājakādīnaṃ ādāsabhūte pāsaṇḍe te te samayantare neva rocesi .

Kimidaṃ carasi momuhāti kiṃ nāmidaṃ , yaṃ pāsaṇḍavihitaṃ ujuṃ nibbānamaggaṃ pahāyaP0.165 ajja kālikaṃ kumaggaṃ paṭipajjantī ativiya mūḷhā carasi paribbhamasīti .

TaṃM0.171 sutvā therī paṭivacanadānamukhena taṃ tajjentī ‘‘ ito bahiddhā ’’ tiādimāha .

Tattha ito bahiddhā pāsaṇḍā nāma ito sammāsambuddhassa sāsanato bahiddhā kuṭīsakabahukārādikā .

Te hi sattānaṃ taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti pāsaṇḍāti vuccati .

Tenāha –

‘‘ diṭṭhiyo upanissitā ’’ ti sassatadiṭṭhigatāni upecca nissitā , diṭṭhigatāni ādiyiṃsūti attho .

Yadaggena ca diṭṭhisannissitā , tadaggena pāsaṇḍasannissitā .

Na te dhammaṃ vijānantīti ye pāsaṇḍino sassatadiṭṭhigatasannissitā ‘‘ ayaṃ pavatti evaṃ pavattatī ’’ ti pavattidhammampi yathābhūtaṃ na vijānanti .

Na te dhammassa kovidāti ‘‘ ayaṃ nivatti evaṃ nivattatī ’’ ti nivattidhammassāpi akusalā , pavattidhammamaggepi hi te saṃmūḷhā , kimaṅgaṃ pana nivattidhammeti .

Evaṃ pāsaṇḍavādānaṃ aniyyānikataṃ dassetvā idāni kaṃ nu uddissa muṇḍāsīti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘ atthi sakyakule jāto ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha diṭṭhīnaṃ samatikkaman ti sabbāsaṃ diṭṭhīnaṃ samatikkamanupāyaṃ diṭṭhijālaviniveṭhanaṃ .

Sesaṃ vuttanayameva .

Cālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Upacālātherīgāthāvaṇṇanā

Satimatītiādikā upacālāya theriyā gāthā .

Tassā vatthu cālāya theriyā vatthumhi vuttameva .

Ayampi hi cālā viya pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā udānentī –

189.

‘‘ SatimatīV0.186 cakkhumatī , bhikkhunī bhāvitindriyā ;

Paṭivijjhi padaṃ santaṃ , akāpurisasevitan ’’ ti .

–

Imaṃ gāthaṃ abhāsi .

Tattha satimatīti satisampannā , pubbabhāgeP0.166 paramena satinepakkena samannāgatā hutvā pacchā ariyamaggassa bhāvitattā sativepullappattiyā uttamāya satiyā samannāgatāti attho .

Cakkhumatīti paññācakkhunā samannāgatā , ādito udayatthagāminiyā paññāya ariyāya nibbedhikāya samannāgatāM0.172 hutvā paññāvepullappattiyā paramena paññācakkhunā samannāgatāti vuttaṃ hoti .

Akāpurisasevitan ti alāmakapurisehi uttamapurisehi ariyehi buddhādīhi sevitaṃ .

‘‘ Kinnu jātiṃ na rocesī ’’ ti gāthā theriṃ kāmesu upahāretukāmena mārena vuttā .

‘‘ Kiṃ nu tvaṃ bhikkhuni na rocesī ’’ ti ( saṃ . ni .1.167) hi mārena puṭṭhā therī āha –

‘‘ jātiṃ khvāhaṃ , āvuso , na rocemī ’’ ti .

Atha naṃ māro jātassa kāmā paribhogā , tasmā jātipi icchitabbā , kāmāpi paribhuñjitabbāti dassento –

190.

‘‘ Kinnu jātiṃ na rocesi , jāto kāmāni bhuñjati ;

Bhuñjāhi kāmaratiyo , māhu pacchānutāpinī ’’ ti .

–

Gāthamāha .

Tassattho – kiṃ nu taṃ kāraṇaṃ , yena tvaṃ upacāle jātiṃ na rocesi na roceyyāsi , na taṃ kāraṇaṃ atthi .

Yasmā jāto kāmāni bhuñjati idha jāto kāmaguṇasaṃhitāni rūpādīni paṭisevanto kāmasukhaṃ paribhuñjati .

Na hi ajātassa taṃ atthi , tasmā bhuñjāhi kāmaratiyo kāmakhiḍḍāratiyo anubhava .

Māhu pacchānutāpinī ‘‘ yobbaññe sati vijjamānesu bhogesu na mayā kāmasukhamanubhūtan ’’ ti pacchānutāpinī mā ahosi .

Imasmiṃ loke dhammā nāma yāvadeva atthādhigamattho attho ca kāmasukhatthoti pākaṭoyamatthoti adhippāyo .

TaṃV0.187 sutvā therī jātiyā dukkhanimittataṃ attano ca tassa visayātikkamaṃ vibhāvetvā tajjentī –

191.

‘‘ JātassaP0.167 maraṇaṃ hoti , hatthapādāna chedanaṃ ;

Vadhabandhapariklesaṃ , jāto dukkhaṃ nigacchati .

192.

‘‘ Atthi sakyakule jāto , sambuddho aparājito ;

So me dhammamadesesi , jātiyā samatikkamaṃ .

193.

‘‘ DukkhaṃM0.173 dukkhasamuppādaṃ , dukkhassa ca atikkamaṃ ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , dukkhūpasamagāminaṃ .

194.

‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , vihariṃ sāsane ratā ;

Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ .

195.

‘‘ Sabbattha vihatā nandī , tamokkhandho padālito ;

Evaṃ jānāhi pāpima , nihato tvamasi antakā ’’ ti .

–

Imā gāthā abhāsi .

Tattha jātassa maraṇaṃ hotīti yasmā jātassa sattassa maraṇaṃ hoti , na ajātassa .

Na kevalaṃ maraṇameva , atha kho jarārogādayo yattakānatthā , sabbepi te jātassa honti jātihetukā .

Tenāha bhagavā –

‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavantī ’’ ti ( mahāva .1; vibha .225; udā .1).

Tenevāha –

‘‘ hatthapādāna chedanan ’’ ti hatthapādānaṃ chedanaṃ jātasseva hoti , na ajātassa .

Hatthapādachedanāpadesena cettha bāttiṃsa kammakāraṇāpi dassitā evāti daṭṭhabbaṃ .

Tenevāha –

‘‘ vadhabandhapariklesaṃ , jāto dukkhaṃ nigacchatī ’’ ti .

Jīvitaviyojanamuṭṭhippahārādisaṅkhātaṃ vadhapariklesañceva andubandhanādisaṅkhātaṃ bandhapariklesaṃ aññañca yaṃkiñci dukkhaṃ nāma taṃ sabbaṃ jāto eva nigacchati , na ajāto , tasmā jātiṃ na rocemīti .

IdāniV0.188 jātiyā kāmānañca accantameva attanā samatikkantabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassentī –

‘‘ atthi sakyakule jāto ’’ tiādimāha .

Tattha aparājitoti kilesamārādinā kenaci na parājito .

Satthā hi sabbābhibhū sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhavitvā ṭhitoP0.168 , tasmā aparājito .

Sesaṃ vuttanayattā uttānameva .

Upacālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Therīgāthā-aṭṭhakathā

Therīgāthā-aṭṭhakathā