10. Uposathasuttavaṇṇanā
71. Dasame tadahuposatheti tasmiṃ ahu uposathe taṃ divasaṃ uposathe , pannarasikauposathadivaseti vuttaṃ hoti .
Upasaṅkamīti uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhamālādihatthā upasaṅkami .
Handāti vavassaggatthe nipāto .
Divā divassāti divasassa divā nāma majjhanho , imasmiṃ ṭhite majjhanhike kāleti attho .
Kuto nu tvaṃ āgacchasīti kiṃ karontī vicarasīti pucchati .
Gopālakuposathoti gopālakehi saddhiṃ upavasanauposatho .
Nigaṇṭhuposathoti nigaṇṭhānaṃ upavasanauposatho .
Ariyuposathoti ariyānaṃ upavasanauposatho .
Seyyathāpi visākheti yathā nāma , visākhe .
Sāyanhasamaye
M2.194 sāmikānaṃ gāvo niyyātetvāti gopālakā hi devasikavetanena vā pañcāhadasāhaaddhamāsamāsachamāsasaṃvaccharaparicchedena vā gāvo gahetvā rakkhanti .Idha pana devasikavetanena rakkhantaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – niyyātetvāti paṭicchāpetvā ‘‘ etā vo gāvo ’’ ti datvā .
Iti
P2.321 paṭisañcikkhatīti attano gehaṃ gantvā bhuñjitvā mañce nipanno evaṃ paccavekkhati .Abhijjhāsahagatenāti taṇhāya sampayuttena .
Evaṃ kho , visākhe , gopālakuposatho hotīti ariyuposathova ayaṃ , aparisuddhavitakkatāya pana gopālakauposathaṭṭhāne ṭhito .
Na mahapphaloti vipākaphalena na mahapphalo .
Na mahānisaṃsoti vipākānisaṃsena na mahānisaṃso .
Na mahājutikoti vipākobhāsena na mahāobhāso .
Na mahāvipphāroti vipākavipphārassa amahantatāya na mahāvipphāro .
Samaṇajātikāti
V2.188 samaṇāyeva .Paraṃ yojanasatan ti yojanasataṃ atikkamitvā tato paraṃ .
Tesu daṇḍaṃ nikkhipāhīti tesu yojanasatato parabhāgesu ṭhitesu sattesu daṇḍaṃ nikkhipa , nikkhittadaṇḍo hohi .
Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmin ti ahaṃ katthaci kassaci parassa kiñcanatasmiṃ na homi .
Kiñcanaṃ vuccati palibodho , palibodho na homīti vuttaṃ hoti .
Na ca mama kvacani katthaci kiñcanatatthīti mamāpi kvacani anto vā bahiddhā vā katthaci ekaparikkhārepi kiñcanatā natthi , palibodho natthi , chinnapalibodhohamasmīti vuttaṃ hoti .
Bhogeti mañcapīṭhayāgubhattādayo .
Adinnaṃyeva paribhuñjatīti punadivase mañce nipajjantopi pīṭhe nisīdantopi yāguṃ pivantopi bhattaṃ bhuñjantopi te bhoge adinneyeva paribhuñjati .
Na mahapphaloti nipphalo .
Byañjanameva hi ettha sāvasesaṃ , attho pana niravaseso .
Evaṃ upavutthassa hi uposathassa appamattakampi vipākaphalaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ nāma natthi .
Tasmā nipphalotveva veditabbo .
Sesapadesupi
P2.322 eseva nayo .Upakkiliṭṭhassa cittassāti idaṃ kasmā āha ?
Saṃkiliṭṭhena hi cittena upavuttho uposatho na mahapphalo hotīti dassitattā visuddhena cittena upavutthassa mahapphalatā anuññātā hoti .
Tasmā yena kammaṭṭhānena cittaṃ visujjhati , taṃ cittavisodhanakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idamāha
M2.195 .Tattha upakkamenāti paccattapurisakārena , upāyena vā .
Tathāgataṃ anussaratīti aṭṭhahi kāraṇehi tathāgataguṇe anussarati .
Ettha hi itipi so bhagavāti so bhagavā itipi sīlena , itipi samādhināti sabbe lokiyalokuttarā buddhaguṇā saṅgahitā .
Arahan tiādīhi pāṭiyekkaguṇāva niddiṭṭhā .
Tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdatīti lokiyalokuttare tathāgataguṇe anussarantassa cittuppādo pasanno hoti .
Cittassa upakkilesāti pañca nīvaraṇā .
Kakkan ti āmalakakakkaṃ .
Tajjaṃ vāyāman ti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ kakkena makkhanaghaṃsanadhovanavāyāmaṃ .
Pariyodapanā hotīti suddhabhāvakaraṇaṃ hoti .
Kiliṭṭhasmiṃ hi sīse pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamāno na sobhati , parisuddhe pana tasmiṃ pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamāno sobhati , evameva kiliṭṭhacittena uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uposatho upavuttho na mahapphalo hoti , parisuddhena pana cittena uposathaṅgāni adhiṭṭhāya upavuttho uposatho mahapphalo hotīti adhippāyena evamāha .
Brahmuposathaṃ upavasatīti brahmā vuccati sammāsambuddho , tassa guṇānussaraṇavasena ayaṃ uposatho brahmuposatho
V2.189 nāma , taṃ upavasati .Brahmunā saddhiṃ saṃvasatīti sammāsambuddhena saddhiṃ saṃvasati .
Brahmañcassa
P2.323 ārabbhāti sammāsambuddhaṃ ārabbha .Dhammaṃ anussaratīti sahatantikaṃ lokuttaradhammaṃ anussarati .
Sottin ti kuruvindakasottiṃ .
Kuruvindakapāsāṇacuṇṇena hi saddhiṃ lākhaṃ yojetvā maṇike katvā vijjhitvā suttena āvuṇitvā taṃ maṇi kalāpapantiṃ ubhato gahetvā piṭṭhiṃ ghaṃsenti , taṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ sottiñca paṭiccā ’’ ti .
Cuṇṇan ti nhānīyacuṇṇaṃ .
Tajjaṃ vāyāman ti ubbaṭṭanaghaṃsanadhovanādikaṃ tadanurūpavāyāmaṃ .
Dhammuposathan ti sahatantikaṃ navalokuttaradhammaṃ ārabbha upavutthattā ayaṃ uposatho ‘‘ dhammuposatho ’’ ti vutto .
Idhāpi pariyodapanāti pade ṭhatvā purimanayeneva yojanā kātabbā .
Saṅghaṃ anussaratīti aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ guṇe anussarati .
Usmañca paṭiccāti dve tayo vāre gāhāpitaṃ usumaṃ paṭicca .
Usañcātipi pāṭho , ayamevattho
M2.196 .Khāran ti chārikaṃ .
Gomayan ti gomuttaṃ vā ajalaṇḍikā vā .
Pariyodapanāti idhāpi purimanayeneva yojanā kātabbā .
Saṅghuposathan ti aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ guṇe ārabbha upavutthattā ayaṃ uposatho ‘‘ saṅghuposatho ’’ ti vutto .
Sīlānīti gahaṭṭho gahaṭṭhasīlāni , pabbajito pabbajitasīlāni .
Akhaṇḍānītiādīnaṃ attho visuddhimagge ( visuddhi .1.21) vitthāritova .
Vālaṇḍupakan ti assavālehi vā makacivālādīhi vā kataṃ aṇḍupakaṃ .
Tajjaṃ
P2.324 vāyāman ti telena temetvā malassa tintabhāvaṃ ñatvā chārikaṃ pakkhipitvā vālaṇḍupakena ghaṃsanavāyāmo .Idha pariyodapanāti pade ṭhatvā evaṃ yojanā kātabbā kiliṭṭhasmiñhi ādāse maṇḍitapasādhitopi attabhāvo olokiyamāno na sobhati , parisuddhe sobhati .
Evameva kiliṭṭhena cittena upavuttho uposatho na mahapphalo hoti , parisuddhena pana mahapphalo hotīti .
Sīluposathan ti attano sīlānussaraṇavasena upavuttho uposatho sīluposatho nāma .
Sīlena saddhin ti attano pañcasīladasasīlena saddhiṃ .
Sīlañcassa ārabbhāti pañcasīlaṃ dasasīlañca ārabbha .
Devatā anussaratīti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇe anussarati .
Ukkan ti
V2.190 uddhanaṃ .Loṇan ti loṇamattikā .
Gerukan ti gerukacuṇṇaṃ .
Nāḷikasaṇḍāsan ti dhamananāḷikañceva parivattanasaṇḍāsañca .
Tajjaṃ vāyāman ti uddhane pakkhipanadhamanaparivattanādikaṃ anurūpaṃ vāyāmaṃ .
Idha pariyodapanāti pade ṭhatvā evaṃ yojanā veditabbā – saṃkiliṭṭhasuvaṇṇamayena hi pasādhanabhaṇḍena pasādhitā nakkhattaṃ kīḷamānā na sobhanti , parisuddhasuvaṇṇamayena sobhanti .
Evameva saṃkiliṭṭhacittassa uposatho na mahapphalo hoti , parisuddhacittassa mahapphalo .
Devatuposathan ti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇe anussarantena upavutthauposatho devatuposatho nāma .
Sesaṃ imesu buddhānussatiādīsu kammaṭṭhānesu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.123 ādayo ) vuttameva .
Pāṇātipātan ti
M2.197 pāṇavadhaṃ .Pahāyāti taṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā .
Paṭiviratāti
P2.325 pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato oratā viratāva .Nihitadaṇḍā nihitasatthāti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍā ceva nikkhittasatthā cāti attho .
Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ .
Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti , na taṃ parūpaghātatthāya .
Tasmā nihitadaṇḍā nihitasatthātveva saṅkhaṃ gacchanti .
Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgatā .
Dayāpannāti dayaṃ mettacittataṃ āpannā .
Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampakā , tāya eva dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakāti attho .
Ahampajjāti ahampi ajja .
Imināpi aṅgenāti imināpi guṇaṅgena .
Arahataṃ anukaromīti yathā purato gacchantaṃ pacchato gacchanto anugacchati nāma , evaṃ ahampi arahantehi paṭhamaṃ kataṃ imaṃ guṇaṃ pacchā karonto tesaṃ arahantānaṃ anukaromi .
Uposatho ca me upavuttho bhavissatīti evaṃ karontena mayā arahatañca anukataṃ bhavissati , uposatho ca upavuttho bhavissati .
Adinnādānan ti adinnassa parapariggahitassa ādānaṃ , theyyaṃ corikanti attho .
Dinnameva ādiyantīti dinnādāyī .
Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhantīti dinnapāṭikaṅkhī .
Thenetīti theno , na thenena athenena .
Athenattāyeva sucibhūtena .
Attanāti attabhāvena , athenaṃ
P2.326 sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharantīti vuttaṃ hoti .Abrahmacariyan ti
V2.191 aseṭṭhacariyaṃ .Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ carantīti brahmacārī .
Ārācārīti abrahmacariyato dūrācārī .
Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunoti saṅkhaṃ gatā asaddhammā .
Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā .
Musāvādāti alikavacanā tucchavacanā .
Saccaṃ vadantīti saccavādī .
Saccena saccaṃ saṃdahanti ghaṭṭentīti saccasandhā , na antarantarā musā vadantīti attho
M2.198 .Yo hi puriso kadāci musāvādaṃ vadati , kadāci saccaṃ .
Tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati .
Tasmā na so saccasandho .
Ime pana na tādisā , jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ saṃdahantiyevāti saccasandhā .
Thetāti thirā , ṭhitakathāti attho .
Eko puggalo haliddirāgo viya thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na ṭhitakatho hoti .
Eko pāsāṇalekhā viya indakhīlo viya ca ṭhitakatho hoti , asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti .
Ayaṃ vuccati theto .
Paccayikāti pattiyāyitabbakā , saddhāyikāti attho .
Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukena nāmā ’’ ti vutte ‘‘ mā tassa vacanaṃ saddahathā ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Eko paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ‘‘ yadi tena vuttaṃ , idameva pamāṇaṃ , idāni paṭikkhipitabbaṃ natthi , evamevaṃ idan ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Ayaṃ vuccati paccayiko .
Avisaṃvādakā
P2.327 lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādentīti attho .Surāmerayamajjapamādaṭṭhānan ti surāmerayamajjānaṃ pānacetanāsaṅkhātaṃ pamādakāraṇaṃ .
Ekabhattikāti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni .
Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ , itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena .
Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānāpi ekabhattikāva honti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ ekabhattikā ’’ ti .
Rattibhojanaṃ ratti , tato uparatāti rattūparatā .
Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma , tato viratattā viratā vikālabhojanā .
Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇibhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ , attanā naccananaccāpanādivasena naccañca gītañca vāditañca , antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtaṃ dassanañcāti naccagītavāditavisūkadassanaṃ .
Naccādīni hi attanā
V2.192 payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ , na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti .Mālā dīsu
M2.199 mālāti yaṃkiñci pupphaṃ .Gandhan ti yaṃkiñci gandhajātaṃ .
Vilepanan ti chavirāgakaraṇaṃ .
Tattha piḷandhanto dhāreti nāma , ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma , gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma .
Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ , tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti , tato paṭiviratāti attho .
Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ , mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ , tato paṭiviratāti attho .
Kīvamahapphaloti kittakaṃ mahapphalo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Pahūtarattaratanānan ti pahūtena rattasaṅkhātena ratanena samannāgatānaṃ , sakalajambudīpatalaṃ bheritalasadisaṃ
P2.328 katvā kaṭippamāṇehi sattahi ratanehi pūritānanti attho .Issariyādhipaccan ti issarabhāvena vā issariyameva vā ādhipaccaṃ , na ettha sāhasikakammantipi issariyādhipaccaṃ .
Rajjaṃ kāreyyāti evarūpaṃ cakkavattirajjaṃ kāreyya .
Aṅgānan tiādīni tesaṃ janapadānaṃ nāmāni .
Kalaṃ nāgghati soḷasin ti ekaṃ ahorattaṃ upavutthauposathe puññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgañca na agghati .
Ekarattuposathassa soḷasiyā kalāya yaṃ vipākaphalaṃ , taṃyeva tato bahutaraṃ hotīti attho .
Kapaṇan ti parittakaṃ .
Abrahmacariyāti aseṭṭhacariyato .
Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanan ti uposathaṃ upavasanto rattibhojanañca divāvikālabhojanañca na bhuñjeyya .
Mañce chamāyaṃva sayetha santhateti muṭṭhihatthapādake kappiyamañce vā sudhādiparikammakatāya bhūmiyaṃ vā tiṇapaṇṇapalālādīni santharitvā kate santhate vā sayethāti attho .
Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposathan ti evaṃ pāṇātipātādīni asamācarantena upavutthaṃ uposathaṃ aṭṭhahi aṅgehi samannāgatattā aṭṭhaṅgikanti vadanti .
Taṃ pana upavasantena ‘‘ sve uposathiko bhavissāmī ’’ ti ajjeva ‘‘ idañca idañca kareyyāthā ’’ ti āhārādividhānaṃ vicāretabbaṃ .
Uposathadivase pātova bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā dasasīlalakkhaṇaññuno upāsakassa vā upāsikāya vā santike vācaṃ bhinditvā
M2.200 uposathaṅgāni samādātabbāni .Pāḷiṃ ajānantena pana ‘‘ buddhapaññattaṃ uposathaṃ adhiṭṭhāmī ’’ ti adhiṭṭhātabbaṃ .
Aññaṃ alabhantena attanāpi adhiṭṭhātabbaṃ , vacībhedo pana kātabboyeva
V2.193 .Uposathaṃ upavasantena parūparodhapaṭisaṃyuttā kammantā na vicāretabbā , āyavayagaṇanaṃ
P2.329 karontena na vītināmetabbaṃ , gehe pana āhāraṃ labhitvā niccabhattikabhikkhunā viya paribhuñjitvā vihāraṃ gantvā dhammo vā sotabbo , aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataraṃ vā manasikātabbaṃ .Sudassanāti sundaradassanā .
Obhāsayan ti obhāsayamānā .
Anupariyantīti vicaranti .
Yāvatāti yattakaṃ ṭhānaṃ .
Antalikkhagāti ākāsaṅgamā .
Pabhāsantīti jotanti pabhā muñcanti .
Disāvirocanāti sabbadisāsu virocamānā .
Atha vā pabhāsantīti disāhi disā obhāsanti .
Virocanāti virocamānā .
Veḷuriyan ti maṇīti vatvāpi iminā jātimaṇibhāvaṃ dasseti .
Ekavassikaveḷuvaṇṇañhi veḷuriyaṃ jātimaṇi nāma .
Taṃ sandhāyevamāha .
Bhaddakan ti laddhakaṃ .
Siṅgīsuvaṇṇan ti gosiṅgasadisaṃ hutvā uppannattā evaṃ nāmakaṃ suvaṇṇaṃ .
Kañcanan ti pabbateyyaṃ pabbate jātasuvaṇṇaṃ .
Jātarūpan ti satthuvaṇṇasuvaṇṇaṃ .
Haṭakan ti kipillikāhi nīhaṭasuvaṇṇaṃ .
Nānubhavantīti na pāpuṇanti .
Candappabhāti sāmiatthe paccattaṃ , candappabhāyāti attho .
Upavassuposathan ti upavasitvā uposathaṃ .
Sukhudrayānīti sukhaphalāni sukhavedanīyāni .
Saggamupenti ṭhānan ti saggasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ upagacchanti , kenaci aninditā hutvā devaloke uppajjantīti attho .
Sesamettha yaṃ antarantarā na vuttaṃ , taṃ vuttānusāreneva veditabbanti .
Mahāvaggo dutiyo .