(9)4. Samaṇavaggo
1. Samaṇasuttavaṇṇanā
82. Catutthassa
V2.206 paṭhame samaṇiyānīti samaṇasantakāni .Samaṇakaraṇīyānīti samaṇena kattabbakiccāni .
Adhisīlasikkhāsamādānan tiādīsu samādānaṃ vuccati gahaṇaṃ , adhisīlasikkhāya samādānaṃ gahaṇaṃ pūraṇaṃ
M2.214 adhisīlasikkhāsamādānaṃ .Sesapadadvayepi eseva nayo .
Ettha ca sīlaṃ adhisīlaṃ , cittaṃ adhicittaṃ , paññā adhipaññāti ayaṃ vibhāgo veditabbo .
Tattha pañcasīlaṃ sīlaṃ
P2.346 nāma , taṃ upādāya dasasīlaṃ adhisīlaṃ nāma , tampi upādāya catupārisuddhisīlaṃ adhisīlaṃ nāma .Apica sabbampi lokiyasīlaṃ sīlaṃ nāma , lokuttarasīlaṃ adhisīlaṃ , tadeva sikkhitabbato sikkhāti vuccati .
Kāmāvacaracittaṃ pana cittaṃ nāma , taṃ upādāya rūpāvacaraṃ adhicittaṃ nāma , tampi upādāya arūpāvacaraṃ adhicittaṃ nāma .
Apica sabbampi lokiyacittaṃ cittameva , lokuttaraṃ adhicittaṃ .
Paññāyapi eseva nayo .
Tasmāti yasmā imāni tīṇi samaṇakaraṇīyāni , tasmā .
Tibboti bahalo .
Chandoti kattukamyatākusalacchando .
Iti imasmiṃ suttante tisso sikkhā lokiyalokuttarā kathitāti .
2. Gadrabhasuttavaṇṇanā
83. Dutiye piṭṭhito piṭṭhitoti pacchato pacchato .
Ahampi dammo ahampi dammoti ahampi ‘‘ dammo dammamāno ’’ ti vadamāno gāvīti .
Seyyathāpi gunnan ti yathā gāvīnaṃ .
Gāvo hi kāḷāpi rattāpi setādivaṇṇāpi honti , gadrabhassa pana tādiso vaṇṇo nāma natthi .
Yathā ca vaṇṇo , evaṃ saropi padampi aññādisameva .
Sesaṃ uttānatthameva .
Imasmimpi sutte tisso sikkhā missikāva kathitāti .
3. Khettasuttavaṇṇanā
84. Tatiye
V2.207 paṭikaccevāti paṭhamameva .Sukaṭṭhaṃ karotīti naṅgalena sukaṭṭhaṃ karoti .
Sumatikatan ti matiyā suṭṭhu samīkataṃ .
Kālenāti vapitabbayuttakālena .
Sesaṃ uttānameva .
Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā .
4. Vajjiputtasuttavaṇṇanā
85. Catutthe
M2.215 vajjiputtakoti vajjirājakulassa putto .Diyaḍḍhasikkhāpadasatan ti paṇṇāsādhikaṃ sikkhāpadasataṃ .
Tasmiṃ samaye paññattāni sikkhāpadāneva sandhāyetaṃ
P2.347 vuttaṃ .So kira bhikkhu ajjavasampanno ujujātiko avaṅko akuṭilo , tasmā ‘‘ ahaṃ ettakāni sikkhāpadāni rakkhituṃ sakkuṇeyyaṃ vā na vā ’’ ti cintetvā satthu ārocesi .
Sakkomahan ti sakkomi ahaṃ .
So kira ‘‘ ettakesu sikkhāpadesu sikkhantassa agaru tīsu sikkhāsu sikkhitun ’’ ti maññamāno evamāha .
Atha bhagavā yathā nāma paññāsa tiṇakalāpiyo ukkhipituṃ asakkontassa kalāpiyasataṃ bandhitvā sīse ṭhapeyya , evameva ekissāpi sikkhāya sikkhituṃ asakkontassa aparā dvepi sikkhā upari pakkhipanto tasmātiha tvaṃ bhikkhūtiādimāha .
Sukhumālo kira uttaro nāma jānapadamanusso lohapāsādavihāre vasati .
Atha naṃ daharabhikkhū āhaṃsu –
‘‘ uttara , aggisālā ovassati , tiṇaṃ kappiyaṃ katvā dehī ’’ ti .
Taṃ ādāya aṭaviṃ gantvā tena lāyitaṃ tiṇaṃyeva karaḷe bandhitvā ‘‘ paññāsa karaḷe gahetuṃ sakkhissasi uttarā ’’ ti āhaṃsu .
So ‘‘ na sakkhissāmī ’’ ti āha .
Asītiṃ pana sakkhissasīti ?
Na sakkhissāmi , bhanteti .
Ekaṃ karaḷasataṃ sakkhissasīti ?
Āma , bhante , gaṇhissāmīti .
Daharabhikkhū karaḷasataṃ bandhitvā tassa sīse ṭhapayiṃsu .
So ukkhipitvā nitthunanto gantvā aggisālāya samīpe pātesi .
Atha naṃ bhikkhū ‘‘ kilantarūposi uttarā ’’ ti āhaṃsu .
Āma , bhante , daharā bhikkhū maṃ vañcesuṃ , imaṃ ekampi karaḷasataṃ ukkhipituṃ asakkontaṃ maṃ ‘‘ paṇṇāsa karaḷe ukkhipāhī ’’ ti vadiṃsu .
Āma , uttara , vañcayiṃsu tanti .
Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ .
Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā .
5. Sekkhasuttavaṇṇanā
86. Pañcame
V2.208 ujumaggānusārinoti ujumaggo vuccati ariyamaggo , taṃ anussarantassa paṭipannakassāti attho .Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇan ti paṭhamameva maggañāṇaṃ uppajjati .
Maggo hi kilesānaṃ khepanato khayo nāma , taṃsampayuttaṃ
M2.216 ñāṇaṃ khayasmiṃ ñāṇaṃ nāma .Tato
P2.348 aññā anantarāti tato catutthamaggañāṇato anantarā aññā uppajjati , arahattaphalaṃ uppajjatīti attho .Aññāvimuttassāti arahattaphalavimuttiyā vimuttassa .
Ñāṇaṃ ve hotīti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti .
Iti suttepi gāthāsupi satta sekhā kathitā .
Avasāne pana khīṇāsavo dassitoti .
6. Paṭhamasikkhāsuttavaṇṇanā
87. Chaṭṭhe attakāmāti attano hitakāmā .
Yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchatīti yāsu sikkhāsu sabbametaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ saṅgahaṃ gacchati .
Paripūrakārī hotīti samattakārī hoti .
Mattaso kārīti pamāṇena kārako , sabbena sabbaṃ kātuṃ na sakkotīti attho .
Khuddānukhuddakānīti cattāri pārājikāni ṭhapetvā sesasikkhāpadāni .
Tatrāpi saṅghādisesaṃ khuddakaṃ , thullaccayaṃ anukhuddakaṃ nāma .
Thullaccayañca khuddakaṃ , pācittiyaṃ anukhuddakaṃ nāma , pācittiyañca khuddakaṃ , pāṭidesaniyadukkaṭadubbhāsitāni anukhuddakāni nāma .
Ime pana aṅguttaramahānikāyavaḷañjanakaācariyā ‘‘ cattāri pārājikāni ṭhapetvā sesāni sabbānipi khuddānukhuddakānī ’’ ti vadanti .
Tāni āpajjatipi vuṭṭhātipīti ettha pana khīṇāsavo tāva lokavajjaṃ nāpajjati , paṇṇattivajjameva āpajjati .
Āpajjanto ca kāyenapi vācāyapi cittenapi āpajjati .
Kāyena āpajjanto kuṭikārasahaseyyādīni āpajjati , vācāya āpajjanto sañcarittapadasodhammādīni , cittena āpajjanto rūpiyapaṭiggahaṇaṃ āpajjati .
Sekkhesupi eseva nayo .
Na hi mettha , bhikkhave , abhabbatā vuttāti , bhikkhave , na hi mayā ettha evarūpaṃ āpattiṃ āpajjane ca vuṭṭhāne ca ariyapuggalassa abhabbatā kathitā .
Ādibrahmacariyakānīti
P2.349 maggabrahmacariyassa ādibhūtāni cattāri mahāsīlasikkhāpadāni .Brahmacariyasāruppānīti tāniyeva catumaggabrahmacariyassa sāruppāni anucchavikāni .
Tatthāti tesu sikkhāpadesu .
Dhuvasīloti nibaddhasīlo .
Ṭhitasīloti patiṭṭhitasīlo .
Sotāpannoti sotasaṅkhātena
V2.209 maggena phalaṃM2.217 āpanno .Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanasabhāvo .
Niyatoti sotāpattimagganiyāmena niyato .
Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasambodhiparāyaṇo .
Tanuttāti tanubhāvo .
Sakadāgāmino hi rāgādayo abbhapaṭalaṃ viya macchikāpattaṃ viya ca tanukā honti , na bahalā .
Orambhāgiyānan ti heṭṭhābhāgiyānaṃ .
Saṃyojanānan ti bandhanānaṃ .
Parikkhayāti parikkhayena .
Opapātiko hotīti uppannako hoti .
Tattha parinibbāyīti heṭṭhā anotaritvā upariyeva parinibbānadhammo .
Anāvattidhammoti yonigativasena anāgamanadhammo .
Padesaṃ padesakārītiādīsu padesakārī puggalo nāma sotāpanno ca sakadāgāmī ca anāgāmī ca , so padesameva sampādeti .
Paripūrakārī nāma arahā , so paripūrameva sampādeti .
Avañjhānīti atucchāni saphalāni saudrayānīti attho .
Idhāpi tisso sikkhā missakāva kathitā .
7. Dutiyasikkhāsuttavaṇṇanā
88. Sattame kolaṃkoloti kulā kulaṃ gamanako .
Kulan ti cettha bhavo adhippeto , tasmā ‘‘ dve vā tīṇi vā kulānī ’’ ti etthapi dve vā tayo vā bhaveti attho veditabbo .
Ayañhi dve vā bhave sandhāvati tayo vā , uttamakoṭiyā cha vā .
Tasmā dve vā tīṇi vā cattāri vā pañca vā cha vāti evamettha vikappo daṭṭhabbo .
Ekabījīti ekasseva bhavassa bījaṃ etassa atthīti ekabījī .
Uddhaṃsototiādīsu atthi uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī , atthi
P2.350 uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī , atthi na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī , atthi na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī .Tattha yo idha anāgāmiphalaṃ patvā avihādīsu nibbatto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattitvā akaniṭṭhaṃ pāpuṇāti , ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo pana avihādīsu nibbatto tattheva aparinibbāyitvā akaniṭṭhampi appatvā uparimabrahmaloke parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo ito cavitvā
M2.218 akaniṭṭheyeva nibbattati , ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .Yo pana avihādīsu catūsu aññatarasmiṃ nibbattitvā tattheva parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma .
Yattha
V2.210 katthaci uppanno pana sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ patto sasaṅkhāraparinibbāyī nāma .Asaṅkhārena appayogena patto asaṅkhāraparinibbāyī nāma .
Yo pana kappasahassāyukesu avihesu nibbattitvā pañcamaṃ kappasataṃ atikkamitvā arahattaṃ patto , ayaṃ upahaccaparinibbāyī nāma .
Atappādīsupi eseva nayo .
Antarāparinibbāyīti yo āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā parinibbāyati , so tividho hoti .
Kappasahassāyukesu tāva avihesu nibbattitvā eko nibbattadivaseyeva arahattaṃ pāpuṇāti .
No ce nibbattadivase pāpuṇāti , paṭhamassa pana kappasatassa matthake pāpuṇāti , ayaṃ paṭhamo antarāparinibbāyī .
Aparo evaṃ asakkonto dvinnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti , ayaṃ dutiyo .
Aparo evampi asakkonto catunnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti , ayaṃ tatiyo antarāparinibbāyī .
Sesaṃ vuttanayameva .
Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā catuvīsati sotāpannā , dvādasa sakadāgāmino , aṭṭhacattālīsa anāgāmino , dvādasa ca arahanto kathetabbā .
Imasmiṃ hi sāsane saddhādhuraṃ paññādhuranti
P2.351 dve dhurāni , dukkhapaṭipadādandhābhiññādayo catasso paṭipadā .Tattheko saddhādhurena abhinivisitvā sotāpattiphalaṃ patvā ekameva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti , ayameko ekabījī .
So paṭipadāvasena catubbidho hoti .
Yathā cesa , evaṃ paññādhurena abhiniviṭṭhopīti aṭṭha ekabījino .
Tathā kolaṃkolā sattakkhattuparamā cāti ime catuvīsati sotāpannā nāma .
Tīsu pana vimokkhesu suññatavimokkhena sakadāgāmibhūmiṃ pattā catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena cattāro sakadāgāmino , tathā animittavimokkhena pattā cattāro , appaṇihitavimokkhena pattā cattāroti ime dvādasa sakadāgāmino .
Avihesu pana tayo antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī , eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca anāgāmino , te asaṅkhāraparinibbāyino pañca , sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti , tathā atappādīsu .
Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsoto natthi
M2.219 , tasmā tattha cattāro sasaṅkhāraparinibbāyī , cattāro asaṅkhāraparinibbāyīti aṭṭha , ime aṭṭhacattālīsa anāgāmino .Yathā pana sakadāgāmino , tatheva arahantopi dvādasa veditabbā .
Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā .
8. Tatiyasikkhāsuttavaṇṇanā
89. Aṭṭhame
V2.211 taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhan ti taṃ arahattaṃ apāpuṇanto appaṭivijjhanto .Iminā nayena sabbaṭṭhānesu attho veditabbo .
Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā .
Navamaṃ uttānatthameva .
Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā .
10. Dutiyasikkhattayasuttavaṇṇanā
91. Dasame āsavānaṃ khayāti ettha arahattamaggo adhipaññāsikkhā nāma .
Phalaṃ pana sikkhitasikkhassa uppajjanato sikkhāti na vattabbaṃ .
Yathā
P2.352 pure tathā pacchāti yathā paṭhamaṃ tīsu sikkhāsu sikkhati , pacchā tatheva sikkhatīti attho .Dutiyapadepi eseva nayo .
Yathā adho tathā uddhan ti yathā heṭṭhimakāyaṃ asubhavasena passati , uparimakāyampi tatheva pharati .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Yathā divā tathā rattin ti yathā divā tisso sikkhā sikkhati , rattimpi tatheva sikkhatīti attho .
Abhibhuyya disā sabbāti sabbā disā ārammaṇavasena abhibhavitvā .
Appamāṇasamādhināti arahattamaggasamādhinā .
Sekkhan ti sikkhamānaṃ sakaraṇīyaṃ .
Paṭipadan ti paṭipannakaṃ .
Saṃsuddhacāriyan ti saṃsuddhacaraṇaṃ parisuddhasīlaṃ .
Sambuddhan ti catusaccabuddhaṃ .
Dhīraṃ paṭipadantagun ti khandhadhīraāyatanadhīravasena dhīraṃ dhitisampannaṃ paṭipattiyā antaṃ gataṃ .
Viññāṇassāti carimakaviññāṇassa .
Taṇhākkhayavimuttinoti taṇhākkhayavimuttisaṅkhātāya arahattaphalavimuttiyā samannāgatassa .
Pajjotasseva nibbānan ti padīpanibbānaṃ viya .
Vimokkho hoti cetasoti cittassa vimutti vimuccanā appavattibhāvo hoti .
Taṇhākkhayavimuttino hi khīṇāsavassa carimakaviññāṇanirodhena
M2.220 parinibbānaṃ viya cetaso vimokkho hoti , na gataṭṭhānaṃ paññāyati , apaṇṇattikabhāvūpagamoyeva hotīti attho .11. Saṅkavāsuttavaṇṇanā
92. Ekādasame
V2.212 saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamoti saṅkavāti evaṃnāmako kosalaraṭṭhe nigamo .Āvāsikoti bhārahāro nave āvāse samuṭṭhāpeti , purāṇe paṭijaggati .
Sikkhāpadapaṭisaṃyuttāyāti sikkhāsaṅkhātehi padehi paṭisaṃyuttāya , tīhi sikkhāhi samannāgatāyāti attho .
Sandassetīti
P2.353 sammukhe viya katvā dasseti .Samādapetīti gaṇhāpeti .
Samuttejetīti samussāheti .
Sampahaṃsetīti paṭiladdhaguṇehi vaṇṇaṃ kathento vodāpeti .
Adhisallikhateti ativiya sallikhati , ativiya sallikhitaṃ katvā saṇhaṃ saṇhaṃ kathetīti attho .
Accayoti aparādho .
Maṃ accagamāti maṃ atikkamma adhibhavitvā pavatto .
Ahudeva akkhantīti ahosiyeva anadhivāsanā .
Ahu appaccayoti ahosi atuṭṭhākāro .
Paṭiggaṇhātūti khamatu .
Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaratthāya , puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa vā akaraṇatthāyāti attho .
Tagghāti ekaṃsena .
Yathādhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito , tathā karosi , khamāpesīti vuttaṃ hoti .
Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma .
Vuddhihesā , kassapa , ariyassa vinayeti esā kassapa buddhassa bhagavato sāsane vuddhi nāma .
Katamā ?
Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā .
Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto ‘‘ yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti , āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti āha .
Na sikkhākāmoti tisso sikkhā na kāmeti na pattheti na piheti .
Sikkhāsamādānassāti sikkhāparipūraṇassa .
Na vaṇṇavādīti guṇaṃ na katheti .
Kālenāti yuttappayuttakālena .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Samaṇavaggo catuttho .