2. Rathakāravaggo

1. Ñātasuttavaṇṇanā

11. DutiyassaV2.76 paṭhame ñātoti paññāto pākaṭo .

Ananulomiketi sāsanassa na anulometīti ananulomikaṃ , tasmiṃ ananulomike .

Kāyakammeti pāṇātipātādimhi kāyaduccarite .

Oḷārikaṃ vā etaṃ , na evarūpe samādapetuṃ sakkoti .

Disā namassituṃ vaṭṭati , bhūtabaliṃ kātuṃ vaṭṭatīti evarūpe samādapeti gaṇhāpeti .

Vacīkamme pi musāvādādīni oḷārikāni , attano santakaṃ parassa adātukāmena ‘‘ natthī ’’ ti ayaṃ vañcanamusāvādo nāma vattuṃ vaṭṭatīti evarūpe samādapeti .

Manokamme pi abhijjhādayo oḷārikā , kammaṭṭhānaṃ visaṃvādetvā kathento pana ananulomikesu dhammesu samādapeti nāma dakkhiṇavihāravāsitthero viya .

Taṃ kira theraṃ eko upaṭṭhāko amaccaputto upasaṅkamitvā ‘‘ mettāyantena paṭhamaṃ kīdise puggale mettāyitabban ’’ ti pucchi .

Thero sabhāgavisabhāgaṃ anācikkhitvā ‘‘ piyapuggale ’’ ti āha .

Tassa ca bhariyā piyā hoti manāpā , so taṃ ārabbha mettāyanto ummādaṃ pāpuṇi .

Kathaṃ panesa bahujanaahitāya paṭipanno hotīti ?

Evarūpassa hi saddhivihārikādayo ceva upaṭṭhākādayo ca tesaṃ ārakkhadevatā ādiṃ katvā tāsaṃ tāsaṃ mittabhūtā yāva brahmalokāM2.74 sesadevatā ca ‘‘ ayaṃ bhikkhu na ajānitvā karissatī ’’ tiP2.173 tena katameva karonti , evamesa bahujanaahitāya paṭipanno hoti .

Sukkapakkhe pāṇātipātā veramaṇiādīnaṃyeva vasena kāyakammavacīkammāni veditabbāni .

Kammaṭṭhānaṃ pana avisaṃvādetvā kathento anulomikesu dhammesu samādapeti nāma koḷitavihāravāsī catunikāyikatissatthero viya .

Tassa kira jeṭṭhabhātā nandābhayatthero nāma potaliyavihāre vasanto ekasmiṃ roge samuṭṭhite kaniṭṭhaṃ pakkosāpetvā āha –

‘‘ āvuso , mayhaṃ sallahukaṃ katvā ekaṃ kammaṭṭhānaṃ kathehī ’’ ti .

Kiṃ , bhante , aññena kammaṭṭhānena , kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatīti ?

Kimatthiko esa , āvusoti ?

Bhante , kabaḷīkārāhāro upādārūpaṃ , ekasmiñca upādārūpe diṭṭhe tevīsati upādārūpāni pākaṭāni hontītiV2.77 .

So ‘‘ vaṭṭissati , āvuso , ettakan ’’ ti taṃ uyyojetvā kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhitvā upādārūpaṃ sallakkhetvā vivaṭṭetvā arahattaṃ pāpuṇi .

Atha naṃ theraṃ bahivihārā anikkhantameva pakkositvā ,‘‘ āvuso , mahāavassayosi mayhaṃ jāto ’’ ti kaniṭṭhattherassa attanā paṭiladdhaguṇaṃ ārocesi .

Bahujanahitāyāti etassapi hi saddhivihārikādayo ‘‘ ayaṃ na ajānitvā karissatī ’’ ti tena katameva karontīti bahujanahitāya paṭipanno nāma hotīti .

2. Sāraṇīyasuttavaṇṇanā

12. Dutiye khattiyassāti jātiyā khattiyassa .

Muddhāvasittassāti rājābhisekena muddhani abhisittassa .

Sāraṇīyāni bhavantīti saritabbāni asammussanīyāni honti .

JātotiP2.174 nibbatto .

Yāvajīvaṃ sāraṇīyan ti daharakāle jānitumpi na sakkā , aparabhāge pana mātāpituādīhi ñātakehi vā dāsādīhi vā ‘‘ tvaṃ asukajanapade asukanagare asukadivase asukanakkhatte jāto ’’ ti ācikkhite sutvā tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ sarati na sammussati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hotī ’’ ti .

IdaṃM2.75 , bhikkhave , dutiyan ti abhisekaṭṭhānaṃ nāma rañño balavatuṭṭhikaraṃ hoti , tenassa taṃ yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ .

Saṅgāmavijayaṭṭhānepi eseva nayo .

Ettha pana saṅgāman ti yuddhaṃ .

Abhivijinitvāti jinitvā sattumaddanaṃ katvā .

Tameva saṅgāmasīsan ti tameva saṅgāmaṭṭhānaṃ .

Ajjhāvasatīti abhibhavitvā āvasati .

Idāni yasmā sammāsambuddhassa rañño jātiṭṭhānādīhi kattabbakiccaṃ natthi , imasmiṃ pana sāsane tappaṭibhāge tayo puggale dassetuṃ idaṃ kāraṇaṃ ābhataṃ , tasmā te dassento evameva kho , bhikkhavetiādimāha .

Tattha anagāriyaṃ pabbajito hotīti ettha catupārisuddhisīlampi pabbajjānissitamevāti veditabbaṃ .

Sāraṇīyaṃ hotīti ‘‘ ahaṃ asukaraṭṭhe asukajanapade asukavihāre asukamāḷake asukadivāṭṭhāne asukacaṅkame asukarukkhamūle pabbajito ’’ ti evaṃ yāvajīvaṃ saritabbameva hoti na sammussitabbaṃ .

IdaṃV2.78 dukkhan ti ettakaṃ dukkhaṃ , na ito uddhaṃ dukkhaṃ atthi .

Ayaṃ dukkhasamudayoti ettako dukkhasamudayo , na ito uddhaṃ dukkhasamudayo atthīti .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Evamettha catūhi saccehi sotāpattimaggo kathito .

Kasiṇaparikammavipassanāñāṇāni pana maggasannissitāneva honti .

SāraṇīyaṃP2.175 hotīti ‘‘ ahaṃ asukaraṭṭhe … pe … asukarukkhamūle sotāpanno jāto ’’ ti yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti asammussanīyaṃ .

Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ khayena .

Cetovimuttin ti phalasamādhiṃ .

Paññāvimuttin ti phalapaññaṃ .

Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāva abhivisiṭṭhāya paññāya paccakkhaṃ katvā .

Upasampajja viharatīti paṭilabhitvā viharati .

Sāraṇīyan ti ‘‘ mayā asukaraṭṭhe … pe … asukarukkhamūle arahattaṃ pattan ’’ ti attano arahattapattiṭṭhānaṃ nāma yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti asammussanīyanti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesi .

3. Āsaṃsasuttavaṇṇanā

13. Tatiye santoti atthi upalabbhanti .

Saṃvijjamānāti tasseva vevacanaṃ .

Lokasmin ti sattaloke .

Nirāsoti anāso apatthano .

ĀsaṃsotiM2.76 āsaṃsamāno patthayamāno .

Vigatāsoti apagatāso .

Caṇḍālakuleti caṇḍālānaṃ kule .

Venakuleti vilīvakārakule .

Nesādakuleti migaluddakānaṃ kule .

Rathakārakuleti cammakārakule .

Pukkusakuleti pupphacchaḍḍakakule .

Ettāvatā kulavipattiṃ dassetvā idāni yasmā nīcakule jātopi ekacco aḍḍho hoti mahaddhano , ayaṃ pana na tādiso , tasmāssa bhogavipattiṃ dassetuṃ daliddetiādimāha .

Tattha daliddeti dāliddiyena samannāgate .

Appannapānabhojaneti parittakaannapānabhojane .

KasiravuttiketiP2.176 dukkhajīvike , yattha vāyāmena payogena jīvitavuttiṃ sādhenti , tathārūpeti attho .

Yattha kasirena ghāsacchādo labbhatīti yasmiṃ kule dukkhena yāgubhattaghāso ca kopīnamattaṃ acchādanañca labbhati .

Idāni yasmā ekacco nīcakule jātopi upadhisampanno hoti attabhāvasamiddhiyaṃ ṭhitoV2.79 , ayañca na tādiso , tasmāssa sarīravipattimpi dassetuṃ so ca hoti dubbaṇṇotiādimāha .

Tattha dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo .

Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano .

Okoṭimakoti lakuṇḍako .

Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā .

Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā .

Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā .

Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī .

Padīpeyyassāti vaṭṭitelakapallakādino padīpaupakaraṇassa .

Tassa na evaṃ hotīti .

Kasmā na hoti ?

Nīcakule jātattā .

Jeṭṭhoti aññasmiṃ jeṭṭhe sati kaniṭṭho āsaṃ na karoti , tasmā jeṭṭhoti āha .

Ābhisekoti jeṭṭhopi na abhisekāraho āsaṃ na karoti , tasmā ābhisekoti āha .

Anabhisittoti abhisekārahopi kāṇakuṇiādidosarahito sakiṃ abhisitto puna abhiseke āsaṃ na karoti , tasmā anabhisittoti āhaM2.77 .

Acalappattoti jeṭṭhopi ābhiseko anabhisitto mando uttānaseyyako , sopi abhiseke āsaṃ na karoti .

Soḷasavassuddesiko pana paññāyamānamassubhedo acalappatto nāmaP2.177 hoti , mahantampi rajjaṃ vicāretuṃ samattho , tasmā ‘‘ acalappatto ’’ ti āha .

Tassa evaṃ hotīti kasmā hoti ?

Mahājātitāya .

Dussīloti nissīlo .

Pāpadhammoti lāmakadhammo .

Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato .

Saṅkassarasamācāroti saṅkāhi saritabbasamācāro , kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘ idaṃ iminā kataṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyasamācāro , attanāyeva vā saṅkāhi saritabbasamācāro , sāsaṅkasamācāroti attho .

Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘‘ ime ekato hutvā mantenti , kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī ’’ ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti .

Paṭicchannakammantoti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato .

Assamaṇo samaṇapaṭiññoti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘‘ samaṇo ahan ’’ ti evaṃ paṭiñño .

Abrahmacārī brahmacāripaṭiññoti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘‘ ahaṃ brahmacārī ’’ ti paṭiññaṃ dento viya hoti .

‘‘ Ahaṃ bhikkhū ’’ ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva , tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto .

Antopūtīti pūtinā kammena antoV2.80 anupaviṭṭho .

Avassutoti rāgādīhi tinto .

Kasambujātoti sañjātarāgādikacavaro .

Tassa na evaṃ hotīti .

Kasmā na hoti ?

Lokuttaradhammaupanissayassa natthitāya .

TassaP2.178 evaṃ hotīti .

Kasmā hoti ?

Mahāsīlasmiṃ paripūrakāritāya .

4. Cakkavattisuttavaṇṇanā

14. Catutthe catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjetīti rājā .

Cakkaṃ vattetīti cakkavattī .

Vattitaṃ vā anena cakkanti cakkavattī .

Dhammo assaM2.78 atthīti dhammiko .

Dhammeneva dasavidhena cakkavattivattena rājā jātoti dhammarājā .

Sopi na arājakan ti sopi aññaṃ nissayarājānaṃ alabhitvā cakkaṃ nāma vattetuṃ na sakkotīti attho .

Iti satthā desanaṃ paṭṭhapetvā yathānusandhiṃ apāpetvāva tuṇhī ahosi .

Kasmā ?

Anusandhikusalā uṭṭhahitvā anusandhiṃ pucchissanti , bahū hi imasmiṃ ṭhāne tathārūpā bhikkhū , athāhaṃ tehi puṭṭho desanaṃ vaḍḍhessāmīti .

Atheko anusandhikusalo bhikkhu bhagavantaṃ pucchanto ko pana , bhantetiādimāha .

Bhagavāpissa byākaronto dhammo bhikkhūtiādimāha .

Tattha dhammoti dasakusalakammapathadhammo .

Dhamman ti tameva vuttappakāraṃ dhammaṃ .

Nissāyāti tadadhiṭṭhānena cetasā tameva nissayaṃ katvā .

Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo suṭṭhu kato hoti , evametaṃ karonto .

Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garukaronto .

Dhammaṃ apacāyamānoti tasseva dhammassa añjalikaraṇādīhi nīcavuttitaṃ karonto .

Dhammaddhajo dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho .

Dhammādhipateyyoti dhammādhipatibhūtāgatabhāvena dhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā .

Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahatīti dhammo assāP2.179 atthīti dhammikā , rakkhā ca āvaraṇañca gutti ca rakkhāvaraṇagutti .

Tattha ‘‘ paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatī ’’ ti vacanato khantiādayo rakkhā .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ kathañca , bhikkhave , paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati .

Khantiyā avihiṃsāya mettacittatāya anuddayāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.385).

Nivāsanapārupanagehādīni āvaraṇaṃ .

Corādiupaddavanivāraṇatthaṃ gopāyanā gutti .

Taṃ sabbampi suṭṭhu vidahati pavatteti ṭhapetīti attho .

IdāniV2.81 yattha sā saṃvidahitabbā , taṃ dassento antojanasmin tiādimāha .

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – antojanasaṅkhātaṃ puttadāraṃ sīlasaṃvare patiṭṭhāpento vatthagandhamālādīni cassa dadamāno sabbopaddave cassa nivārayamāno dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati nāma .

Khattiyādīsupi eseva nayo .

Ayaṃ pana viseso – abhisittakhattiyā bhadraassājānīyādiratanasampadānenapiM2.79 upagaṇhitabbā , anuyantā khattiyā tesaṃ anurūpayānavāhanasampadānenapi paritosetabbā , balakāyo kālaṃ anatikkametvā bhattavetanasampadānenapi anuggahetabbo , brāhmaṇā annapānavatthādinā deyyadhammena , gahapatikā bhattabījanaṅgalabalibaddādisampadānena , tathā nigamavāsino negamā janapadavāsino ca jānapadā .

Samitapāpabāhitapāpā pana samaṇabrāhmaṇā samaṇaparikkhārasampadānena sakkātabbā , migapakkhino abhayadānena samassāsetabbā .

Dhammeneva cakkaṃ vattetīti dasakusalakammapathadhammeneva cakkaṃ pavatteti .

Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyan ti taṃ tena evaṃ pavattitaṃ āṇācakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti .

KenaciP2.180 manussabhūtenāti devatā nāma attanā icchiticchitameva karonti , tasmā tā aggaṇhitvā ‘‘ manussabhūtenā ’’ ti vuttaṃ .

Paccatthikenāti paṭiatthikena , paṭisattunāti attho .

Dhammikoti cakkavattī dasakusalakammapathavasena dhammiko , tathāgato pana navalokuttaradhammavasena .

Dhammarājāti navahi lokuttaradhammehi mahājanaṃ rañjetīti dhammarājā .

Dhammaṃyevāti navalokuttaradhammameva nissāya tameva sakkaronto taṃ garukaronto taṃ apacāyamāno .

Sovassa dhammo abbhuggataṭṭhena dhajoti dhammaddhajo .

Sovassa ketūti dhammaketu .

Tameva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā viharatīti dhammādhipateyyo .

Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttin ti lokiyalokuttaradhammadāyikarakkhañca āvaraṇañca guttiñca .

Saṃvidahatīti ṭhapeti paññapeti .

Evarūpan ti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ na sevitabbaṃ , sucaritaṃ sevitabbanti evaṃ sabbattha attho veditabbo .

Saṃvidahitvāti ṭhapetvā kathetvā .

Dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattetīti navalokuttaradhammeneva asadisaṃ dhammacakkaṃ pavatteti .

Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyan ti taṃ evaṃ pavattitaṃ dhammacakkaṃ etesu samaṇādīsu ekenapi paṭivattetuṃ paṭibāhituṃ na sakkā .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

5. Sacetanasuttavaṇṇanā

15. Pañcame isipataneti buddhapaccekabuddhasaṅkhātānaṃ isīnaṃ dhammacakkappavattanatthāya ceva uposathakaraṇatthāyaV2.82 ca āgantvā patane , sannipātaṭṭhāneti attho .

Padanetipi pāṭho , ayameva attho .

MigadāyetiM2.80 migānaṃ abhayatthāya dinne .

Chahi māsehi chārattūnehīti so kira raññā āṇattadivaseyevaP2.181 sabbūpakaraṇāni sajjetvā antevāsikehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā gāmadvāragāmamajjhadevakulasusānādīsu ṭhitarukkhe ceva jhāmapatitasukkharukkhe ca vivajjetvā sampannapadese ṭhite sabbadosavivajjite nābhiaranemīnaṃ anurūpe rukkhe gahetvā taṃ cakkaṃ akāsi .

Tassa rukkhe vicinitvā gaṇhantassa ceva karontassa ca ettako kālo vītivatto .

Tena vuttaṃ –

‘‘ chahi māsehi chārattūnehī ’’ ti .

Nānākaraṇan ti nānattaṃ .

Nesan ti na esaṃ .

Atthesan ti atthi esaṃ .

Abhisaṅkhārassa gatīti payogassa gamanaṃ .

Ciṅgulāyitvāti paribbhamitvā .

Akkhāhataṃ maññeti akkhe pavesetvā ṭhapitamiva .

Sadosāti sagaṇḍā uṇṇatoṇataṭṭhānayuttā .

Sakasāvāti pūtisārena ceva pheggunā ca yuttā .

Kāyavaṅkātiādīni kāyaduccaritādīnaṃ nāmāni .

Evaṃ papatitāti evaṃ guṇapatanena patitā .

Evaṃ patiṭṭhitāti evaṃ guṇehi patiṭṭhitā .

Tattha lokiyamahājanā papatitā nāma , sotāpannādayo patiṭṭhitā nāma .

Tesupi purimā tayo kilesānaṃ samudācārakkhaṇe papatitā nāma , khīṇāsavā pana ekanteneva patiṭṭhitā nāma .

Tasmāti yasmā appahīnakāyavaṅkādayo papatanti , pahīnakāyavaṅkādayo patiṭṭhahanti , tasmā .

Kāyavaṅkādīnaṃ pana evaṃ pahānaṃ veditabbaṃ – pāṇātipāto adinnādānaṃ micchācāro musāvādo pisuṇāvācā micchādiṭṭhīti ime tāva cha sotāpattimaggena pahīyanti , pharusāvācā byāpādoti dve anāgāmimaggena , abhijjhā samphappalāpoti dve arahattamaggenāti .

6. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā

16. Chaṭṭhe apaṇṇakapaṭipadan ti aviraddhapaṭipadaṃ ekaṃsapaṭipadaṃ niyyānikapaṭipadaṃ kāraṇapaṭipadaṃ sārapaṭipadaṃ maṇḍapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃP2.182 dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipanno hoti , na takkaggāhena vā nayaggāhena vā .

Evaṃ gahetvā paṭipanno hi bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā manussadevanibbānasampattīhi hāyati parihāyati , apaṇṇakapaṭipadaṃM2.81 paṭipanno pana tāhi sampattīhi na parihāyati .

Atīte kantāraddhānamaggaṃ paṭipannesu dvīsu satthavāhesu yakkhassa vacanaṃ gahetvā bālasatthavāho saddhiṃ satthenaV2.83 anayabyasanaṃ patto , yakkhassa vacanaṃ aggahetvā ‘‘ udakadiṭṭhaṭṭhāne udakaṃ chaḍḍessāmā ’’ ti satthake saññāpetvā maggaṃ paṭipanno paṇḍitasatthavāho viya .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ Apaṇṇakaṃ ṭhānameke , dutiyaṃ āhu takkikā ;

Etadaññāya medhāvī , taṃ gaṇhe yadapaṇṇakan ’’ ti .( jā .1.1.1);

Yoni cassa āraddhā hotīti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ .

‘‘ Catasso kho imā , sāriputta , yoniyo ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.152) hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma .

‘‘ Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.226) kāraṇaṃ .

‘‘ Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi , yonijaṃ mattisambhavan ’’ ti ( ma . ni .2.457; dha . pa .396) ca ‘‘ tamenaṃ kammajavātā nivattitvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ samparivattetvā mātu yonimukhe sampaṭipādentī ’’ ti ca ādīsu passāvamaggo .

Idha pana kāraṇaṃ adhippetaṃ .

Āraddhāti paggahitā paripuṇṇā .

Āsavānaṃ khayāyāti ettha āsavantīti āsavā , cakkhutopi … pe … manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti .

Dhammato yāva gotrabhu , okāsato yāva bhavaggā savantītiP2.183 vā āsavā , ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho .

Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro .

Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā , āsavā viyātipi āsavā .

Lokasmimpi hi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti , yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā , eteyeva bhavitumarahanti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ purimā , bhikkhave , koṭi na paññāyati avijjāya , ito pubbe avijjā nāhosī ’’ tiādi ( a . ni .10.61).

Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā .

Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgacchanti , tattha yujjanti , pacchimaṃ kammepi .

Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā , apica kho nānappakārā upaddavāpi .

Suttesu hi ‘‘ nāhaṃ , cunda , diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃM2.82 desemī ’’ ti ( dī . ni .3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā .

‘‘ YenaV2.84 devūpapatyassa , gandhabbo vā vihaṅgamo ;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ , manussattañca abbaje ;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā , viddhastā vinaḷīkatā ’’ ti .( a . ni .4.36)–

Ettha tebhūmakaṃ ca kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā .

‘‘ Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti ( pārā .39; a . ni .2.202-230) ettha parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā .

Te panete āsavā yattha yathā āgatā , tattha tathā veditabbā .

Ete hi vinaye tāva ‘‘ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti ( pārā .39; a . ni .2.202-230) dvedhā āgatā .

Saḷāyatane ‘‘ tayo me , āvuso , āsavā kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo ’’ ti ( saṃ . ni .4.321) tidhā āgatā .

Aññesu ca suttantesu ( cūḷani . jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso 69; paṭi . ma .1.107) abhidhamme ( dha . sa .1102-1106; vibha .937) ca teyeva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā .

Nibbedhikapariyāyena ‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā nirayagāminiyāP2.184 , atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā , atthi āsavā pettivisayagāminiyā , atthi āsavā manussalokagāminiyā , atthi āsavā devalokagāminiyā ’’ ti ( a . ni .6.63) pañcadhā āgatā .

Kammameva cettha āsavāti vuttaṃ .

Chakkanipāte ‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā saṃvarāpahātabbā ’’ tiādinā ( a . ni .6.58) nayena chadhā āgatā .

Sabbāsavapariyāye ( ma . ni .1.14 ādayo ) teyeva dassanena pahātabbehi saddhiṃ sattadhā āgatā .

Idha pana abhidhammanayena cattāro āsavā adhippetāti veditabbā .

Khayāyāti ettha pana āsavānaṃ sarasabhedopi khīṇākāropi maggaphalanibbānānipi ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vuccati .

‘‘ Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānan ’’ ti ettha hi āsavānaṃ sarasabhedo ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vutto .

‘‘ Jānato ahaṃ , bhikkhave , passatoM2.83 āsavānaṃ khayaṃ vadāmī ’’ ti ( ma . ni .1.15; saṃ . ni .2.23; itivu .102) etthaV2.85 āsavappahānaṃ āsavānaṃ accantakkhayo asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vutto .

‘‘ Sekhassa sikkhamānassa , ujumaggānusārino ;

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ , tato aññā anantarā ’’ ti .( itivu .62)–

Ettha maggo ‘‘ āsavakkhayo ’’ ti vutto .

‘‘ Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī ’’ ti ( ma . ni .1.438) ettha phalaṃ .

‘‘ Paravajjānupassissa , niccaṃ ujjhānasaññino ;

Āsavā tassa vaḍḍhanti , ārā so āsavakkhayā ’’ ti .( dha . pa .253)–

Ettha nibbānaṃ .

Imasmiṃ pana sutte phalaṃ sandhāya ‘‘ āsavānaṃ khayāyā ’’ ti āha , arahattaphalatthāyāti attho .

Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro .

Bhojane mattaññūti bhojanasmiṃ pamāṇaññū , paṭiggahaṇaparibhogapaccavekkhaṇamattaṃ jānāti pajānātīti attho .

JāgariyaṃP2.185 anuyuttoti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañcasu koṭṭhāsesu jāgaraṇabhāvaṃ anuyutto , jāgaraṇeyeva yuttappayuttoti attho .

Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvā idāni tameva ṭhapitapaṭipāṭiyā vibhajanto kathañca , bhikkhave , bhikkhūtiādimāha .

Tattha cakkhunā rūpaṃ disvātiādīnaṃ attho visuddhimagge ( visuddhi .1.15) vitthārito , tathā paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāyātiādīnaṃ ( visuddhi .1.18).

Āvaraṇīyehi dhammehīti pañcahi nīvaraṇehi dhammehi .

Nīvaraṇāni hi cittaṃ āvaritvā tiṭṭhanti , tasmā āvaraṇīyā dhammāti vuccanti .

Sīhaseyyaṃ kappetīti sīho viya seyyaṃ kappeti .

Pāde pādaṃ accādhāyāti vāmapādaṃ dakkhiṇapāde atiādhāya .

Samaṃ ṭhapite hi pāde jāṇukena jāṇukaṃ gopphakena ca gopphakaṃ ghaṭīyati , tato vedanā uṭṭhahanti .

TasmāV2.86 tassa dosassa parivajjanatthaṃ thokaṃ atikkamitvā esa pādaṃ ṭhapeti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ pāde pādaṃ accādhāyā ’’ ti .

SatoM2.84 sampajānoti satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato .

Kathaṃ panesa niddāyanto sato sampajāno nāma hotīti ?

Purimappavattivasena .

Ayaṃ hi caṅkame caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pavattamānaṃ kammaṭṭhānaṃ ṭhapetvā mañce vā phalake vā nipanno niddaṃ upagantvā puna pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ ṭhitaṭṭhāne gaṇhantoyeva pabujjhati .

Tasmā niddāyantopi sato sampajāno nāma hoti .

Ayaṃ tāva mūlakammaṭṭhāne nayova .

Pariggahakammaṭṭhānavasenāpi panesa sato sampajāno nāma hoti .

Kathaṃ ?

Ayaṃ hi caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pāsāṇaphalake vā mañce vā dakkhiṇena passena nipajjitvā paccavekkhati –

‘‘ acetano kāyo acetaneP2.186 mañce patiṭṭhito , acetano mañco acetanāya pathaviyā , acetanā pathavī acetane udake , acetanaṃ udakaṃ acetane vāte , acetano vāto acetane ākāse patiṭṭhito .

Tattha ākāsampi ‘ ahaṃ vātaṃ ukkhipitvā ṭhitan ’ ti na jānāti , vātopi ‘ ahaṃ ākāse patiṭṭhito ’ ti na jānāti .

Tathā vāto na jānāti .

‘ Ahaṃ udakaṃ ukkhipitvā ṭhito ’ ti … pe … mañco na jānāti ,‘ ahaṃ kāyaṃ ukkhipitvā ṭhito ’ ti , kāyo na jānāti ‘ ahaṃ mañce patiṭṭhito ’ ti .

Na hi tesaṃ aññamaññaṃ ābhogo vā samannāhāro vā manasikāro vā cetanā vā patthanā vā atthī ’’ ti .

Tassa evaṃ paccavekkhato taṃ paccavekkhaṇacittaṃ bhavaṅge otarati .

Evaṃ niddāyantopi sato sampajāno nāma hotīti .

Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvāti ‘‘ ettakaṃ ṭhānaṃ gate cande vā tārakāya vā uṭṭhahissāmī ’’ ti uṭṭhānakālaparicchedikaṃ saññaṃ manasikaritvā , citte ṭhapetvāti attho .

Evaṃ karitvā sayito hi yathāparicchinneyeva kāle uṭṭhahati .

7. Attabyābādhasuttavaṇṇanā

17. Sattame attabyābādhāyāti attadukkhāya .

Parabyābādhāyāti paradukkhāya .

Kāyasucaritan tiādīni pubbabhāge dasakusalakammapathavasena āgatāni , upari pana yāva arahattā avāritāneva .

8. Devalokasuttavaṇṇanā

18. AṭṭhameV2.87M2.85 aṭṭīyeyyāthāti aṭṭā pīḷitā bhaveyyātha .

Harāyeyyāthāti lajjeyyātha .

Jiguccheyyāthāti gūthe viya tasmiṃ vacane sañjātajigucchā bhaveyyātha .

Iti kirāti ettha itīti padasandhibyañjanasiliṭṭhatā , kirāti anussavatthe nipāto .

Dibbena kira āyunā aṭṭīyathāti evamassa sambandho veditabbo .

Pageva kho panāti paṭhamataraṃyeva .

9. Paṭhamapāpaṇikasuttavaṇṇanā

19. Navame pāpaṇikoti āpaṇiko , āpaṇaṃ ugghāṭetvā bhaṇḍavikkāyakassa vāṇijassetaṃ adhivacanaṃ .

Abhabboti abhājanabhūto .

NaP2.187 sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhātīti yathā adhiṭṭhitaṃ suadhiṭṭhitaṃ hoti , evaṃ sayaṃ attapaccakkhaṃ karonto nādhiṭṭhāti .

Tattha paccūsakāle padasaddena uṭṭhāya dīpaṃ jāletvā bhaṇḍaṃ pasāretvā anisīdanto pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti nāma .

Ayaṃ hi yaṃ corā rattiṃ bhaṇḍaṃ haritvā ‘‘ idaṃ amhākaṃ hatthato vissajjessāmā ’’ ti āpaṇaṃ gantvā appena agghena denti , yampi bahuverino manussā rattiṃ nagare vasitvā pātova āpaṇaṃ gantvā bhaṇḍaṃ gaṇhanti , yaṃ vā pana janapadaṃ gantukāmā manussā pātova āpaṇaṃ gantvā bhaṇḍaṃ kiṇanti , tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti .

Aññesaṃ bhojanavelāya pana bhuñjituṃ āgantvā pātova bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā gharaṃ gantvā bhuñjitvā niddāyitvā sāyaṃ puna āpaṇaṃ āgacchanto majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti nāma .

So hi yaṃ corā pātova vissajjetuṃ na sampāpuṇiṃsu , divākāle pana paresaṃ asañcārakkhaṇe āpaṇaṃ gantvā appagghena denti , yañca bhojanavelāya puññavanto issarā ‘‘ āpaṇato idañcidañca laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti pahiṇitvā āharāpenti , tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti .

Yāva yāmabherinikkhamanā pana antoāpaṇe dīpaṃ jālāpetvā anisīdanto sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti nāma .

So hi yaṃM2.86 corā pātopi divāpi vissajjetuṃ na sampāpuṇiṃsuV2.88 , sāyaṃ pana āpaṇaṃ gantvā appagghena denti , tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti .

Na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhātīti sakkaccakiriyāya samādhiṃ na samāpajjati .

Ettha ca pātova cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu vattaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā yāva bhikkhācāravelā , tāva samāpattiṃ appetvā anisīdanto pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti nāma .

Pacchābhattaṃ pana piṇḍapātapaṭikkanto rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃP2.188 pavisitvā yāva sāyanhasamayā samāpattiṃ appetvā anisīdanto majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti nāma .

Sāyaṃ pana cetiyaṃ vanditvā therūpaṭṭhānaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā paṭhamayāmaṃ samāpattiṃ samāpajjitvā anisīdanto sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti nāma .

Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo .

Apicettha ‘‘ samāpattiṃ appetvā ’’ ti vuttaṭṭhāne samāpattiyā asati vipassanāpi vaṭṭati , samādhinimittanti ca samādhiārammaṇampi vaṭṭatiyeva .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ samādhipi samādhinimittaṃ , samādhārammaṇampi samādhinimittan ’’ ti .

10. Dutiyapāpaṇikasuttavaṇṇanā

20. Dasame cakkhumāti paññācakkhunā cakkhumā hoti .

Vidhuroti visiṭṭhadhuro uttamadhuro ñāṇasampayuttena vīriyena samannāgato .

Nissayasampannoti avassayasampanno patiṭṭhānasampanno .

Paṇiyan ti vikkāyikabhaṇḍaṃ .

Ettakaṃ mūlaṃ bhavissati ettako udayoti tasmiṃ ‘‘ evaṃ kītaṃ evaṃ vikkāyamānan ’’ ti vuttapaṇiye yena kayena taṃ kītaṃ , taṃ kayasaṅkhātaṃ mūlaṃ ettakaṃ bhavissati .

Yo ca tasmiṃ vikkayamāne vikkayo , tasmiṃ vikkaye ettako udayo bhavissati , ettikā vaḍḍhīti attho .

Kusalo hoti paṇiyaṃ ketuñca vikketuñcāti sulabhaṭṭhānaṃ gantvā kiṇanto dullabhaṭṭhānaṃ gantvā vikkiṇanto ca ettha kusalo nāma hoti , dasaguṇampi vīsatiguṇampi lābhaṃ labhati .

AḍḍhātiM2.87 issarā bahunā nikkhittadhanena samannāgatā .

Mahaddhanāti vaḷañjanakavasena mahaddhanāV2.89 .

MahābhogātiP2.189 upabhogaparibhogabhaṇḍena mahābhogā .

Paṭibaloti kāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatattā samattho .

Amhākañca kālena kālaṃ anuppadātun ti amhākañca gahitadhanamūlikaṃ vaḍḍhiṃ kālena kālaṃ anuppadātuṃ .

Nipatantīti nimantenti .

Nipātentītipi pāṭho , ayameva attho .

Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāyāti kusaladhammānaṃ sampādanatthāya paṭilābhatthāya .

Thāmavāti ñāṇathāmena samannāgato .

Daḷhaparakkamoti thirena ñāṇaparakkamena samannāgato .

Anikkhittadhuroti ‘‘ aggamaggaṃ apāpuṇitvā imaṃ vīriyadhuraṃ na ṭhapessāmī ’’ ti evaṃ aṭṭhapitadhuro .

Bahussutāti ekanikāyādivasena bahu buddhavacanaṃ sutaṃ etesanti bahussutā .

Āgatāgamāti eko nikāyo eko āgamo nāma , dve nikāyā dve āgamā nāma , pañca nikāyā pañca āgamā nāma , etesu āgamesu yesaṃ ekopi āgamo āgato paguṇo pavattito , te āgatāgamā nāma .

Dhammadharāti suttantapiṭakadharā .

Vinayadharāti vinayapiṭakadharā .

Mātikādharāti dvemātikādharā .

Paripucchatīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ pucchati .

Paripañhatīti ‘‘ imaṃ nāma pucchissāmī ’’ ti aññāti tuleti pariggaṇhāti .

Sesamettha uttānatthameva .

ImasmiṃP2.190 pana sutte paṭhamaṃ paññā āgatā , pacchā vīriyañca kalyāṇamittasevanā ca .

Tattha paṭhamaṃ arahattaṃ patvā pacchā vīriyaṃ katvā kalyāṇamittā sevitabbāti na evaṃ attho daṭṭhabbo , desanāya nāma heṭṭhimena vā paricchedo hoti uparimena vā dvīhipi vā koṭīhi .

Idha pana uparimena paricchedo veditabbo .

Tasmā kathentena paṭhamaṃ kalyāṇamittaupanissayaṃ dassetvā majjhe vīriyaṃ dassetvā pacchā arahattaṃ kathetabbanti .

Rathakāravaggo dutiyo .

问题

选择版本

Tikanipāta-aṭṭhakathā

Tikanipāta-aṭṭhakathā