7. Kathāvatthusuttavaṇṇanā
68. Sattame
M2.184 kathāvatthūnīti kathākāraṇāni , kathāya bhūmiyo patiṭṭhāyoti attho .Atītaṃ vā , bhikkhave , addhānan ti atītamaddhānaṃ nāma kālopi vaṭṭati khandhāpi .
Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo .
Tattha atīte kassapo nāma sammāsambuddho ahosi , tassa kikī nāma kāsikarājā aggupaṭṭhāko ahosi , vīsati vassasahassāni āyu ahosīti iminā nayena kathento atītaṃ ārabbha kathaṃ katheti nāma .
Anāgate metteyyo nāma buddho bhavissati , tassa saṅkho nāma rājā aggupaṭṭhāko bhavissati , asīti vassasahassāni āyu bhavissatīti iminā nayena kathento anāgataṃ ārabbha kathaṃ katheti nāma .
Etarahi asuko nāma rājā dhammikoti iminā nayena kathento paccuppannaṃ ārabbha kathaṃ katheti nāma .
Kathāsampayogenāti kathāsamāgamena .
Kacchoti kathetuṃ yutto .
Akacchoti kathetuṃ na yutto .
Ekaṃsabyākaraṇīyaṃ pañhan tiādīsu ,‘‘ cakkhu , aniccan ’’ ti puṭṭhena ,‘‘ āma , aniccan ’’ ti ekaṃseneva byākātabbaṃ .
Eseva nayo sotādīsu .
Ayaṃ ekaṃsabyākaraṇīyo pañho .
‘‘ Aniccaṃ nāma cakkhū ’’ ti puṭṭhena pana ‘‘ na cakkhumeva , sotampi aniccaṃ , ghānampi aniccan ’’ ti evaṃ vibhajitvā
V2.179 byākātabbaṃ .Ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo pañho .
‘‘ Yathā cakkhu , tathā sotaṃ .
Yathā sotaṃ , tathā cakkhū ’’ ti puṭṭhena ‘‘ kenaṭṭhena pucchasī ’’ ti paṭipucchitvā ‘‘ dassanaṭṭhena pucchāmī ’’ ti vutte ‘‘ na hī ’’ ti byākātabbaṃ .
‘‘ Aniccaṭṭhena pucchāmī ’’ ti vutte ,‘‘ āmā ’’ ti byākātabbaṃ .
Ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho .
‘‘ Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ tiādīni
P2.309 puṭṭhena pana ‘‘ abyākatametaṃ bhagavatā ’’ ti ṭhapetabbo , esa pañho na byākātabbo .Ayaṃ ṭhapanīyo pañho .
Ṭhānāṭhāne na saṇṭhātīti kāraṇākāraṇe na saṇṭhāti .
Tatrāyaṃ nayo – sassatavādī yuttena kāraṇena pahoti ucchedavādiṃ niggahetuṃ , ucchedavādī tena niggayhamāno ‘‘ kiṃ panāhaṃ ucchedaṃ vadāmī ’’ ti sassatavādibhāvameva dīpeti , attano vāde patiṭṭhātuṃ na sakkoti .
Evaṃ ucchedavādimhi pahonte sassatavādī , puggalavādimhi pahonte suññatavādī , suññatavādimhi pahonte puggalavādīti evaṃ ṭhānāṭhāne na saṇṭhāti nāma .
Parikappe
M2.185 na saṇṭhātīti idaṃ pañhapucchanepi pañhakathanepi labbhati .Kathaṃ ?
Ekacco hi ‘‘ pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti kaṇṭhaṃ sodheti , so itarena ‘‘ idaṃ nāma tvaṃ pucchissasī ’’ ti vutto ñātabhāvaṃ ñatvā ‘‘ na etaṃ , aññaṃ pucchissāmī ’’ ti vadati .
Pañhaṃ puṭṭhopi ‘‘ pañhaṃ kathessāmī ’’ ti hanuṃ saṃsodheti , so itarena ‘‘ idaṃ nāma kathessasī ’’ ti vutto ñātabhāvaṃ ñatvā ‘‘ na etaṃ , aññaṃ kathessāmī ’’ ti vadati .
Evaṃ parikappe na saṇṭhāti nāma .
Aññātavāde na saṇṭhātīti aññātavāde jānitavāde na saṇṭhāti .
Kathaṃ ?
Ekacco pañhaṃ pucchati , taṃ itaro ‘‘ manāpo tayā pañho pucchito , kahaṃ te esa uggahito ’’ ti vadati .
Itaro pucchitabbaniyāmeneva pañhaṃ pucchitvāpi tassa kathāya ‘‘ apañhaṃ nu kho pucchitan ’’ ti vimatiṃ karoti .
Aparo pañhaṃ puṭṭho katheti , tamañño ‘‘ suṭṭhu te pañho kathito , kattha te uggahito , pañhaṃ kathentena nāma evaṃ kathetabbo ’’ ti vadati .
Itaro kathetabbaniyāmeneva pañhaṃ kathetvāpi tassa kathāya ‘‘ apañho nu kho mayā kathito ’’ ti vimatiṃ karoti .
Paṭipadāya na saṇṭhātīti paṭipattiyaṃ na tiṭṭhati , vattaṃ ajānitvā apucchitabbaṭṭhāne pucchatīti attho .
Ayaṃ pañho
P2.310 nāma cetiyaṅgaṇe pucchitena na kathetabbo , tathā bhikkhācāramaggeV2.180 gāmaṃ piṇḍāya caraṇakāle .Āsanasālāya nisinnakāle yāguṃ vā bhattaṃ vā gahetvā nisinnakāle paribhuñjitvā nisinnakāle divāvihāraṭṭhānagamanakālepi .
Divāṭṭhāne nisinnakāle pana okāsaṃ kāretvāva pucchantassa kathetabbo , akāretvā pucchantassa na kathetabbo .
Idaṃ vattaṃ ajānitvā pucchanto paṭipadāya na saṇṭhāti nāma .
Evaṃ santāyaṃ , bhikkhave , puggalo akaccho hotīti , bhikkhave , etaṃ imasmiṃ ca kāraṇe sati ayaṃ puggalo na kathetuṃ yutto nāma hoti .
Ṭhānāṭhāne saṇṭhātīti sassatavādī yuttena kāraṇena pahoti ucchedavādiṃ niggahetuṃ , ucchedavādī tena niggayhamānopi ‘‘ ahaṃ tayā satakkhattuṃ niggayhamānopi ucchedavādīyevā ’’ ti vadati .
Iminā nayena sassatapuggalasuññatavādādīsupi nayo netabbo .
Evaṃ ṭhānāṭhāne saṇṭhāti
M2.186 nāma .Parikappe saṇṭhātīti ‘‘ pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti kaṇṭhaṃ sodhento ‘‘ tvaṃ imaṃ nāma pucchissasī ’’ ti vutte ,‘‘ āma , etaṃyeva pucchissāmī ’’ ti vadati .
Pañhaṃ kathessāmīti hanuṃ saṃsodhentopi ‘‘ tvaṃ imaṃ nāma kathessasī ’’ ti vutte ,‘‘ āma , etaṃyeva kathessāmī ’’ ti vadati .
Evaṃ parikappe saṇṭhāti nāma .
Aññātavāde saṇṭhātīti imaṃ pañhaṃ pucchitvā ‘‘ suṭṭhu te pañho pucchito , pucchantena nāma evaṃ pucchitabban ’’ ti vutte sampaṭicchati , vimatiṃ na uppādeti .
Pañhaṃ kathetvāpi ‘‘ suṭṭhu te pañho kathito , kathentena nāma evaṃ kathetabban ’’ ti vutte sampaṭicchati , vimatiṃ na uppādeti .
Paṭipadāya saṇṭhātīti gehe nisīdāpetvā yāgukhajjakādīni datvā yāva bhattaṃ niṭṭhāti , tasmiṃ antare nisinno pañhaṃ pucchati
P2.311 .Sappiādīni bhesajjāni aṭṭhavidhāni pānakāni vatthacchādanamālāgandhādīni vā ādāya vihāraṃ gantvā tāni datvā divāṭṭhānaṃ pavisitvā okāsaṃ kāretvā pañhaṃ pucchati .
Evañhi vattaṃ ñatvā pucchanto paṭipadāya saṇṭhāti nāma .
Tassa pañhaṃ kathetuṃ vaṭṭati .
Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena vacanena aññaṃ paṭicchādeti , aññaṃ vā pucchito aññaṃ katheti .
Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti āgantukakathaṃ otārento purimakathaṃ bahiddhā apanāmeti .
Tatridaṃ vatthu – bhikkhū kira sannipatitvā ekaṃ daharaṃ ,‘‘ āvuso , tvaṃ imañcimañca āpattiṃ āpanno ’’ ti āhaṃsu .
So āha –
‘‘ bhante , nāgadīpaṃ gatomhī ’’ ti .
Āvuso
V2.181 , na mayaṃ tava nāgadīpagamanena atthikā , āpattiṃ pana āpannoti pucchāmāti .Bhante , nāgadīpaṃ gantvā macche khādinti .
Āvuso , tava macchakhādanena kammaṃ natthi , āpattiṃ kirasi āpannoti .
So ‘‘ nātisupakko maccho mayhaṃ aphāsukamakāsi , bhante ’’ ti .
Āvuso , tuyhaṃ phāsukena vā aphāsukena vā kammaṃ natthi , āpattiṃ āpannosīti .
Bhante , yāva tattha vasiṃ , tāva me aphāsukameva jātanti .
Evaṃ āgantukakathāvasena bahiddhā kathaṃ apanāmetīti veditabbaṃ .
Abhiharatīti ito cito ca suttaṃ āharitvā avattharati .
Tepiṭakatissatthero viya .
Pubbe kira bhikkhū mahācetiyaṅgaṇe sannipatitvā saṅghakiccaṃ katvā bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā aññamaññaṃ pañhasākacchaṃ karonti .
Tatthāyaṃ thero tīhi piṭakehi tato tato suttaṃ āharitvā divasabhāge ekampi pañhaṃ niṭṭhāpetuṃ na deti .
Abhimaddatīti kāraṇaṃ
M2.187 āharitvā maddati .Anupajagghatīti parena pañhe pucchitepi kathitepi pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati , yena parassa ‘‘ apucchitabbaṃ nu kho pucchiṃ , akathetabbaṃ nu kho kathesin ’’ ti vimati uppajjati .
Khalitaṃ gaṇhātīti appamattakaṃ mukhadosamattaṃ gaṇhāti
P2.312 , akkhare vā pade vā byañjane vā durutte ‘‘ evaṃ nāmetaṃ vattabban ’’ ti ujjhāyamāno vicarati .Saupanisoti saupanissayo sapaccayo .
Ohitasototi ṭhapitasoto .
Abhijānāti ekaṃ dhamman ti ekaṃ kusaladhammaṃ abhijānāti ariyamaggaṃ .
Parijānāti ekaṃ dhamman ti ekaṃ dukkhasaccadhammaṃ tīraṇapariññāya parijānāti .
Pajahati ekaṃ dhamman ti ekaṃ sabbākusaladhammaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti .
Sacchikaroti ekaṃ dhamman ti ekaṃ arahattaphaladhammaṃ nirodhameva vā paccakkhaṃ karoti .
Sammāvimuttiṃ phusatīti sammā hetunā nayena kāraṇena arahattaphalavimokkhaṃ ñāṇaphassena phusati .
Etadatthā , bhikkhave , kathāti , bhikkhave , yā esā kathāsampayogenāti kathā dassitā , sā etadatthā , ayaṃ tassā kathāya bhūmi patiṭṭhā .
Idaṃ vatthu yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā .
Etadatthā mantanāti yā ayaṃ kacchākacchesu puggalesu kacchena saddhiṃ mantanā , sāpi etadatthāyeva .
Etadatthā upanisāti ohitasoto saupanisoti evaṃ vuttā upanisāpi etadatthāyeva .
Etadatthaṃ sotāvadhānan ti tassā upanisāya sotāvadhānaṃ
V2.182 , tampi etadatthameva .Anupādāti catūhi upādānehi aggahetvā .
Cittassa vimokkhoti arahattaphalavimokkho .
Arahattaphalatthāya hi sabbametanti suttantaṃ vinivattetvā upari gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto ye viruddhātiādimāha .
Tattha viruddhāti virodhasaṅkhātena kopena viruddhā .
Sallapantīti sallāpaṃ karonti .
Viniviṭṭhāti abhiniviṭṭhā hutvā .
Samussitāti
P2.313 mānussayena suṭṭhu ussitā .Anariyaguṇamāsajjāti anariyaguṇakathaṃ guṇamāsajja kathenti .
Guṇaṃ ghaṭṭetvā kathā hi anariyakathā nāma , na ariyakathā , taṃ
M2.188 kathentīti attho .Aññoññavivaresinoti aññamaññassa chiddaṃ aparādhaṃ gavesamānā .
Dubbhāsitan ti dukkathitaṃ .
Vikkhalitan ti appamattakaṃ mukhadosakhalitaṃ .
Sampamohaṃ parājayan ti aññamaññassa appamattena mukhadosena sampamohañca parājayañca .
Abhinandantīti tussanti .
Nācareti na carati na katheti .
Dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttāti yā ca dhamme ṭhitena kathitakathā , sā dhammaṭṭhā ceva hoti tena ca dhammena paṭisaṃyuttāti dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttā .
Anunnatena manasāti anuddhatena cetasā .
Apaḷāsoti yugaggāhapaḷāsavasena apaḷāso hutvā .
Asāhasoti rāgadosamohasāhasānaṃ vasena asāhaso hutvā .
Anusūyāyamānoti na usūyamāno .
Dubbhaṭṭhe nāpasādayeti dukkathitasmiṃ na apasādeyya .
Upārambhaṃ na sikkheyyāti kāraṇuttariyalakkhaṇaṃ upārambhaṃ na sikkheyya .
Khalitañca na gāhayeti appamattakaṃ mukhakhalitaṃ ‘‘ ayaṃ te doso ’’ ti na gāhayeyya .
Nābhihareti nāvatthareyya .
Nābhimaddeti ekaṃ kāraṇaṃ āharitvā na maddeyya .
Na
P2.314 vācaṃ payutaṃ bhaṇeti saccālikapaṭisaṃyuttaṃ vācaṃ na bhaṇeyya .Aññātatthan ti jānanatthaṃ .
Pasādatthan ti pasādajananatthaṃ .
Na samusseyya mantayeti na mānussayena samussito bhaveyya .
Na hi mānussitā hutvā paṇḍitā kathayanti , mānena pana anussitova hutvā mantaye katheyya bhāseyyāti .