(13)3. Kusināravaggo
1. Kusinārasuttavaṇṇanā
124. Tatiyassa
V2.228M2.236 paṭhame kusinārāyan ti evaṃnāmake nagare .Baliharaṇe vanasaṇḍeti evaṃnāmake vanasaṇḍe .
Tattha kira bhūtabalikaraṇatthaṃ baliṃ haranti , tasmā baliharaṇanti vuccati .
Ākaṅkhamānoti icchamāno .
Sahatthāti sahatthena .
Sampavāretīti alaṃ alanti vācāya ceva hatthavikārena ca paṭikkhipāpeti .
Sādhu vata māyan ti sādhu vata maṃ ayaṃ .
Gathitoti taṇhāgedhena gathito .
Mucchitoti
P2.373 taṇhāmucchanāyayeva mucchito .Ajjhopannoti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā pavatto .
Anissaraṇapaññoti chandarāgaṃ pahāya saṃkaḍḍhitvā paribhuñjanto nissaraṇapañño nāma hoti , ayaṃ na tādiso , sacchandarāgo paribhuñjatīti anissaraṇapañño .
Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo .
Nekkhammavitakkādayo panettha missakā kathitāti veditabbā .
2. Bhaṇḍanasuttavaṇṇanā
125. Dutiye pajahiṃsūti pajahanti .
Bahulamakaṃsūti punappunaṃ karonti .
Idhāpi tayo vitakkā missakāva kathitā .
3. Gotamakacetiyasuttavaṇṇanā
126. Tatiye gotamake cetiyeti gotamakayakkhassa bhavane .
Tathāgato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni kadāci cāpāle cetiye , kadāci sārandade , kadāci bahuputte , kadāci gotamaketi evaṃ yebhuyyena devakulesuyeva vihāsi .
Imasmiṃ pana kāle vesāliṃ upanissāya gotamakassa yakkhassa bhavanaṭṭhāne vihāsi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ gotamake cetiye ’’ ti .
Etadavocāti etaṃ ‘‘ abhiññāyāhan ’’ tiādikaṃ suttaṃ avoca .
Idañca
V2.229 bhagavatā suttaṃ atthuppattiyaṃ vuttanti veditabbaṃ .Kataraatthuppattiyanti ?
Mūlapariyāyaatthuppattiyaṃ ( ma . ni .1.1 ādayo ).
Sambahulā kira brāhmaṇapabbajitā attanā
M2.237 uggahitabuddhavacanaṃ nissāya jānanamadaṃ uppādetvā dhammassavanaggaṃ na gacchanti –‘‘ sammāsambuddho kathento amhehi ñātameva kathessati , no aññātan ’’ ti .
Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ .
Satthā te bhikkhū pakkosāpetvā mukhapaṭiññaṃ gahetvā mūlapariyāyaṃ desesi .
Te bhikkhū desanāya neva āgataṭṭhānaṃ , na gataṭṭhānaṃ addasaṃsu .
Apassantā ‘‘ sammāsambuddho ‘ mayhaṃ kathā niyyātī ’ ti mukhasampattameva kathetī ’’ ti cintayiṃsu .
Satthā tesaṃ manaṃ jānitvā imaṃ suttantaṃ ārabhi .
Tattha abhiññāyāti ‘‘ ime pañcakkhandhā , dvādasāyatanāni , aṭṭhārasa
P2.374 dhātuyo , bāvīsatindriyāni , cattāri saccāni , nava hetū , satta phassā , satta vedanā , satta cetanā , satta saññā , satta cittānī ’’ ti jānitvā paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā , tathā –‘‘ ime cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā nayena te te dhamme jānitvā paṭivijjhitvā paccakkhameva katvāti attho .
Sanidānan ti sappaccayameva katvā kathemi , no appaccayaṃ .
Sappāṭihāriyan ti paccanīkapaṭiharaṇena sappāṭihāriyameva katvā kathemi , no appāṭihāriyaṃ .
Alañca pana voti yuttañca pana tumhākaṃ .
Tuṭṭhiyāti ‘‘ sammāsambuddho bhagavā , svākkhāto dhammo , suppaṭipanno saṅgho ’’ ti tīṇi ratanāni guṇato anussarantānaṃ tumhākaṃ yuttameva tuṭṭhiṃ kātunti attho .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Akampitthāti chahi ākārehi akampittha .
Evarūpo hi pathavikampo bodhimaṇḍepi ahosi .
Bodhisatte kira dakkhiṇadisābhāgena bodhimaṇḍaṃ abhiruḷhe dakkhiṇadisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya ahosi , uttarabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya .
Pacchimadisaṃ gate pacchimabhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya ahosi , pācīnabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya .
Uttaradisaṃ gate uttaradisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya , dakkhiṇadisābhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya .
Pācīnadisaṃ gate pācīnadisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya , pacchimabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya .
Bodhirukkhopi sakiṃ heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya , sakiṃ uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya .
Tasmimpi divase evaṃ chahi ākārehi cakkavāḷasahassī mahāpathavī akampittha .
4. Bharaṇḍukālāmasuttavaṇṇanā
127. Catutthe
V2.230M2.238 kevalakappan ti sakalakappaṃ .Anvāhiṇḍantoti vicaranto .
Nāddasāti kiṃ kāraṇā na addasa ?
Ayaṃ kira bharaṇḍu kālāmo sakyānaṃ aggapiṇḍaṃ khādanto vicarati .
Tassa vasanaṭṭhānaṃ sampattakāle ekā dhammadesanā samuṭṭhahissatīti
P2.375 ñatvā bhagavā evaṃ adhiṭṭhāsi , yathā añño āvasatho na paññāyittha .Tasmā na addasa .
Purāṇasabrahmacārīti porāṇako sabrahmacārī .
So kira āḷārakālāmakāle tasmiṃyeva assame ahosi , taṃ sandhāyevamāha .
Santharaṃ paññāpehīti santharitabbaṃ santharāhīti attho .
Santharaṃ paññāpetvāti kappiyamañcake paccattharaṇaṃ paññāpetvā .
Kāmānaṃ pariññaṃ paññāpetīti ettha pariññā nāma samatikkamo , tasmā kāmānaṃ samatikkamaṃ paṭhamajjhānaṃ paññāpeti .
Na rūpānaṃ pariññan ti rūpānaṃ samatikkamabhūtaṃ arūpāvacarasamāpattiṃ na paññāpeti .
Na vedanānaṃ pariññan ti vedanānaṃ samatikkamaṃ nibbānaṃ na paññāpeti .
Niṭṭhāti gati nipphatti .
Udāhu puthūti udāhu nānā .
5. Hatthakasuttavaṇṇanā
128. Pañcame abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ abhikkantā , bhante , ratti , nikkhanto paṭhamo yāmo , ciranisinno bhikkhusaṅgho , uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti evamādīsu khaye dissati .
‘‘ Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.100) sundare .
‘‘ Ko me vandati pādāni , iddhiyā yasasā jalaṃ ;
Abhikkantena vaṇṇena , sabbā obhāsayaṃ disā ’’ ti .( vi . va .857)–
Evamādīsu abhirūpe .
‘‘ Abhikkantaṃ , bho gotamā ’’ ti evamādīsu ( pārā .15) abbhanumodane .
Idha pana sundare .
Tena abhikkantāya rattiyāti iṭṭhāya kantāya manāpāya rattiyāti vuttaṃ hoti .
Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe , vaṇṇasaddo
P2.376 pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati .Tattha ‘‘ suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā ’’ ti
V2.231M2.239 evamādīsu ( ma . ni .2.399; su . ni .553) chaviyaṃ .‘‘ Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.77) thutiyaṃ .
‘‘ Cattārome , bho gotama , vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .3.115) kulavagge .
‘‘ Atha kena nu vaṇṇena , gandhatthenoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.234) kāraṇe .
‘‘ Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.138) saṇṭhāne .
‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( pārā .602) pamāṇe .
‘‘ Vaṇṇo gandho raso ojā ’’ ti evamādīsu rūpāyatane .
So idha chaviyā daṭṭhabbo .
Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavi , iṭṭhavaṇṇā manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti .
Kevalakappan ti ettha kevala saddo anavasesayebhuyyābyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho .
Tathā hissa ‘‘ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1) anavasesatā attho .
‘‘ Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī ’’ ti evamādīsu ( mahāva .43) yebhuyyatā .
‘‘ Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti evamādīsu ( vibha .225) abyāmissatā .
‘‘ Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .244) anatirekatā .
‘‘ Āyasmato , bhante , anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.243) daḷhatthatā .
‘‘ Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .3.57) visaṃyogo .
Idha
P2.377 pana anavasesatā atthoti adhippetā .Kappa saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho .
Tathā hissa ‘‘ okappaniyametaṃ bhoto gotamassa , yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) abhisaddahanamattho .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .250) vohāro .
‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) kālo .
‘‘ Iccāyasmā kappo ’’ ti evamādīsu ( su . ni .1098; cūḷani . kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddeso 61) paññatti
M2.240 .‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ ti evamādīsu ( jā .2.22.1368; vi . va .1094) chedanaṃ .
‘‘ Kappati dvaṅgulakappo ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .446) vikappo .
‘‘ Atthi kappo nipajjitun ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.80) leso .
‘‘ Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ
V2.232 obhāsetvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāvo .Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto .
Tasmā kevalakappaṃ jetavanan ti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti attho .
Obhāsetvāti ābhāya pharitvā .
Vālukāyāti saṇhāya vālukāya .
Na saṇṭhātīti na patiṭṭhāti .
Oḷārikan ti brahmadevatāya hi pathaviyaṃ patiṭṭhānakāle attabhāvo oḷāriko māpetuṃ vaṭṭati pathavī vā , tasmā evamāha .
Dhammāti iminā pubbe uggahitabuddhavacanaṃ dasseti .
Nappavattino ahesun ti sajjhāyamūḷhakā vācā parihīnāyeva ahesuṃ .
Appaṭivānoti
P2.378 anivatto anukkaṇṭhito .Dassanassāti cakkhuviññāṇena dassanassa .
Upaṭṭhānassāti catūhi paccayehi upaṭṭhānassa .
Adhisīlan ti dasavidhaṃ sīlaṃ .
Tañhi pañcasīlaṃ upādāya adhisīlanti vuccati .
Avihaṃ gatoti avihabrahmaloke nibbattosmīti dasseti .
6. Kaṭuviyasuttavaṇṇanā
129. Chaṭṭhe goyogapilakkhasmin ti gāvīnaṃ vikkayaṭṭhāne uṭṭhitapilakkhassa santike .
Rittassādan ti jhānasukhābhāvena rittassādaṃ .
Bāhirassādan ti kāmaguṇasukhavasena bāhirassādaṃ .
Kaṭuviyan ti ucchiṭṭhaṃ .
Āmagandhenāti kodhasaṅkhātena vissagandhena .
Avassutan ti tintaṃ .
Makkhikāti kilesamakkhikā .
Nānupatissantīti uṭṭhāya na anubandhissanti .
Nānvāssavissantīti anubandhitvā na khādissanti .
Saṃvegamāpādīti sotāpanno jāto .
Kaṭuviyakatoti ucchiṭṭhakato .
Ārakā hotīti dūre hoti .
Vighātasseva bhāgavāti dukkhasseva bhāgī .
Caretīti carati gacchati .
Dummedhoti duppañño .
Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ , gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti .
Sattame vaṭṭameva bhāsitaṃ .
8. Dutiyaanuruddhasuttavaṇṇanā
131. Aṭṭhame
V2.233M2.241 idaṃ te mānasmin ti ayaṃ te navavidhena vaḍḍhitamānoti attho .Idaṃ te uddhaccasmin ti idaṃ tava uddhaccaṃ cittassa uddhatabhāvo .
Idaṃ
P2.379 te kukkuccasmin ti idaṃ tava kukkuccaṃ .9. Paṭicchannasuttavaṇṇanā
132. Navame āvahantīti niyyanti .
Paṭicchanno āvahatīti paṭicchannova hutvā niyyāti .
Vivaṭo virocatīti ettha ekato ubhato attato sabbatthakatoti catubbidhā vivaṭatā veditabbā .
Tattha ekato vivaṭaṃ nāma asādhāraṇasikkhāpadaṃ .
Ubhato vivaṭaṃ nāma sādhāraṇasikkhāpadaṃ .
Attato vivaṭaṃ nāma paṭiladdhadhammaguṇo .
Sabbatthakavivaṭaṃ nāma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ .
10. Lekhasuttavaṇṇanā
133. Dasame abhiṇhan ti abhikkhaṇaṃ nirantaraṃ .
Āgāḷhenāti gāḷhena kakkhaḷena .
Pharusenāti pharusavacanena .
Gāḷhaṃ katvā pharusaṃ katvā vuccamānopīti attho .
Amanāpenāti manaṃ anallīyantena avaḍḍhantena .
Sandhiyatimevāti ghaṭiyatiyeva .
Saṃsandatimevāti nirantarova hoti .
Sammodatimevāti ekībhāvameva gacchati .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Kusināravaggo tatiyo .