9. Sukhumālasuttavaṇṇanā
39. Navame sukhumāloti niddukkho .
Paramasukhumāloti paramaniddukkho .
Accantasukhumāloti satataniddukkho .
Imaṃ
P2.236 bhagavā kapilapure nibbattakālato paṭṭhāya niddukkhabhāvaṃ gahetvā āha , cariyakāle pana tena anubhūtadukkhassa anto natthīti .Ekatthāti ekissā pokkharaṇiyā .
Uppalaṃ vappatīti uppalaṃ ropeti .
Sā nīluppalavanasañchannā hoti .
Paduman ti paṇḍarapadumaṃ .
Puṇḍarīkan ti rattapadumaṃ .
Evaṃ itarāpi dve padumapuṇḍarīkavanehi sañchannā honti .
Bodhisattassa kira sattaṭṭhavassikakāle rājā amacce pucchi –
‘‘ taruṇadārakā katarakīḷikaṃ piyāyantī ’’ ti ?
Udakakīḷikaṃ devāti .
Tato rājā kuddālakammakārake sannipātetvā pokkharaṇiṭṭhānāni gaṇhāpesi .
Atha sakko devarājā āvajjento taṃ pavattiṃ
V2.124 ñatvā –‘‘ na yutto mahāsattassa mānusakaparibhogo , dibbaparibhogo yutto ’’ ti vissakammaṃ āmantetvā –
‘‘ gaccha , tāta , mahāsattassa kīḷābhūmiyaṃ pokkharaṇiyo māpehī ’’ ti āha .
Kīdisā hontu
M2.125 , devāti ?Apagatakalalakaddamā hontu vippakiṇṇamaṇimuttapavāḷikā sattaratanamayapākāraparikkhittā pavāḷamayauṇhīsehi maṇimayasopānabāhukehi suvaṇṇarajatamaṇimayaphalakehi sopānehi samannāgatā .
Suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā cettha nāvā hontu , suvaṇṇanāvāya rajatapallaṅko hotu , rajatanāvāya suvaṇṇapallaṅko , maṇināvāya pavāḷapallaṅko , pavāḷanāvāya maṇipallaṅko , suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayāva udakasecananāḷikā hontu , pañcavaṇṇehi ca padumehi sañchannā hontūti .
‘‘ Sādhu , devā ’’ ti vissakammadevaputto sakkassa paṭissutvā rattibhāge otaritvā rañño gāhāpitapokkharaṇiṭṭhānesuyeva teneva niyāmena pokkharaṇiyo māpesi .
Nanu cetā
P2.237 apagatakalalakaddamā , kathamettha padumāni pupphiṃsūti ?So kira tāsu pokkharaṇīsu tattha tattha suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā khuddakanāvāyo māpetvā ‘‘ etā kalalakaddamapūritā ca hontu , pañcavaṇṇāni cettha padumāni pupphantū ’’ ti adhiṭṭhāsi .
Evaṃ pañcavaṇṇāni padumāni pupphiṃsu , reṇuvaṭṭiyo uggantvā udakapiṭṭhaṃ ajjhottharitvā vicaranti .
Pañcavidhā bhamaragaṇā upakūjantā vicaranti .
Evaṃ tā māpetvā vissakammo devapurameva gato .
Tato vibhātāya rattiyā mahājano disvā ‘‘ mahāpurissassa māpitā bhavissantī ’’ ti gantvā rañño ārocesi .
Rājā mahājanaparivāro gantvā pokkharaṇiyo disvā ‘‘ mama puttassa puññiddhiyā devatāhi māpitā bhavissantī ’’ ti attamano ahosi .
Tato paṭṭhāya mahāpuriso udakakīḷikaṃ agamāsi .
Yāvadeva mamatthāyāti ettha yāvadevāti payojanāvadhiniyāmavacanaṃ , yāva mameva atthāya , natthettha aññaṃ kāraṇanti attho .
Na kho panassāhan ti na kho panassa ahaṃ .
Akāsikaṃ candanan ti asaṇhaṃ candanaṃ .
Kāsikaṃ , bhikkhave , su me taṃ veṭhanan ti , bhikkhave , veṭhanampi me kāsikaṃ hoti .
Ettha hi su iti ca tan ti ca nipātamattaṃ , meti sāmivacanaṃ .
Veṭhanampi me saṇhameva hotīti dasseti .
Kāsikā kañcukāti pārupanakañcukopi saṇhakañcukova .
Setacchattaṃ dhārīyatīti mānusakasetacchattampi dibbasetacchattampi uparidhāritameva hoti .
Mā naṃ phusi sītaṃ vāti
M2.126 mā etaṃ bodhisattaṃ sītaṃ vā uṇhādīsu vā aññataraṃ phusatūti attho .Tayo
V2.125 pāsādā ahesun ti bodhisatte kira soḷasavassuddesike jāteP2.238 suddhodanamahārājā ‘‘ puttassa vasanakapāsāde kāressāmī ’’ ti vaḍḍhakino sannipātāpetvā bhaddakena nakkhattamuhuttena navabhūmikataparikammaṃ kāretvā tayo pāsāde kārāpesi .Te sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Hemantikotiādīsu yattha sukhaṃ hemante vasituṃ , ayaṃ hemantiko .
Itaresupi eseva nayo .
Ayaṃ panettha vacanattho – hemante vāso hemantaṃ , hemantaṃ arahatīti hemantiko .
Itaresupi eseva nayo .
Tattha hemantiko pāsādo navabhūmako ahosi , bhūmiyo panassa uṇhautuggāhāpanatthāya nīcā ahesuṃ .
Tattha dvāravātapānāni suphusitakavāṭāni ahesuṃ nibbivarāni .
Cittakammampi karontā tattha tattha pajjalite aggikkhandheyeva akaṃsu .
Bhūmattharaṇaṃ panettha kambalamayaṃ , tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni .
Vātapānāni uṇhaggāhāpanatthaṃ divā vivaṭāni rattiṃ pihitāni honti .
Gimhiko pana pañcabhūmako ahosi .
Sītautuggāhāpanatthaṃ panettha bhūmiyo uccā asambādhā ahesuṃ .
Dvāravātapānāni nātiphusitāni savivarāni sajālāni ahesuṃ .
Cittakamme uppalāni padumāni puṇḍarīkāniyeva akaṃsu .
Bhūmattharaṇaṃ panettha dukūlamayaṃ , tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni .
Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti .
Tesu tesu padesesu udakayantāni karonti , yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti .
Antopāsāde tattha tattha kalalapūrā doṇiyo ṭhapetvā pañcavaṇṇāni padumāni ropayiṃsu .
Pāsādamatthake sukkhamahiṃsacammaṃ bandhitvā yantaṃ parivattetvā yāva chadanapiṭṭhiyā pāsāṇe āropetvā tasmiṃ vissajjenti .
Tesaṃ camme pavaṭṭantānaṃ saddo meghagajjitaṃ viya hoti .
Dvāravātapānāni
P2.239 panettha divā pihitāni honti rattiṃ vivaṭāni .Vassiko
M2.127 sattabhūmako ahosi .Bhūmiyo panettha dvinnampi utūnaṃ gāhāpanatthāya nātiuccā nātinīcā akaṃsu .
Ekaccāni dvāravātapānāni suphusitāni , ekaccāni savivarāni .
Tattha cittakammampi kesuci ṭhānesu pajjalitaaggikkhandhavasena , kesuci jātassaravasena kataṃ .
Bhūmattharaṇādīni panettha kambaladukūlavasena ubhayamissakāni .
Ekacce dvāravātapānā
V2.126 rattiṃ vivaṭā divā pihitā , ekacce divā vivaṭā rattiṃ pihitā .Tayopi pāsādā ubbedhena samappamāṇā .
Bhūmikāsu pana nānattaṃ ahosi .
Evaṃ niṭṭhitesu pāsādesu rājā cintesi –
‘‘ putto me vayappatto , chattamassa ussāpetvā rajjasiriṃ passissāmī ’’ ti .
So sākiyānaṃ paṇṇāni pahiṇi –
‘‘ putto me vayappatto , rajje naṃ patiṭṭhāpessāmi , sabbe attano attano gehesu vayappattā , dārikā imaṃ gehaṃ pesentū ’’ ti .
Te sāsanaṃ sutvā –
‘‘ kumāro kevalaṃ dassanakkhamo rūpasampanno , na kiñci sippaṃ jānāti , dārabharaṇaṃ kātuṃ na sakkhissati , na mayaṃ dhītaro dassāmā ’’ ti āhaṃsu .
Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttassa santikaṃ gantvā ārocesi .
Bodhisatto ‘‘ kiṃ sippaṃ dassetuṃ vaṭṭati , tātā ’’ ti āha .
Sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ vaṭṭati , tātāti .
Tena hi āharāpethāti .
Rājā āharāpetvā adāsi .
Dhanuṃ purisasahassaṃ āropeti , purisasahassaṃ oropeti .
Mahāpuriso dhanuṃ āharāpetvā pallaṅke nisinnova jiyaṃ pādaṅguṭṭhake veṭhetvā kaḍḍhanto pādaṅguṭṭhakeneva dhanuṃ āropetvā vāmena hatthena daṇḍe gahetvā dakkhiṇena hatthena kaḍḍhitvā jiyaṃ pothesi .
Sakalanagaraṃ uppatanākārappattaṃ ahosi .
‘‘ Kiṃ saddo eso ’’ ti ca vutte ‘‘ devo gajjatī ’’ ti āhaṃsu .
Athaññe ‘‘ tumhe na jānātha , na devo gajjati , aṅgīrasassa kumārassa sahassathāmadhanuṃ āropetvā jiyaṃ pothentassa jiyappahārasaddo eso ’’ ti
P2.240 āhaṃsu .Sākiyā tāvatakeneva āraddhacittā ahesuṃ .
Mahāpuriso ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha .
Aṭṭhaṅgulamattabahalaṃ ayopaṭṭaṃ kaṇḍena vinivijjhituṃ vaṭṭatīti .
Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha .
Caturaṅgulabahalaṃ asanaphalakaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti .
Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha .
Vidatthibahalaṃ udumbaraphalakaṃ vinivijjhituṃ
M2.128 vaṭṭatīti .Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Yante baddhaṃ phalakasataṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti .
Taṃ vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha .
Saṭṭhipaṭalaṃ sukkhamahiṃsacammaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti .
Tampi vinivijjhitvā ‘‘ aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āha .
Tato vālikasakaṭādīni ācikkhiṃsu .
Mahāsatto vālikasakaṭampi palālasakaṭampi vinivijjhitvā udake ekusabhappamāṇaṃ kaṇḍaṃ pesesi , thale aṭṭhausabhappamāṇaṃ .
Atha naṃ ‘‘ idāni vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ vijjhituṃ vaṭṭatī ’’ ti āhaṃsu .
Tena hi bandhāpethāti .
Saddantare bajjhatu , tātāti .
Purato gacchantu , gāvutantare bandhantūti .
Purato gacchantu , addhayojane bandhantūti
V2.127 .Purato gacchantu yojane bandhantūti .
Bandhāpetha , tātāti yojanamatthake vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ bandhāpetvā rattandhakāre meghapaṭalacchannāsu disāsu kaṇḍaṃ khipi , taṃ gantvā yojanamatthake vālaṃ phāletvā pathaviṃ pāvisi .
Na kevalañca ettakameva , taṃ divasaṃ pana mahāsatto loke vattamānasippaṃ sabbameva sandassesi .
Sakyarājāno attano attano dhītaro alaṅkaritvā pesayiṃsu , cattālīsasahassanāṭakitthiyo ahesuṃ .
Mahāpuriso tīsu pāsādesu devo maññe paricārento mahāsampattiṃ anubhavati .
Nippurisehīti purisavirahitehi .
Na kevalaṃ cettha tūriyāneva nippurisāni , sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva .
Dovārikāpi itthiyova , nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova
P2.241 .Rājā kira ‘‘ tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati , sā me puttassa mā ahosī ’’ ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi .
Paricārayamānoti modamāno .
Na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmīti pāsādato heṭṭhā na otarāmi .
Iti maṃ cattāro māse añño sikhābaddho puriso nāma passituṃ nālattha .
Yathāti yena niyāmena .
Dāsakammakaraporisassāti dāsānañceva devasikabhattavetanābhatānaṃ kammakarānañca nissāya jīvamānapurisānañca .
Kaṇājakan ti sakuṇḍakabhattaṃ .
Bilaṅgadutiyan ti kañjikadutiyaṃ .
Evarūpāya iddhiyāti evaṃjātikāya puññiddhiyā samannāgatassa .
Evarūpena ca sukhumālenāti evaṃjātikena ca niddukkhabhāvena .
Sokhumālenātipi
M2.129 pāṭho .Evaṃ tathāgato ettakena ṭhānena attano sirisampattiṃ kathesi .
Kathento ca na uppilāvitabhāvatthaṃ kathesi ,‘‘ evarūpāyapi pana sampattiyā ṭhito pamādaṃ akatvā appamattova ahosin ’’ ti appamādalakkhaṇasseva dīpanatthaṃ kathesi .
Teneva assutavā kho puthujjanotiādimāha .
Tattha paran ti parapuggalaṃ .
Jiṇṇan ti jarājiṇṇaṃ .
Aṭṭīyatīti aṭṭo pīḷito hoti .
Harāyatīti hiriṃ karoti lajjati .
Jigucchatīti asuciṃ viya disvā jigucchaṃ uppādeti .
Attānaṃyeva atisitvāti jarādhammampi samānaṃ attānaṃ atikkamitvā aṭṭīyati harāyatīti attho .
Jarādhammoti jarāsabhāvo .
Jaraṃ anatītoti jaraṃ anatikkanto , anto jarāya vattāmi .
Iti paṭisañcikkhatoti evaṃ paccavekkhantassa .
Yobbanamadoti yobbanaṃ nissāya uppajjanako mānamado .
Sabbaso
P2.242 pahīyīti sabbākārena pahīno .Maggena pahīnasadiso katvā dassito .
Na panesa maggena pahīno , paṭisaṅkhānena pahīnova kathitoti veditabbo .
Bodhisattassa hi devatā
V2.128 jarāpattaṃ dassesuṃ .Tato paṭṭhāya yāva arahattā antarā mahāsattassa yobbanamado nāma na uppajjati .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Ettha pana ārogyamadoti ahaṃ nirogoti ārogyaṃ nissāya uppajjanako mānamado .
Jīvitamadoti ahaṃ ciraṃ jīvīti taṃ nissāya uppajjanako mānamado .
Sikkhaṃ paccakkhāyāti sikkhaṃ paṭikkhipitvā .
Hīnāyāvattatīti hīnāya lāmakāya gihibhāvāya āvattati .
Yathādhammāti byādhiādīhi yathāsabhāvā .
Tathāsantāti yathā santā eva aviparītabyādhiādisabhāvāva hutvāti attho .
Jigucchantīti parapuggalaṃ jigucchanti .
Mama evaṃ vihārinoti mayhaṃ evaṃ jigucchāvihārena viharantassa evaṃ jigucchanaṃ nappatirūpaṃ bhaveyya nānucchavikaṃ .
Sohaṃ evaṃ viharantoti so ahaṃ evaṃ paraṃ jigucchamāno viharanto , evaṃ vā iminā paṭisaṅkhānavihārena viharanto .
Ñatvā dhammaṃ nirūpadhin ti sabbūpadhivirahitaṃ nibbānadhammaṃ ñatvā .
Sabbe made abhibhosmīti sabbe tayopi made abhibhaviṃ samatikkamiṃ .
Nekkhamme daṭṭhu khematan ti nibbāne khemabhāvaṃ disvā .
Nekkhammaṃ daṭṭhu khematotipi pāṭho , nibbānaṃ khemato disvāti attho .
Tassa
M2.130 me ahu ussāhoti tassa mayhaṃ taṃ nekkhammasaṅkhātaṃ nibbānaṃ abhipassantassa ussāho ahu , vāyāmo ahosīti attho .Nāhaṃ
P2.243 bhabbo etarahi , kāmāni paṭisevitun ti ahaṃ dāni duvidhepi kāme paṭisevituṃ abhabbo .Anivatti bhavissāmīti pabbajjato ca sabbaññutaññāṇato ca na nivattissāmi , anivattako bhavissāmi .
Brahmacariyaparāyaṇoti maggabrahmacariyaparāyaṇo jātosmīti attho .
Iti imāhi gāthāhi mahābodhipallaṅke attano āgamanīyavīriyaṃ kathesi .