Issues
Select Version
Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā

10. Indriyayamakaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

10. Indriyayamakaṃ

IdāniM0.337 tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṃgaṇhitvā dhammayamakānantaraṃ desitassa indriyayamakassa vaṇṇanā hoti .
Tattha khandhayamakādīsu vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ .
Idhāpi hi paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā avasesā antaravārā ca saddhiṃ kālappabhedādīhi khandhayamakādīsu āgatasadisāva .
Indriyānaṃ pana bahutāya dhātuyamakatopi bahutarāni yamakāni honti .
Yathā pana heṭṭhā puggalavārādīsu cakkhāyatanacakkhudhātumūlake naye cakkhāyatanacakkhudhātūhi saddhiṃ jivhāyatanakāyāyatanāni na yojitāni .
Jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni , tathā idhāpi cakkhundriyamūlake naye jivhindriyakāyindriyāni na yojitāni , jivhindriyakāyindriyamūlakāni ca yamakāneva na gahitāni .
Tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ tattha vuttanayeneva veditabbaṃ .
Manindriyaṃ pana yathā cakkhundriyādimūlakehi tatheva itthindriyādimūlakehipi saddhiṃ yasmā yojanaṃ gacchati , tasmā nikkhittapaṭipāṭiyā ayojetvā sabbehipi cakkhundriyamūlakādīhi saddhiṃ pariyosāne yojitanti veditabbaṃ .
Cakkhundriyena saddhiṃ itthindriyapurisindriyajīvitindriyāniP0.105 yojitāni sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni paṭisandhiyaṃ natthīti na gahitāni .
Somanassindriyaupekkhindriyāni paṭisandhiyaṃ uppattisabbhāvato gahitāni .
Tathā saddhindriyādīni pañca .
Lokuttarāni tīṇi paṭisandhiyaṃ abhāveneva na gahitāni .
Iti yāni gahitāni , tesaṃV0.337 vasenettha cakkhundriyamūlake naye yamakagaṇanā veditabbā .
Yathā cettha , evaṃ sabbattha .
Yāni pana na gahitāni , tesaṃ vasena yamakāni na gaṇetabbāni .
Gaṇentena vā moghapucchāvasena gaṇetabbānīti evaṃ tāva sabbavāresu pāḷivavatthānameva veditabbaṃ .

Pavattivāravaṇṇanā

1-86.
Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ – sacakkhukānaṃ na itthīnan ti brahmapārisajjādīnañceva rūpīnaṃ purisanapuṃsakānañca vasena vuttaṃ .
Tesañhi itthindriyaṃ nuppajjati .
Sacakkhukānaṃ na purisānan ti rūpībrahmānañceva itthinapuṃsakānañca vasena vuttaṃ .
Tesañhi purisindriyaṃ nuppajjati .
Acakkhukānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjatīti ekavokāracatuvokārakāmadhātusatte sandhāya vuttaṃ .
Sacakkhukānaṃ vinā somanassenāti upekkhāsahagatānaṃM0.338 catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vuttaṃ .
Sacakkhukānaṃ vinā upekkhāyāti somanassasahagatapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ .
Upekkhāya acakkhukānan ti ahetukapaṭisandhivasena vuttaṃ .
Ahetukānan ti ahetukapaṭisandhicittena saddhiṃ saddhindriyādīnaṃ abhāvato vuttaṃ .
Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi .
Samādhivīriyāni pana indriyappattāni na honti .
Sahetukānaṃ acakkhukānan ti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vuttaṃ .
Añño hi sahetuko acakkhuko nāma natthi .
Sacakkhukānaṃ ahetukānan ti apāye opapātikavasena vuttaṃ .
Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānan ti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vuttaṃ .
Sacakkhukānaṃ ñāṇasampayuttānan ti rūpībrahmāno ceva kāmāvacaradevamanusse ca sandhāya vuttaṃ .
Ñāṇasampayuttānaṃ acakkhukānan ti arūpino ca tihetukagabbhaseyyake ca sandhāya vuttaṃ .
190. Jīvitindriyamūlake vinā somanassena upapajjantānan ti dvepi jīvitindriyāni sandhāya vuttaṃ .
PavatteP0.106 somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇeti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ .
Iminā nayena sabbatthāpi paṭisandhipavattivasena jīvitindriyayojanā veditabbā .
Somanassindriyādimūlakesupi paṭisandhipavattivasenevattho gahetabbo .
Paṭilomanaye pana nirodhavāre ca etesañceva aññesañca dhammānaṃ yathālābhavasena cutipaṭisandhipavattesu tīsupi anuppādanirodhā veditabbā .
281. AnāgatavāreV0.338 eteneva bhāvenāti etena purisabhāveneva , antarā itthibhāvaṃ anāpajjitvā purisapaṭisandhiggahaṇenevāti attho .
Katici bhave dassetvā parinibbāyissantīti katici paṭisandhiyo gahetvā itthibhāvaṃ appatvāva parinibbāyissantīti attho .
Dutiyapucchāyapi eseva nayo .
361. Paccuppannena atītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti cittayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena gahetabboti .
Iminā nayamukhena sabbasmimpi pavattivāre atthavinicchayo veditabbo .
Pavattivāravaṇṇanā .

Pariññāvāravaṇṇanā

435-482.
PariññāvāreM0.339 pana cakkhumūlakādīsu ekameva cakkhusotayamakaṃ dassitaṃ .
Yasmā pana sesānipi lokiyaabyākatāni ceva lokiyaabyākatamissakāni ca pariññeyyāneva , tasmā tāni anupadiṭṭhānipi imināva dassitāni honti .
Yasmā pana akusalaṃ ekantato pahātabbameva , ekantaṃ kusalaṃ bhāvetabbameva , lokuttarābyākataṃ sacchikātabbaṃ , tasmā ‘‘ domanassindriyaṃ pajahatī ’’ ti ‘‘ anaññātaññassāmītindriyaṃ bhāvetī ’’ ti ‘‘ aññātāvindriyaṃ sacchikarotī ’’ ti vuttaṃ .
Aññindriyaṃ pana bhāvetabbampi atthi sacchikātabbampi , taṃ bhāvanāvaseneva gahitaṃ .
Tattha dve puggalāti sakadāgāmimaggasamaṅgī ca , arahattamaggasamaṅgī ca .
Tesu eko samucchindituṃ asamatthattā domanassindriyaṃ na pajahati nāma .
Eko pahīnadosattā cakkhundriyaṃ na parijānātīti anuppādaṃ āpādetuṃP0.107 asamatthatāya na parijānāti .
Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti .
Pariññāvāravaṇṇanā .
Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .