Mahāvāro
1. Anusayavāravaṇṇanā
3. Sattannaṃ
M0.325 pana mahāvārānaṃ paṭhame anusayavāre yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa paṭighānusayo anusetīti ettha yadetaṃ ‘‘ āmantā ’’ ti paṭivacanaṃ dinnaṃ , taṃ duddinnaṃ viya khāyati .Kasmā ?
Kāmarāgapaṭighānaṃ ekakkhaṇe anuppattito .
Yathā hi ‘‘ yassa manāyatanaṃ uppajjati , tassa dhammāyatanaṃ uppajjatīti ‘ āmantā ’, assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro
V0.324 ca uppajjati , vacīsaṅkhāro ca uppajjatī ’’ tiādīsu manāyatanadhammāyatanāni kāyasaṅkhāravacīsaṅkhārā ca ekakkhaṇe uppajjanti , na tathā kāmarāgapaṭighā .Kāmarāgo hi aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjati .
Paṭigho dvīsu domanassasahagatesūti , natthi nesaṃ ekakkhaṇe uppatti ;
tasmā ettha ‘ no ’ ti paṭisedho kattabbo siyā .
Taṃ akatvā pana ‘ āmantā ’ ti paṭivacanassa dinnattā heṭṭhāyamakesu viya ettha khaṇapaccuppannavasena vattamānavohāraṃ aggahetvā aññathā gahetabbo .
Kathaṃ ?
Appahīnavasena .
Appahīnatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘ anusetī ’’ ti vattamānavohāro vutto , na khaṇapaccuppannataṃ .
Yasmā ca appahīnataṃ sandhāya vutto , tasmā ‘‘ yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa paṭighānusayo anusetī ’’ ti pucchāya yassa kāmarāgānusayo appahīno , na anuppattidhammataṃ āpādito , tassa paṭighānusayopi appahīnoti evamattho daṭṭhabbo .
Yasmā ca tesu yasseko appahīno , tassa itaropi appahīnova hoti , tasmā ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Yadi evaṃ , yaṃ upari uppajjanavāre ‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatī ’ ti pucchitvā ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ ;
tattha kathaṃ attho gahetabboti ?
Tatthāpi appahīnavaseneva uppattipaccaye sati uppattiyā anivāritavasena vā .
Yathā hi cittakammādīni ārabhitvā apariniṭṭhitakammantā cittakārādayo tesaṃ kammantānaṃ akaraṇakkhaṇepi mittasuhajjādīhi diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne ‘‘ imesu divasesu kiṃ karothā ’’ ti vuttā ,‘‘ cittakammaṃ karoma , kaṭṭhakammaṃ karomā ’’ ti vadanti .
Te kiñcāpi tasmiṃ khaṇe na karonti avicchinnakammantattā pana katakhaṇañca kattabbakhaṇañca upādāya
P0.93 karontiyeva nāma honti .Evameva yamhi santāne anusayā appahīnā , yamhi vā pana nesaṃ santāne uppattipaccaye sati uppatti anivāritā , tattha anuppajjanakkhaṇepi
M0.326 uppannapubbañceva kālantare uppajjanakañca upādāya yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatiyeva nāmāti evamattho veditabbo .Ito paresupi evarūpesu vissajjanesu eseva nayo .
No ca tassāti idaṃ anāgāmissa kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesato pahīnattā vuttaṃ .
Tiṇṇaṃ puggalānan ti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ .
Dvinnaṃ puggalānan ti sotāpannasakadāgāmīnaṃ .
Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo .
14. Okāsavārassa paṭhamadutiyapucchāsu yasmā kāmarāgānusayo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu
V0.325 anuseti , paṭighānusayo dukkhavedanāya ;tasmā ‘ no ’ ti paṭisedho kato .
Tatiyapucchāyaṃ ubhinnampi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayanato ‘ āmantā ’ ti paṭivacanaṃ dinnaṃ .
Rūpadhātuarūpadhātuyā pana mānānusayassa kāmarāgānusayena saddhiṃ asādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ .
Tasmā no ca tattha kāmarāgānusayoti vuttaṃ .
Iminā nayena sabbesaṃ uppattiṭṭhānavāraṃ oloketvā sādhāraṇāsādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
20. Dukamūlakapucchāyaṃ yasmā kāmarāgapaṭighānusayā nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti , na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karonti , tasmā natthīti paṭikkhepo kato .
Ayañhettha adhippāyo .
Yasmiṃ ime dve anusayā anusayeyyuṃ , taṃ ṭhānameva natthi .
Tasmā ‘‘ kattha mānānusayo anusetī ’’ ti ayaṃ pucchā apucchāyevāti .
Aññesupi evarūpesu eseva nayo .
27. Puggalokāsavāre catunnan ti puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ .
36. Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo nānusetīti ayaṃ pucchā anāgāmiṃ gahetvā pucchati .
56. Dvinnaṃ
M0.327 puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayoP0.94 nānusetīti anāgāmiarahantānaṃ .Kāmadhātuyā tīsu vedanāsūti ca vedanāggahaṇena vedanāsampayuttakānampi tesaṃ vatthārammaṇānampīti sabbesampi kāmāvacaradhammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Ayaṃ anusayavāre vinicchayakathā .
Anusayavāravaṇṇanā .
2. Sānusayavāravaṇṇanā
66-131.
Sānusayavāre pana yo kāmarāgānusayena sānusayoti yathā ekantarikajarādirogena ābādhiko yāva tamhā rogā na muccati , tāva tassa rogassa anuppattikkhaṇepi
V0.326 sarogoyeva nāma hoti .Evaṃ sasaṃkilesassa vaṭṭagāmisattassa yāva ariyamaggena anusayā samugghātaṃ na gacchanti , tāva tesaṃ anusayānaṃ anuppattikkhaṇepi sānusayoyeva nāma hoti .
Evarūpaṃ sānusayataṃ sandhāya ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ .
Sesamettha anusayavārasadisameva .
Okāsavāre pana ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha mānānusayena sānusayo ’’ ti vutte tāsu dhātūsu puggalassa sānusayatā paññāyeyya , anusayassa uppattiṭṭhānaṃ na paññāyeyya .
Anusayassa ca uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho , tasmā tato mānānusayena sānusayoti vuttaṃ .
Evañhi sati tato dhātudvayato uppannena mānānusayena sānusayoti anusayassa uppattiṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti .
Imassa pana pañhassa atthe avutte ādipañhassa attho pākaṭo na hotīti paṭhamaṃ na vutto , tasmā so evaṃ veditabbo .
Yato kāmarāgānusayenāti yato uppannena kāmarāgānusayena sānusayo , kiṃ so tato uppannena paṭighānusayenapi sānusayoti ?
Yasmā panete dve ekasmā ṭhānā nuppajjanti ;
tasmā ‘‘ no ’’ ti paṭisedho kato .
Arahā sabbatthāti arahā sabbadhammesu uppajjanakena kenaci anusayena nirānusayoti .
Iminā atthavasena nippadesaṭṭhānesu bhummavacanameva katanti .
Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti .
Sānusayavāravaṇṇanā .
3. Pajahanavāravaṇṇanā
132-197.
Pajahanavāre
P0.95M0.328 pajahatīti tena tena maggena pahānapariññāvasena pajahati , āyatiṃ anuppattidhammataṃ āpādeti .Āmantāti anāgāmīmaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭivacanaṃ .
Tadekaṭṭhaṃ pajahatīti pahānekaṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ .
Noti arahattamaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭisedho .
Yato kāmarāgānusayaṃ pajahatīti yato uppajjanakaṃ kāmarāgānusayaṃ pajahatīti attho .
Aṭṭhamakoti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya paccorohanagaṇanāya gaṇiyamāno sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamako
V0.327 nāma .Dakkhiṇeyyagaṇanāya hi arahā aggadakkhiṇeyyattā paṭhamo , arahattamaggaṭṭho dutiyo , anāgāmī tatiyo … pe … sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamo .
So idha ‘‘ aṭṭhamako ’’ ti vutto .
Nāmasaññāyeva vā esā tassāti .
Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesāti saddhiṃ puthujjanena sekkhāsekkhā .
Tesu hi puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati .
Sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā .
Dvinnaṃ maggasamaṅgīnan ti dve maggasamaṅgino ṭhapetvāti attho .
Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabboti .
Pajahanavāravaṇṇanā .
4. Pariññāvāravaṇṇanā
198-263.
Pariññāvāre parijānātīti tīhi pariññāhi parijānāti .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva .
Ayampi hi vāro pajahanavāro viya maggaṭṭhānaññeva vasena vissajjitoti .
Pariññāvāravaṇṇanā .
5. Pahīnavāravaṇṇanā
264-274.
Pahīnavāre phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā .
Anāgāmissa hi ubhopete anusayā pahīnā , tasmā ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ .
275-296.
Okāsavāre
M0.329 yattha kāmarāgānusayo pahīno tattha paṭighānusayo pahīnoti pucchitvā na vattabbo pahīnoti vā appahīnoti vāti vuttaṃ taṃ kasmāti ?Uppattiṭṭhānassa asādhāraṇattā .
Aññaṃ hi kāmarāgānusayassa
P0.96 uppattiṭṭhānaṃ , aññaṃ paṭighānusayassa .Abhāvitamaggassa ca yattha anusayo uppajjati , magge bhāvite tattheva so pahīno nāma hoti
V0.328 .Tattha yasmā neva kāmarāgānusayaṭṭhāne paṭighānusayo uppajjati , na paṭighānusayaṭṭhāne kāmarāgānusayo , tasmā tattha so pahīnoti vā appahīnoti vā na vattabbo .
So hi yasmiṃ attano uppattiṭṭhāne kāmarāgānusayo pahīno , tasmiṃ appahīnattā tattha pahīnoti na vattabbo .
Yaṃ kāmarāgānusayassa uppattiṭṭhānaṃ , tasmiṃ aṭṭhitattā tattha appahīnoti na vattabbo .
Yattha kāmarāgānusayo pahīno , tattha mānānusayo pahīnoti ettha pana sādhāraṇaṭṭhānaṃ sandhāya āmantāti vuttaṃ .
Kāmarāgānusayo hi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anuseti .
Mānānusayo tāsu ceva rūpārūpadhātūsu ca .
So ṭhapetvā asādhāraṇaṭṭhānaṃ sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hoti .
Tasmā ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ .
Iminā nayena sabbasmimpi okāsavāre pahīnatā ca navattabbatā ca veditabbā .
‘ Natthī ’ ti āgataṭṭhānesu pana heṭṭhā vuttasadisova vinicchayo .
Puggalokāsavāro , okāsavāragatikoyeva .
297-307.
Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo appahīnoti puthujjanasotāpannasakadāgāmivasena pucchati .
Kiñcāpi hi ime dve anusayā puthujjanato paṭṭhāya yāva anāgāmimaggaṭṭhā channaṃ puggalānaṃ appahīnā .
Idha pana parato ‘‘ tiṇṇaṃ puggalānaṃ dvinnaṃ puggalānan ’’ tiādivacanato maggaṭṭhā anadhippetā , tasmā puthujjanasotāpannasakadāgāminova sandhāya ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ .
Dvinnaṃ puggalānan ti sotāpannasakadāgāmīnaṃ .
Iminā nayena puggalavāre vinicchayo veditabbo .
308-329.
Okāsavārapuggalokāsavārā pana heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti .
Pahīnavāravaṇṇanā .
6. Uppajjanavāravaṇṇanā
330. Uppajjanavāro
M0.330 anusayavārasadisoyeva .7. Dhātupucchāvāravaṇṇanā
332-340.
Dhātuvārassa
V0.329 pucchāvāre tāva kati anusayā anusentīti katiP0.97 anusayā santānaṃ anugatā hutvā sayanti .Kati anusayā nānusentīti kati anusayā santānaṃ na anugatā hutvā sayanti .
Kati anusayā bhaṅgāti kati anusayā anusenti nānusentīti evaṃ vibhajitabbāti attho .
Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ heṭṭhā pāḷivavatthāne vuttameva .
7. Dhātuvissajjanāvāravaṇṇanā
341-349.
Niddesavāre panassa kassaci satta anusayā anusentīti puthujjanavasena vuttaṃ .
Kassaci pañcāti sotāpannasakadāgāmivasena vuttaṃ .
Tesañhi diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca pahīnāti pañceva anusenti .
Tattha yathā anusayavāre ‘‘ anusentī ’’ ti padassa uppajjantīti attho gahito , evamidha na gahetabbo .
Kasmā ?
Tasmiṃ khaṇe anuppajjanato .
Kāmadhātuṃ upapajjantassa hi vipākacittañceva kammasamuṭṭhānarūpañca uppajjati , akusalacittaṃ natthi .
Anusayā ca akusalacittakkhaṇe uppajjanti , na vipākacittakkhaṇeti tasmiṃ khaṇe anuppajjanato tathā attho na gahetabbo .
Kathaṃ pana gahetabboti ?
Yathā labbhati tathā gahetabbo .
Kathañca labbhati ?
Appahīnaṭṭhena .
Yathā hi rāgadosamohānaṃ appahīnattā .
Kusalābyākatacittasamaṅgī puggalo ‘‘ sarāgo sadoso samoho ’’ ti vuccati , evaṃ maggabhāvanāya appahīnattā paṭisandhikkhaṇepi tassa tassa puggalassa te te anusayā anusentīti vuccanti .
Na kevalañca vuccanti , appahīnattā pana te anusentiyeva nāmāti veditabbā .
Anusayā bhaṅgā natthīti yassa hi yo anuseti , so anusetiyeva ;
yo nānuseti , so nānusetiyeva .
Ayaṃ anuseti ca nānuseti ca , ayaṃ siyā anuseti siyā nānusetīti , evaṃ vibhajitabbo anusayo nāma natthi .
Rūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci tayoti
M0.331 anāgāmivasena vuttaṃ .Tassa hi kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchānusayā cattāropi anavasesato pahīnā .
Itare tayova appahīnā .
Tena vuttaṃ –
‘‘ kassaci tayo anusayā anusentī ’’ ti .
Na
V0.330 kāmadhātun ti kāmadhātuyā paṭisiddhattā sesā dve dhātuyo upapajjantassāti attho .Satte
P0.98 vāti yasmā ariyasāvakassa rūpadhātuyā cutassa kāmadhātuyaṃ upapatti nāma natthi , puthujjanasseva hoti , tasmā sattevāti niyametvā vuttaṃ .‘‘ Arūpadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa sattevā ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Rūpadhātuyā upapatti natthīti kasmā natthi ?
Upapattinipphādakassa rūpāvacarajjhānassa abhāvā .
So hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā taṃ dhātuṃ upapannoti nāssa tattha rūpāvacarajjhānaṃ atthi .
Tadabhāvā rūpadhātuyaṃ upapatti natthīti veditabbā .
Arūpadhātuyā cutassa na kāmadhātun ti ettha arūpadhātuyeva adhippetā .
Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti .
Dhātuvāravaṇṇanā .
Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .