9. Dhammayamakaṃ
1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā
1-16.
Idāni
M0.335 tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā cittayamakānantaraṃ desitassa dhammayamakassa vaṇṇanā hoti .Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ .
Yathā hi tattha paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā , avasesā antaravārā ca honti , tathā idhāpi .
‘‘ Yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti , so akusalaṃ dhammaṃ pajahatī ’’ ti āgatattā panettha pariññāvāro , bhāvanāvāro nāmāti veditabbo .
Tattha yasmā abyākato dhammo neva bhāvetabbo , na pahātabbo , tasmā taṃ padameva na uddhaṭaṃ .
Paṇṇattivāre panettha tiṇṇaṃ kusalādidhammānaṃ vasena padasodhanavāro , padasodhanamūlacakkavāro , suddhadhammavāro , suddhadhammamūlacakkavāroti
P0.103 imesu catūsu vāresu yamakagaṇanā veditabbā .1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā
17-32.
Paṇṇattivāraniddese pana kusalā kusaladhammāti kusalānaṃ ekantena kusaladhammattā ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ .
Sesavissajjanesupi eseva nayo .
Avasesā dhammā na akusalā dhammāti avasesā dhammā akusalā na honti , dhammā pana hontīti attho .
Iminā nayena sabbavissajjanāni veditabbāni .
Paṇṇattivāravaṇṇanā .
2. Pavattivāravaṇṇanā
33-34.
Pavattivāre
V0.335 panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘ yassa kusalā dhammā uppajjanti , tassa akusalā dhammā uppajjanti ;yassa vā pana akusalā dhammā uppajjanti , tassa kusalā dhammā uppajjantī ’’ ti kusaladhammamūlakāni dve yamakāni , akusaladhammamūlakaṃ ekanti tīṇi yamakāni honti .
Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo .
Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā .
Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imassa hi dhammayamakassa
M0.336 pavattimahāvāre ‘‘ uppajjanti nirujjhantī ’’ ti imesu uppādanirodhesu kusalākusaladhammā tāva ekantena pavattiyaṃyeva labbhanti , na cutipaṭisandhīsu .Abyākatadhammā pana pavatte ca cutipaṭisandhīsu cāti tīsupi kālesu labbhanti .
Evamettha yaṃ yattha yattha labbhati , tassa vasena tattha tattha vinicchayo veditabbo .
Tatridaṃ nayamukhaṃ – kusalākusalānaṃ tāva ekakkhaṇe anuppajjanato ‘‘ no ’’ ti paṭisedho kato .
Abyākatā cāti cittasamuṭṭhānarūpavasena vuttaṃ .
35-36.
Yattha kusalā dhammā nuppajjantīti asaññabhavaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenevettha ‘‘ āmantā ’’ ti vissajjanaṃ kataṃ .
Uppajjantīti idampi asaññabhavaṃyeva sandhāya vuttaṃ .
Abyākatānaṃ pana anuppattiṭṭhānassa abhāvā ‘‘ natthī ’’ ti paṭikkhepo kato .
49. Dutiye akusaleti bhavaṃ assādetvā uppannesu nikantijavanesu dutiye javanacitte .
Dutiye citte vattamāneti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte vattamāne saha vā paṭisandhiyā bhavaṅgaṃ vipākavasena ekameva katvā bhavanikantiyā āvajjanacitte .
Tañhi kiriyacittattā abyākatajātiyaṃ vipākato dutiyaṃ nāma hoti .
57. Yassa cittassa anantarā
P0.104 aggamaggan ti gotrabhucittaṃ sandhāya vuttaṃ .Kusalā dhammā uppajjissantīti te aggamaggadhammeyeva sandhāya vuttaṃ .
79. Yassa
V0.336 cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti , tassa cittassa uppādakkhaṇeti idaṃ cittajātivasena vuttaṃ .Tajjātikassa hi ekāvajjanena uppannassa tato orimacittassa uppādakkhaṇepi etaṃ lakkhaṇaṃ labbhateva .
99. Nirodhavārepi kusalākusalānaṃ ekato anirujjhanato ‘‘ no ’’ ti vuttaṃ .
Iminā nayamukhena sabbattha vinicchayo veditabboti .
Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .