1. Mūlayamakaṃ
Uddesavāravaṇṇanā
1. Mūlayamakaṃ
V0.287 , khandhayamakaṃ , āyatanayamakaṃ , dhātuyamakaṃ , saccayamakaṃ , saṅkhārayamakaṃ , anusayayamakaṃ , cittayamakaṃ , dhammayamakaṃ , indriyayamakanti imesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattanti hi vuttaṃ .Tattha yesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattaṃ , tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo – kenaṭṭhena yamakanti ?
Yugaḷaṭṭhena .
Yugaḷañhi yamakanti vuccati –
‘ yamakapāṭihāriyaṃ , yamakasālā ’ tiādīsu viya .
Iti yugaḷasaṅkhātānaṃ yamakānaṃ vasena desitattā imesu dasasu ekekaṃ yamakaṃ nāma .
Imesaṃ pana yamakānaṃ samūhabhāvato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ yamakanti veditabbaṃ .
Tattha mūlavasena pucchāvissajjanaṃ katvā desitattā dasannaṃ tāva sabbapaṭhamaṃ mūlayamakanti vuttaṃ .
Tassa uddesavāro , niddesavāroti dve vārā honti
M0.288 .Tesu uddiṭṭhānukkamena niddisitabbattā uddesavāro paṭhamo .
Tassa ye keci kusalā dhammā , sabbe te kusalamūlā ;
ye vā pana kusalamūlā , sabbe te dhammā kusalāti idaṃ yamakaṃ ādi
P0.53 .Tassa kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti vā , tesaññeva atthānaṃ vasena anulomapaṭilomato pavattapāḷidhammavasena dhammayamakanti vā , anulomapaṭilomato pavattapucchāvasena pucchāyamakanti vā tidhā yamakabhāvo veditabbo .
Sesesupi eseva nayo .
Idāni imesaṃ yamakānaṃ vasena desite imasmiṃ mūlayamake uddesavārassa tāva nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva evaṃ veditabbaṃ – kusalattikamātikāya hi ‘ kusalā dhammā ’ ti idaṃ ādipadaṃ nissāya mūlanayo , mūlamūlanayo , mūlakanayo , mūlamūlakanayoti ime cattāro nayā honti .
Tesaṃ ekekasmiṃ naye mūlayamakaṃ , ekamūlayamakaṃ , aññamaññamūlayamakanti tīṇi tīṇi yamakāni .
Evaṃ catūsu nayesu dvādasa yamakāni , ekekasmiṃ
V0.288 yamake anulomapaṭilomavasena dve dve pucchāti catuvīsati pucchā , ekekāya pucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthāti aṭṭhacattālīsa atthāti .Tattha ye keci kusalā dhammāti kusalesu ‘‘ kusalā nu kho , na kusalā nu kho ’’ ti sandehābhāvato imasmiṃ pade sanniṭṭhānattho veditabbo .
Sabbe te kusalamūlāti ‘‘ sabbe te kusalā dhammā kusalamūlā nu kho , nanu kho ’’ ti evaṃ vimativasena pucchitattā imasmiṃ pade saṃsayattho veditabbo .
So ca kho veneyyānaṃ saṃsayaṭṭhāne saṃsayadīpanatthaṃ vutto , tathāgatassa pana saṃsayo nāma natthi .
Ito paresupi pucchāpadesu eseva nayo .
Yathā ca kusalapadaṃ nissāya ime cattāro nayā , ekekasmiṃ naye tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena dvādasa yamakāni , ekekasmiṃ yamake dvinnaṃ dvinnaṃ pucchānaṃ vasena catuvīsati pucchā ;
ekekāya pucchāya dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena aṭṭhacattālīsa atthā ca honti .
Akusalapadaṃ nissāyapi tatheva .
Abyākatapadaṃ nissāyapi tatheva .
Tīṇipi padāni ekato katvā niddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ nissāyapi tathevāti kusalattikamātikāya catūsu padesu sabbepi soḷasa nayā , aṭṭhacattālīsa yamakāni
M0.289 , channavutiP0.54 pucchā , dvenavutisataṃ atthā ca uddesavasena vuttāti veditabbā .Ettāvatā mūlavāro nāma paṭhamaṃ uddiṭṭho hoti .
Tato paraṃ ye keci kusalā dhammā , sabbe te kusalahetūtiādayo tasseva mūlavārassa vevacanavasena nava vārā uddiṭṭhā .
Iti mūlavāro , hetuvāro , nidānavāro , sambhavavāro , pabhavavāro , samuṭṭhānavāro , āhāravāro , ārammaṇavāro , paccayavāro , samudayavāroti sabbepi dasa vārā honti .
Tattha mūlavāre āgataparicchedeneva sesesupi nayādayo veditabbāti sabbesupi dasasu vāresu saṭṭhisatanayā , asītiadhikāni cattāri yamakasatāni , saṭṭhiadhikāni navapucchāsatāni , vīsādhikāni ekūnavīsati atthasatāni ca uddiṭṭhānīti veditabbāni .
Evaṃ tāva uddesavāre nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva veditabbaṃ .
Mūlaṃ hetu nidānañcāti gāthā dasannampi vārānaṃ uddānagāthā nāma .
Tattha mūlādīni sabbānipi kāraṇavevacanāneva .
Kāraṇañhi patiṭṭhānaṭṭhena mūlaṃ .
Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu .
‘ Handa , naṃ gaṇhāthā ’ ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ .
Etasmā phalaṃ sambhotīti sambhavo .
Pabhavatīti pabhavo .
Samuṭṭhāti ettha phalaṃ , etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ .
Attano phalaṃ āharatīti āhāro .
Appaṭikkhipitabbena attano phalena ālambiyatīti ālambaṇaṃ .
Etaṃ paṭicca appaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo .
Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo .
Evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo .
Uddesavāravaṇṇanā .
Niddesavāravaṇṇanā
50. Idāni yekeci kusalā dhammātiādinā nayena niddesavāro āraddho .
Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ .
Kusalā dhammāti kusalattikassa padabhājane vuttalakkhaṇā anavajjasukhavipākā
P0.55 kusalasabhāvā .Sabbe te kusalamūlāti kiṃ te sabbeyeva kusalamūlāti pucchati .
Tīṇeva
M0.290 kusalamūlānīti na te sabbe kusalamūlāni , alobhādīni pana tīṇi eva kusalamūlānīti attho .Avasesā kusalā dhammā na kusalamūlāti avasesā phassādayo kusalā dhammā kusalamūlāni nāma na honti .
Atha vā avasesā phassādayo kusalā dhammāyeva nāma , na kusalamūlānītipi attho .
Ye vā pana kusalamūlāti ye vā pana paṭhamapucchāya dutiyapadena kusalamūlāti tayo alobhādayo gahitā .
Sabbe te dhammā kusalāti kiṃ te sabbe tayopi dhammā kusalāti pucchati .
Āmantāti sabbesampi kusalamūlānaṃ kusalabhāvaṃ sampaṭicchanto āha .
Ayaṃ tāva mūlanaye mūlayamakassa attho .
Iminā upāyena sabbapucchāsu vissajjananayo veditabbo .
Yaṃ pana yattha visesamattaṃ atthi , tadeva vaṇṇayissāma .
51. Ekamūlayamake tāva sabbe te kusalamūlena ekamūlāti gaṇanaṭṭhena ekamūlakaṃ aggahetvā samānaṭṭhena gahetabbā .
Ayañhettha attho – sabbe te kusalamūlena samānamūlā .
Yaṃ phassassa mūlaṃ , tadeva vedanādīnanti .
Atha nesaṃ tathābhāvaṃ sampaṭicchanto āmantāti āha .
Kusalasamuṭṭhānan ti kusalacittasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ .
Ekamūlan ti alobhādinā kusalamūlena samānamūlaṃ
V0.290 .Yatheva hi phassādīnaṃ alobhādayo hetupaccayattā mūlaṃ , tathā taṃ samuṭṭhānarūpassāpi , kusalalakkhaṇābhāvena pana taṃ na kusalaṃ .
52. Aññamaññayamake ‘ yekeci kusalā ’ ti apucchitvā yekeci kusalamūlena ekamūlāti pucchā katā .
Kasmā ?
Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato .
Kusalamūlānīti idaṃ purimassa visesanaṃ .
‘ Mūlāni yāni ekato uppajjantī ’ ti hi vuttaṃ , tāni pana kusalamūlānipi honti akusalaabyākatamūlānipi , idha kusalamūlānīti visesadassanatthamidaṃ vuttaṃ .
Aññamaññamūlāni cāti aññamaññaṃ hetupaccayena paccayā hontīti attho .
Tasseva paṭilomapucchāya ‘ sabbe te dhammā
P0.56 kusalamūlena ekamūlā ’ ti avatvā sabbe te dhammā kusalāti vuttaṃ .Kasmā ?
Atthavisesābhāvato .
Kusalamūlena ekamūlāti hi pucchāya katāya ‘ mūlāni yāni ekato uppajjantī ’ ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyya , evañca sati atthavisesābhāvo hoti .
Tasmā tathā akatvā
M0.291 evaṃ pucchā katā .Iminā upāyena mūlamūlanayādīsupi aññamaññamūlayamake pucchāviseso veditabbo .
53-55.
Mūlamūlanaye sabbe te kusalamūlamūlāti sabbe te kusalamūlasaṅkhātā mūlāti pucchati .
Ekamūlamūlāti samānaṭṭhena ekameva mūlamūlaṃ etesanti ekamūlamūlā .
Aññamaññamūlamūlāti aññamaññassa mūlaṃ aññamaññamūlaṃ , aññamaññamūlaṃ hetupaccayaṭṭhena mūlaṃ etesanti aññamaññamūlamūlā .
56. Mūlakanaye kusalamūlakāti hetupaccayaṭṭhena kusalaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlakā .
57-61.
Mūlamūlakanaye kusalamūlamūlakāti kusalānaṃ mūlaṃ kusalamūlaṃ .
Hetupaccayaṭṭheneva kusalamūlaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlamūlakāti .
Ayaṃ tāva kusalapadaṃ nissāya nayayamakapucchāsu visesattho .
62-73.
Akusalapadā dīsupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso , ahetukaṃ akusalan ti vicikicchāya ceva uddhaccena ca sampayuttaṃ mohaṃ sandhāya vuttaṃ .
74-85.
Ahetukaṃ
V0.291 abyākatan ti aṭṭhārasa cittuppādā rūpaṃ , nibbānañca .Abyākatamūlena na ekamūlan ti idha pana ṭhapetvā sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ , sesaṃ labbhati .
Sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hoti , taṃ abbohārikaṃ katvā ekato labbhamānakavaseneva cetaṃ vissajjanaṃ kataṃ .
86-97.
Nāmā dhammāti nāmasaṅkhātā dhammā .
Te atthato cattāro arūpino khandhā , nibbānañca .
Naveva nāmamūlānīti kusalākusalaabyākatamūlavasena nava mūlāni .
Ahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlan ti ahetukaṃ sabbampi aṭṭhārasa cittuppādavicikicchuddhaccasampayuttamohanibbānasaṅkhātaṃ nāmaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ
P0.57 .Na hi taṃ tena saddhiṃ uppajjati .
Sahetukaṃ
M0.292 nāmaṃ nāmamūlenāti padepi sahetukaṃ nāmaṃ nāmamūlenāti attho .Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Mūlavāravaṇṇanā .
98-99.
Hetuvārādīsupi imināvupāyena attho veditabbo .
Mūlaṃ hetu nidānañcā tigāthā yathāniddiṭṭhānaṃ dasannampi vārānaṃ puna uddānavaseneva vuttāti .
Mūlayamakavaṇṇanā .