Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā
2. Idāni tesaṃ uppattiṭṭhānaṃ pakāsetuṃ kattha kāmarāgānusayo anusetītiādimāha .
Tattha kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti dvīsu vedanāsu .
Ettha kāmarāgānusayo anusetīti imāsu dvīsu vedanāsu uppajjati .
So panesa akusalavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti .
Akusalāya sukhāya
V0.320 vedanāya ceva upekkhāya vedanāya ca sahajātopi hutvā uppajjati .Tā vedanā ārammaṇaṃ katvāpi uppajjatīti attho .
Avasesā pana kāmāvacarakusalavipākakiriyavedanā ārammaṇameva katvā uppajjati .
Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi vedanāhi sampayuttesu saññāsaṅkhāraviññāṇesupi anusetiyeva .
Na hi sakkā vedanāsu anusayamānena taṃsampayuttehi saññādīhi saddhiṃ asahajātena vā bhavituṃ , taṃsampayutte vā saññādayo ārammaṇaṃ akatvā uppajjituṃ .
Evaṃ santepi
M0.321 pana yasmā imā dve vedanāva sātasantasukhattā assādaṭṭhena kāmarāgānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu padhānā , tasmā ‘‘ dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetī ’’ ti vuttaṃ , oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti .Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ
P0.88 imāsu dvīsu vedanāsu ceva vedanāsampayuttadhammesu ca anuseti , iṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva .Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe ( vibha .816)‘‘ yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetī ’’ ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ .
‘‘ Yattha kāmarāgānusayo nānuseti tattha diṭṭhānusayo nānusetīti dukkhāya vedanāya rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānuseti , no ca tattha diṭṭhānusayo nānuseti .
Apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti , diṭṭhānusayo ca nānusetī ’’ ti .
Ettha hi dukkhavedanāya ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammaṃ dukkhavedanaṃ saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca , lokuttaradhamme ṭhapetvā avasesesu rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbesu anusetīti vuttaṃ hoti .
Taṃ idha kasmā na vuttanti ?
Anoḷārikattā .
Heṭṭhā vuttanayena hi vedanānaññeva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ , atthato pana labbhati .
Tasmā etesupi kāmarāgānusayo anusetiyevāti veditabbo .
Na hi satthā sabbaṃ sabbattha katheti .
Bodhaneyyasattānaṃ pana vasena katthaci yaṃ labbhati , taṃ sabbaṃ katheti , katthaci na katheti .
Tathā hi anena katthaci diṭṭhānusayo anusetīti pucchitvā ‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anusetī ’’ ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ kathitaṃ .
Aparasmiṃ ṭhāne vissajjantena ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha vicikicchānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti , kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha vicikicchānusayo ca kāmarāgānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti , dukkhāya
V0.321 vedanāya ettha vicikicchānusayo ca paṭighānusayo ca diṭṭhānusayo ca avijjānusayoM0.322 ca anusentī ’’ ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ akathetvā rūpadhātuarūpadhātūhi saddhiṃ tisso vedanāva kathitā .Vedanāsampayuttā pana arūpadhammā , sabbañca rūpaṃ na
P0.89 kathitaṃ .Kiñcāpi na kathitaṃ , diṭṭhānusayo panettha anusetiyeva .
Evameva kiñcāpi idha rūpādiiṭṭhārammaṇaṃ na kathitaṃ , kāmarāgānusayo panettha anusetiyevāti .
Evaṃ tāva kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Paṭighānusayassa pana ‘‘ dukkhāya vedanāyā ’’ ti vacanato dve domanassavedanā kāyaviññāṇasampayuttā dukkhavedanāti tisso vedanā anusayanaṭṭhānaṃ .
So panesa domanassavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti .
Avasesadukkhavedanāya pana ārammaṇavaseneva anuseti .
Tāsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi sampayuttesu saññākkhandhādīsupi anusetiyeva .
Yāya hi vedanāya esa sahajāto , taṃsampayuttehi saññādīhipi sahajātova .
Yā ca vedanā ārammaṇaṃ karoti , tāhi sampayutte saññādayopi karotiyeva .
Evaṃ santepi pana yasmā dukkhavedanāva asātadukkhavedayitattā nirassādaṭṭhena paṭighānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu adhikā ;
tasmā ‘‘ dukkhāya vedanāya ettha paṭighānusayo anusetī ’’ ti vuttaṃ , oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti .
Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ dukkhavedanāya ceva taṃsampayuttadhammesu ca anuseti , aniṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva ?
Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe ( vibha .816)‘‘ yaṃ loke appiyarūpaṃ asātarūpaṃ , ettha sattānaṃ paṭighānusayo anusetī ’’ ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ –
‘‘ kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha paṭighānusayo nānuseti , no ca tattha kāmarāgānusayo nānuseti .
Rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne ettha paṭighānusayo ca nānuseti , kāmarāgānusayo ca nānusetī ’’ ti .
Ettha hi dvīsu kāmāvacaravedanāsu ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammā dve vedanā saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca , lokuttaradhamme ṭhapetvā
P0.90 avasesesu rūpādīsu anusetīti vuttaṃ hotiM0.323 .Taṃ idha kasmā na vuttanti ?
Anoḷārikattā .
Heṭṭhā vuttanayena hi dukkhavedanāya eva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ .
Atthato pana labbhati , tasmā etesupi paṭighānusayo anusetiyevāti veditabbo .
Kiṃ
V0.322 pana itarā dve vedanā iṭṭhārammaṇaṃ vā paṭighassa ārammaṇaṃ na hontīti ?No na honti .
Parihīnajjhānassa vippaṭisāravasena sasampayuttadhammā tā vedanā ārabbha domanassaṃ uppajjati .
Iṭṭhārammaṇassa ca paṭiladdhassa vipariṇāmaṃ vā appaṭiladdhassa appaṭilābhaṃ vā samanussaratopi domanassaṃ uppajjati .
Domanassamattameva pana taṃ hoti , na paṭighānusayo .
Paṭighānusayo hi aniṭṭhārammaṇe paṭihaññanavasena uppanno thāmagato kileso , tasmā ettha domanassena saddhiṃ paṭigho uppannopi attano paṭighakiccaṃ akaraṇabhāvena eva paṭighānusayo na hoti abbohārikattaṃ gacchati .
Yathā hi pāṇātipātacetanāya saddhiṃ uppannopi byāpādo manokammaṃ nāma na hoti abbohārikattaṃ gacchati , evaṃ paṭighānusayo na hoti , abbohārikattaṃ gacchati .
Vuttampi cetaṃ ekaccaṃ iṭṭhārammaṇaṃ nekkhammasitampi vā domanassaṃ sandhāya ‘‘ yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ paṭighaṃ tena pajahati na tattha paṭighānusayo anusetī ’’ ti ( ma . ni .1.465).
Evaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Mānānusayassa pana ‘‘ kāmadhātuyā dvīsu vedanāsū ’’ tiādivacanato dve kāmāvacaravedanā rūpārūpadhātuyo cāti idaṃ tividhaṃ anusayanaṭṭhānaṃ .
Tassa akusalāsu vedanāsu kāmarāgānusayassa viya sahajātānusayatā veditabbā .
Sasampayuttadhammāsu pana sabbāsupi kāmāvacarāsu sukhaadukkhamasukhavedanāsu rūpārūpadhātūsu ca ārammaṇavaseneva anuseti .
Anusayavārassa pana paṭilomanaye ‘‘ dukkhāya vedanāya apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti , mānānusayo ca nānusetī ’’ ti vuttattā ṭhapetvā dukkhavedanañceva navavidhaṃ lokuttaradhammañca sesarūpārūpadhammesupi
P0.91 ayaṃ anusetiyevāti .Evaṃ mānānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Diṭṭhānusayavicikicchānusayā
M0.324 pana kevalaṃ lokuttaradhammesveva nānusenti .Tebhūmakesu pana sabbesupi anusentiyeva .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anuseti , ettha vicikicchānusayo anusetī ’’ ti .
Tattha sabbasakkāyapariyāpannesūti saṃsāravaṭṭanissitaṭṭhena sakkāyapariyāpannesu sabbadhammesūti attho .
Tattha panete pañcasu cittuppādesu sahajātānusayanavasena anusenti .
Te vā pana pañca cittuppāde aññe vā tebhūmakadhamme ārabbha pavattikāle ārammaṇānusayanavasena anusentīti .
Evaṃ diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Bhavarāgānusayo
V0.323 pana kiñcāpi diṭṭhivippayuttesu catūsu cittesu uppajjanato sahajātānusayanavasena ‘‘ kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī ’’ ti vattabbo bhaveyya .Kāmadhātuyaṃ panesa dvīhi vedanāhi saddhiṃ uppajjamānopi rūpārūpāvacaradhammameva paṭilabhati .
Kāmadhātuyā pariyāpannaṃ ekadhammampi ārammaṇaṃ na karoti , tasmā ārammaṇānusayanavasena niyamaṃ katvā ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī ’’ ti vuttaṃ .
Apica rāgo nāmesa kāmarāgabhavarāgavasena duvidho .
Tattha kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetīti vutto .
Sace pana bhavarāgopi kāmarāgo viya evaṃ vucceyya , kāmarāgena saddhiṃ desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti rāgakilesaṃ dvidhā bhinditvā kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthampi evaṃ desanā katāti .
Evaṃ bhavarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Avijjānusayo pana sabbesupi tebhūmakadhammesu anuseti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī ’’ ti .
Tassa dvādasasu cittuppādesu sahajātānusayatā veditabbā .
Ārammaṇakaraṇavasena pana na kiñci tebhūmakadhammaṃ ārabbha na pavattatīti .
Evaṃ avijjānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Ayaṃ
P0.92 tāva paricchedavāraparicchinnuddesavārauppattiṭṭhānavāresu vinicchayakathā .Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā .