Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā
1. Idāni
P0.84 tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saṅkhārayamakānantaraṃ desitassa anusayayamakassa atthavaṇṇanā hoti .Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ – imasmiñhi anusayayamake khandhayamakādīsu viya desanaṃ akatvā
V0.317 aññena nayena pāḷidesanā katā .Kathaṃ ?
Paṭhamaṃ tāva paricchedato , uddesato , uppattiṭṭhānatoti tīhākārehi anusaye gahāpetuṃ paricchedavāro , paricchinnuddesavāro , uppattiṭṭhānavāroti , tayo vārā desitā .
Tato sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā .
Tattha sattānusayāti ayaṃ ‘‘ satteva , na tato uddhaṃ , na heṭṭhā ’’ ti gaṇanaparicchedena paricchinditvā anusayānaṃ desitattā paricchedavāro nāma .
Kāmarāgānusayo … pe … avijjānusayoti ayaṃ paricchedavārena paricchinnānaṃ nāmamattaṃ uddisitvā ‘‘ ime nāma te ’’ ti desitattā paricchinnuddesavāro nāma .
Kattha kāmarāgānusayo anuseti … pe … ettha avijjānusayo anusetīti ayaṃ ‘‘ imesu nāma ṭhānesu ime anusayā anusenti ’’ ti evaṃ tesaṃyeva uppattiṭṭhānassa desitattā uppattiṭṭhānavāro nāma .
Yesaṃ pana sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā , tesaṃ imāni nāmāni – anusayavāro , sānusayavāro , pajahanavāro , pariññāvāro , pahīnavāro , uppajjanavāro dhātuvāroti .
Tesu paṭhamo anusayavāro .
So anulomapaṭilomanayavasena duvidho hoti .
Tattha
M0.318 anulomanaye ‘‘ yassa anuseti , yattha anuseti , yassa yattha anusetī ’’ ti puggalokāsatadubhayavasena tayo antaravārā honti .Tesu paṭhame puggalavāre ‘‘ yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa paṭighānusayo anuseti ;
yassa vā pana paṭighānusayo anuseti , tassa kāmarāgānusayo anuseti ;
yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa mānānusayo , diṭṭhānusayo , vicikicchānusayo , bhavarāgānusayo , avijjānusayo anuseti .
Yassa vā pana avijjānusayo anuseti , tassa kāmarāgānusayo
P0.85 anusetī ’’ ti kāmarāgānusayamūlakāni cha yamakāni .Puna agahitaggahaṇavasena paṭighānusayamūlakāni pañca , mānānusayamūlakāni cattāri , diṭṭhānusayamūlakāni tīṇi , vicikicchānusayamūlakāni dve , bhavarāgānusayamūlakaṃ ekanti evaṃ sabbānipi ekamūlakāni ekavīsati .
Puna ‘‘ yassa kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca anusentī ’’ ti evaṃ āgatāni dukamūlakāni pañca , tikamūlakāni cattāri , catukkamūlakāni tīṇi , pañcakamūlakāni dve , chakkamūlakaṃ ekanti aparānipi pannarasa honti .
Tāni purimehi ekavīsatiyā saddhiṃ chattiṃsāti puggalavāre chattiṃsa yamakāni .
Tathā okāsavāre , tathā puggalokāsavāreti sabbānipi anulomanaye aṭṭhasataṃ yamakāni .
Tathā paṭilomanayeti anusayavāre soḷasādhikāni dve yamakasatāni , tato diguṇā
V0.318 pucchā , tato diguṇā atthā ca veditabbā .Yathā cettha , evaṃ sānusayavāro , pajahanavāro , pariññāvāro , pahīnavāro , uppajjanavāroti imesampi pañcannaṃ vārānaṃ , ekekasmiṃ yamakagaṇanā ;
yamakadiguṇā pucchā , pucchādiguṇā ca atthā veditabbā .
Ayaṃ panettha purimesu tīsu vāresu viseso .
Okāsavāre ‘‘ yattha tatthā ’’ ti avatvā yato tatoti nissakkavacanena desanā katā .
Sesaṃ tādisameva .
Yo panāyaṃ sabbapacchimo dhātuvāro nāma , so pucchāvāro , vissajjanāvāroti dvidhā ṭhito .
Tassa pucchāvāre kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassāti vatvā ‘‘ kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā ’’ ti na vuttaṃ .
Kiṃ kāraṇā ?
Atthavisesābhāvato .
Dvepi hi etā pucchā ekatthāyeva , tasmā ekekasmā yamakā ekekameva pucchaṃ pucchitvā sabbapucchāvasāne pucchānukkameneva ‘‘ kāmadhātuyā
M0.319 cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusentī ’’ tiādinā nayena vissajjanaṃ kataṃ .Tattha ‘‘ kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa , rūpadhātuṃ , arūpadhātuṃ , nakāmadhātuṃ , narūpadhātuṃ naarūpadhātuṃ
P0.86 , upapajjantassā ’’ ti cha suddhikapucchā ;‘‘ nakāmadhātuṃ , naarūpadhātuṃ , narūpadhātuṃ ;
naarūpadhātuṃ , nakāmadhātuṃ , narūpadhātuṃ , upapajjantassā ’’ ti tisso missakā pucchā cāti kāmadhātumūlakā nava anulomapucchā honti .
Tathā rūpadhātumūlakā nava , arūpadhātumūlakā navāti sattavīsati anulomapucchā honti .
Tathā nakāmadhātunarūpadhātunaarūpadhātumūlakā sattavīsati paṭilomapucchā .
Puna ‘‘ nakāmadhātuyā , naarūpadhātuyā , narūpadhātuyā , naarūpadhātuyā , nakāmadhātuyā , naarūpadhātuyā ’’ ti sattavīsati dukamūlakā pucchāti sabbāpi sampiṇḍitā ekāsīti pucchā honti .
Tāsaṃ vasenettha vissajjanaṃ katanti idaṃ dhātuvāre pāḷivavatthānaṃ .
Evaṃ tāva sakalepi anusayayamake pāḷivavatthānametaṃ veditabbaṃ .
Ādito paṭṭhāya panettha yaṃ yaṃ anuttānaṃ , tattha tattha ayaṃ vinicchayakathā – anusayāti kenaṭṭhena anusayā ?
Anusayanaṭṭhena .
Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti ?
Appahīnaṭṭho .
Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma , tasmā anusayāti vuccanti .
Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho .
Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro .
Appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati , tasmā na anusayā uppajjantīti
V0.319 .Tatridaṃ paṭivacanaṃ – appahīnākāro anusayo , anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati .
So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi , tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjati .
Tatridaṃ pamāṇaṃ – abhidhamme tāva kathāvatthusmiṃ ( kathā .554 ādayo )‘‘ anusayā abyākatā , anusayā ahetukā , anusayā cittavippayuttā ’’ ti sabbe vādā paṭisedhitā .
Paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .3.21)‘‘ paccuppanne kilese pajahatī ’’ ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘ thāmagatānusayaṃ pajahatī ’’ ti
M0.320 vuttaṃ .Dhammasaṅgahe pana mohassa padabhājane ‘‘ avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ , ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī ’’ ti
P0.87 ( dha . sa .390) akusalacittena saddhiṃ avijjānusayassa uppannabhāvo vutto .Imasmiṃyeva anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tasmā ‘‘ anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ iminā tantippamāṇena suvuttanti veditabbaṃ .
Yampi ‘‘ cittasampayutto sārammaṇo ’’ tiādi vuttaṃ , tampi suvuttameva .
Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Kāmarāgānusayotiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā .