6. Saṅkhārayamakaṃ
1. Paṇṇattivāravaṇṇanā
1. Idāni
M0.313 tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saccayamakānantaraṃ desitassa saṅkhārayamakassa vaṇṇanā hoti .Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā , antaravārādayo ca avasesapabhedā veditabbā .
Ayaṃ panettha viseso – paṇṇattivāre tāva yathā heṭṭhā khandhādayo dhamme uddisitvā ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho ;
cakkhu cakkhāyatanaṃ ;
cakkhu cakkhudhātu ;
dukkhaṃ dukkhasaccan ’’ ti padasodhanavāro āraddho .
Tathā anārabhitvā ‘‘ assāsapassāsā kāyasaṅkhāro ’’ ti paṭhamaṃ tayopi saṅkhārā vibhajitvā dassitā .
Tattha
P0.80 kāyassa saṅkhāro kāyasaṅkhāro .‘‘ Assāsapassāsā kāyikā , ete dhammā kāyappaṭibaddhā ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348 atthato samānaṃ ) hi vacanato kāraṇabhūtassa karajakāyassa phalabhūto eva saṅkhāroti kāyasaṅkhāro .
Aparo nayo – saṅkhariyatīti saṅkhāro .
Kena saṅkhariyatīti ?
Kāyena .
Ayañhi vāto viya bhastāya karajakāyena
V0.313 saṅkhariyatīti .Evampi kāyassa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro .
Kāyena kato assāsapassāsavātoti attho .
‘‘ Pubbeva kho , āvuso visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati , tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348) vacanato pana saṅkharotīti saṅkhāro .
Kiṃ saṅkharoti ?
Vaciṃ .
Vaciyā saṅkhāroti vacīsaṅkhāro .
Vacībhedasamuṭṭhāpakassa vitakkavicāradvayassetaṃ nāmaṃ .
‘‘ Saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348) vacanatoyeva pana tatiyapadepi saṅkhariyatīti saṅkhāro .
Kena saṅkhariyati ?
Cittena .
Karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā cittassa saṅkhāroti cittasaṅkhāro .
Sabbesampi cittasamuṭṭhānānaṃ cetasikadhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Vitakkavicārānaṃ pana vacīsaṅkhārabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘ ṭhapetvā vitakkavicāre ’’ ti vuttaṃ .
2-7.
Idāni
M0.314 kāyo kāyasaṅkhāroti padasodhanavāro āraddho .Tassa anulomanaye tīṇi , paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni .
Padasodhanamūlacakkavāre ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā anulomanaye cha , paṭilomanaye chāti dvādasa yamakāni .
Suddhasaṅkhāravāre pana yathā suddhakhandhavārādīsu ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpaṃ ;
cakkhu āyatanaṃ , āyatanā cakkhū ’’ tiādinā nayena yamakāni vuttāni .
Evaṃ ‘‘ kāyo saṅkhāro , saṅkhārā kāyo ’’ ti avatvā ‘‘ kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro , vacīsaṅkhāro kāyasaṅkhāro ’’ tiādinā nayena kāyasaṅkhāramūlakāni dve , vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti anulome tīṇi , paṭilome tīṇīti sabbānipi suddhikavāre cha yamakāni vuttāni .
Kiṃ kāraṇā ?
Suddhikaekekapadavasena atthābhāvato .
Yathā hi khandhayamakādīsu rūpādivisiṭṭhānaṃ khandhānaṃ cakkhādivisiṭṭhānañca āyatanādīnaṃ adhippetattā ‘‘ rūpaṃ khandho
P0.81 , khandhā rūpaṃ , cakkhu āyatanaṃ , āyatanā cakkhū ’’ ti suddhikaekekapadavasena attho atthi .Evamidha ‘‘ kāyo saṅkhāro , saṅkhārā kāyo ’’ ti natthi .
Kāyasaṅkhāroti pana dvīhipi padehi ekova attho labbhati .
Assāso vā passāso vāti suddhikaekekapadavasena atthābhāvato ‘‘ kāyo saṅkhāro , saṅkhārā kāyo ’’ ti na vuttaṃ .
‘‘ Kāyo kāyasaṅkhāro ’’ tiādi pana vattabbaṃ siyā .
Tampi kāyavacīcittapadehi idha adhippetānaṃ saṅkhārānaṃ aggahitattā na yujjati .
Suddhasaṅkhāravāro hesa .
Padasodhane pana vināpi atthena vacanaṃ yujjatīti tattha so nayo gahitova .
Idha pana kāyasaṅkhārassa vacīsaṅkhārādīhi , vacīsaṅkhārassa ca cittasaṅkhārādīhi , cittasaṅkhārassa ca kāyasaṅkhārādīhi , aññattā ‘‘ kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro , vacīsaṅkhāro , kāyasaṅkhāro ’’ ti
V0.314 ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā cha yamakāni yujjanti .Tesu aggahitaggahaṇena tīṇeva labbhanti .
Tasmā tāneva dassetuṃ anulomanaye tīṇi , paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni vuttāni .
Suddhasaṅkhāramūlacakkavāro panettha na gahitoti .
Evaṃ paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo .
8-18.
Niddesavāre panassa anulome tāva yasmā na kāyādayova kāyasaṅkhārādīnaṃ nāmaṃ , tasmā noti paṭisedho kato .
Paṭilome na kāyo na kāyasaṅkhāroti yo na kāyo so kāyasaṅkhāropi na hotīti pucchati .
Kāyasaṅkhāro na kāyo kāyasaṅkhāroti
M0.315 kāyasaṅkhāro kāyo na hoti , kāyasaṅkhāroyeva panesoti attho .Avasesan ti na kevalaṃ sesasaṅkhāradvayameva .
Kāyasaṅkhāravinimuttaṃ pana sesaṃ sabbampi saṅkhatāsaṅkhatapaṇṇattibhedaṃ dhammajātaṃ neva kāyo , na kāyasaṅkhāroti iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabboti .
Paṇṇattivāravaṇṇanā .
2. Pavattivāravaṇṇanā
19. Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye ‘‘ yassa kāyasaṅkhāro uppajjati , tassa vacīsaṅkhāro uppajjatī ’’ ti kāyasaṅkhāramūlakāni dve , vacīsaṅkhāramūlakaṃ
P0.82 ekanti tīṇeva yamakāni labbhanti ;tāni gahitāneva .
Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo .
Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā .
Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiñhi saṅkhārayamake ‘‘ assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe ’’ tiādivacanato paccuppannādikālabhedo pavattivasenāpi gahetabbo , na cutipaṭisandhivaseneva .
‘‘ Dutiyajjhāne tatiyajjhāne tattha kāyasaṅkhāro
V0.315 uppajjatī ’’ tiādivacanato ca jhānampi okāsavasena gahitanti veditabbaṃ .Evamettha yaṃ yaṃ labbhati , tassa tassa vasena atthavinicchayo veditabbo .
Tatridaṃ nayamukhaṃ – vinā vitakkavicārehīti dutiyatatiyajjhānavasena vuttaṃ .
Tesan ti tesaṃ dutiyatatiyajjhānasamaṅgīnaṃ .
Kāmāvacarānan ti kāmāvacare uppannasattānaṃ .
Rūpāvacaradevānaṃ pana assāsapassāsā natthi .
Arūpāvacarānaṃ rūpameva natthi .
Vinā assāsapassāsehīti rūpārūpabhavesu nibbattasattānaṃ vitakkavicāruppattiṃ sandhāya vuttaṃ .
21. Paṭhamajjhāne kāmāvacareti kāmāvacarabhūmiyaṃ uppanne paṭhamajjhāne .
Aṅgamattavasena cettha paṭhamajjhānaṃ gahetabbaṃ , na appanāvaseneva .
Anappanāpattepi hi savitakkasavicāracitte idaṃ saṅkhāradvayaṃ uppajjateva .
24. Cittassa
M0.316 bhaṅgakkhaṇeti idaṃ kāyasaṅkhārassa ekantacittasamuṭṭhānattā vuttaṃ .Uppajjamānameva hi cittaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā samuṭṭhāpeti , na bhijjamānaṃ .
37. Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāneti paṭisandhito dutiye bhavaṅgacitte .
Kāmañcetaṃ paṭisandhicittepi vattamāne tesaṃ tattha nuppajjittheva .
Yāva pana abbokiṇṇaṃ vipākacittaṃ vattati , tāva nuppajjittheva nāmāti dassanatthametaṃ vuttaṃ .
Yassa vā jhānassa vipākacittena te nibbattā , taṃ satasopi sahassasopi uppajjamānaṃ paṭhamacittameva .
Vipākacittena pana visadisaṃ bhavanikantiyā āvajjanacittaṃ dutiyacittaṃ nāma .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti veditabbaṃ .
44. Pacchimacittasamaṅgīnan ti
P0.83 sabbapacchimena appaṭisandhikacittena samaṅgībhūtānaṃ khīṇāsavānaṃ .Avitakkaavicāraṃ pacchimacittan ti rūpāvacarānaṃ dutiyajjhānikādicuticittavasena , arūpāvacarānañca catutthajjhānikacuticittavasenetaṃ vuttaṃ .
Tesan ti tesaṃ pacchimacittasamaṅgīādīnaṃ .
79. Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhatīti ettha niyamato kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti paṭivacanaṃ dinnaṃ .
Na cittasaṅkhārassa
V0.316 kāyasaṅkhārena saddhiṃ .Kiṃ kāraṇā ?
Cittasaṅkhāro hi kāyasaṅkhārena vināpi uppajjati ca nirujjhati ca .
Kāyasaṅkhāro pana cittasamuṭṭhāno assāsapassāsavāto .
Cittasamuṭṭhānarūpañca cittassa uppādakkhaṇe uppajjitvā yāva aññāni soḷasacittāni uppajjanti , tāva tiṭṭhati .
Tesaṃ soḷasannaṃ sabbapacchimena saddhiṃ nirujjhatīti yena cittena saddhiṃ uppajjati , tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati .
Na kassaci cittassa uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā nirujjhati , nāpi ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā uppajjati .
Esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatāti niyamato cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato āmantāti vuttaṃ .
Yaṃ pana vibhaṅgappakaraṇassa sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāya pāḷiyā virūjjhati .
Aṭṭhakathāto ca pāḷiyeva balavatarāti pāḷiyaṃ vuttameva pamāṇaṃ .
128. Yassa kāyasaṅkhāro uppajjati , tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti ettha yasmā kāyasaṅkhāro cittassa uppādakkhaṇe uppajjati , na ca tasmiṃ khaṇe
M0.317 vitakkavicārā nirujjhanti , tasmā noti paṭisedho katoti .Iminā nayamukhena sabbattha atthavinicchayo veditabbo .
Pariññāvāro pākatikoyevāti .
Pavattivāravaṇṇanā .
Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .