7. Anusayayamakaṃ

Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā

1. IdāniP0.84 tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saṅkhārayamakānantaraṃ desitassa anusayayamakassa atthavaṇṇanā hoti .

Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ – imasmiñhi anusayayamake khandhayamakādīsu viya desanaṃ akatvāV0.317 aññena nayena pāḷidesanā katā .

Kathaṃ ?

Paṭhamaṃ tāva paricchedato , uddesato , uppattiṭṭhānatoti tīhākārehi anusaye gahāpetuṃ paricchedavāro , paricchinnuddesavāro , uppattiṭṭhānavāroti , tayo vārā desitā .

Tato sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā .

Tattha sattānusayāti ayaṃ ‘‘ satteva , na tato uddhaṃ , na heṭṭhā ’’ ti gaṇanaparicchedena paricchinditvā anusayānaṃ desitattā paricchedavāro nāma .

Kāmarāgānusayo … pe … avijjānusayoti ayaṃ paricchedavārena paricchinnānaṃ nāmamattaṃ uddisitvā ‘‘ ime nāma te ’’ ti desitattā paricchinnuddesavāro nāma .

Kattha kāmarāgānusayo anuseti … pe … ettha avijjānusayo anusetīti ayaṃ ‘‘ imesu nāma ṭhānesu ime anusayā anusenti ’’ ti evaṃ tesaṃyeva uppattiṭṭhānassa desitattā uppattiṭṭhānavāro nāma .

Yesaṃ pana sattannaṃ mahāvārānaṃ vasena anusaye yojetvā yamakadesanā katā , tesaṃ imāni nāmāni – anusayavāro , sānusayavāro , pajahanavāro , pariññāvāro , pahīnavāro , uppajjanavāro dhātuvāroti .

Tesu paṭhamo anusayavāro .

So anulomapaṭilomanayavasena duvidho hoti .

TatthaM0.318 anulomanaye ‘‘ yassa anuseti , yattha anuseti , yassa yattha anusetī ’’ ti puggalokāsatadubhayavasena tayo antaravārā honti .

Tesu paṭhame puggalavāre ‘‘ yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa paṭighānusayo anuseti ;

yassa vā pana paṭighānusayo anuseti , tassa kāmarāgānusayo anuseti ;

yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa mānānusayo , diṭṭhānusayo , vicikicchānusayo , bhavarāgānusayo , avijjānusayo anuseti .

Yassa vā pana avijjānusayo anuseti , tassa kāmarāgānusayoP0.85 anusetī ’’ ti kāmarāgānusayamūlakāni cha yamakāni .

Puna agahitaggahaṇavasena paṭighānusayamūlakāni pañca , mānānusayamūlakāni cattāri , diṭṭhānusayamūlakāni tīṇi , vicikicchānusayamūlakāni dve , bhavarāgānusayamūlakaṃ ekanti evaṃ sabbānipi ekamūlakāni ekavīsati .

Puna ‘‘ yassa kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca anusentī ’’ ti evaṃ āgatāni dukamūlakāni pañca , tikamūlakāni cattāri , catukkamūlakāni tīṇi , pañcakamūlakāni dve , chakkamūlakaṃ ekanti aparānipi pannarasa honti .

Tāni purimehi ekavīsatiyā saddhiṃ chattiṃsāti puggalavāre chattiṃsa yamakāni .

Tathā okāsavāre , tathā puggalokāsavāreti sabbānipi anulomanaye aṭṭhasataṃ yamakāni .

Tathā paṭilomanayeti anusayavāre soḷasādhikāni dve yamakasatāni , tato diguṇāV0.318 pucchā , tato diguṇā atthā ca veditabbā .

Yathā cettha , evaṃ sānusayavāro , pajahanavāro , pariññāvāro , pahīnavāro , uppajjanavāroti imesampi pañcannaṃ vārānaṃ , ekekasmiṃ yamakagaṇanā ;

yamakadiguṇā pucchā , pucchādiguṇā ca atthā veditabbā .

Ayaṃ panettha purimesu tīsu vāresu viseso .

Okāsavāre ‘‘ yattha tatthā ’’ ti avatvā yato tatoti nissakkavacanena desanā katā .

Sesaṃ tādisameva .

Yo panāyaṃ sabbapacchimo dhātuvāro nāma , so pucchāvāro , vissajjanāvāroti dvidhā ṭhito .

Tassa pucchāvāre kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassāti vatvā ‘‘ kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā ’’ ti na vuttaṃ .

Kiṃ kāraṇā ?

Atthavisesābhāvato .

Dvepi hi etā pucchā ekatthāyeva , tasmā ekekasmā yamakā ekekameva pucchaṃ pucchitvā sabbapucchāvasāne pucchānukkameneva ‘‘ kāmadhātuyāM0.319 cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusentī ’’ tiādinā nayena vissajjanaṃ kataṃ .

Tattha ‘‘ kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa , rūpadhātuṃ , arūpadhātuṃ , nakāmadhātuṃ , narūpadhātuṃ naarūpadhātuṃP0.86 , upapajjantassā ’’ ti cha suddhikapucchā ;

‘‘ nakāmadhātuṃ , naarūpadhātuṃ , narūpadhātuṃ ;

naarūpadhātuṃ , nakāmadhātuṃ , narūpadhātuṃ , upapajjantassā ’’ ti tisso missakā pucchā cāti kāmadhātumūlakā nava anulomapucchā honti .

Tathā rūpadhātumūlakā nava , arūpadhātumūlakā navāti sattavīsati anulomapucchā honti .

Tathā nakāmadhātunarūpadhātunaarūpadhātumūlakā sattavīsati paṭilomapucchā .

Puna ‘‘ nakāmadhātuyā , naarūpadhātuyā , narūpadhātuyā , naarūpadhātuyā , nakāmadhātuyā , naarūpadhātuyā ’’ ti sattavīsati dukamūlakā pucchāti sabbāpi sampiṇḍitā ekāsīti pucchā honti .

Tāsaṃ vasenettha vissajjanaṃ katanti idaṃ dhātuvāre pāḷivavatthānaṃ .

Evaṃ tāva sakalepi anusayayamake pāḷivavatthānametaṃ veditabbaṃ .

Ādito paṭṭhāya panettha yaṃ yaṃ anuttānaṃ , tattha tattha ayaṃ vinicchayakathā – anusayāti kenaṭṭhena anusayā ?

Anusayanaṭṭhena .

Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti ?

Appahīnaṭṭho .

Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma , tasmā anusayāti vuccanti .

Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho .

Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro .

Appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati , tasmā na anusayā uppajjantītiV0.319 .

Tatridaṃ paṭivacanaṃ – appahīnākāro anusayo , anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati .

So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi , tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjati .

Tatridaṃ pamāṇaṃ – abhidhamme tāva kathāvatthusmiṃ ( kathā .554 ādayo )‘‘ anusayā abyākatā , anusayā ahetukā , anusayā cittavippayuttā ’’ ti sabbe vādā paṭisedhitā .

Paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .3.21)‘‘ paccuppanne kilese pajahatī ’’ ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘ thāmagatānusayaṃ pajahatī ’’ tiM0.320 vuttaṃ .

Dhammasaṅgahe pana mohassa padabhājane ‘‘ avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ , ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī ’’ tiP0.87 ( dha . sa .390) akusalacittena saddhiṃ avijjānusayassa uppannabhāvo vutto .

Imasmiṃyeva anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tasmā ‘‘ anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ iminā tantippamāṇena suvuttanti veditabbaṃ .

Yampi ‘‘ cittasampayutto sārammaṇo ’’ tiādi vuttaṃ , tampi suvuttameva .

Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ .

Kāmarāgānusayotiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo .

Sesapadesupi eseva nayo .

Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā .

Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā

2. Idāni tesaṃ uppattiṭṭhānaṃ pakāsetuṃ kattha kāmarāgānusayo anusetītiādimāha .

Tattha kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cāti dvīsu vedanāsu .

Ettha kāmarāgānusayo anusetīti imāsu dvīsu vedanāsu uppajjati .

So panesa akusalavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti .

Akusalāya sukhāyaV0.320 vedanāya ceva upekkhāya vedanāya ca sahajātopi hutvā uppajjati .

Tā vedanā ārammaṇaṃ katvāpi uppajjatīti attho .

Avasesā pana kāmāvacarakusalavipākakiriyavedanā ārammaṇameva katvā uppajjati .

Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi vedanāhi sampayuttesu saññāsaṅkhāraviññāṇesupi anusetiyeva .

Na hi sakkā vedanāsu anusayamānena taṃsampayuttehi saññādīhi saddhiṃ asahajātena vā bhavituṃ , taṃsampayutte vā saññādayo ārammaṇaṃ akatvā uppajjituṃ .

Evaṃ santepiM0.321 pana yasmā imā dve vedanāva sātasantasukhattā assādaṭṭhena kāmarāgānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu padhānā , tasmā ‘‘ dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetī ’’ ti vuttaṃ , oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti .

Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃP0.88 imāsu dvīsu vedanāsu ceva vedanāsampayuttadhammesu ca anuseti , iṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva .

Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe ( vibha .816)‘‘ yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetī ’’ ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ .

‘‘ Yattha kāmarāgānusayo nānuseti tattha diṭṭhānusayo nānusetīti dukkhāya vedanāya rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānuseti , no ca tattha diṭṭhānusayo nānuseti .

Apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti , diṭṭhānusayo ca nānusetī ’’ ti .

Ettha hi dukkhavedanāya ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammaṃ dukkhavedanaṃ saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca , lokuttaradhamme ṭhapetvā avasesesu rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbesu anusetīti vuttaṃ hoti .

Taṃ idha kasmā na vuttanti ?

Anoḷārikattā .

Heṭṭhā vuttanayena hi vedanānaññeva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ , atthato pana labbhati .

Tasmā etesupi kāmarāgānusayo anusetiyevāti veditabbo .

Na hi satthā sabbaṃ sabbattha katheti .

Bodhaneyyasattānaṃ pana vasena katthaci yaṃ labbhati , taṃ sabbaṃ katheti , katthaci na katheti .

Tathā hi anena katthaci diṭṭhānusayo anusetīti pucchitvā ‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anusetī ’’ ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ kathitaṃ .

Aparasmiṃ ṭhāne vissajjantena ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha vicikicchānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti , kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha vicikicchānusayo ca kāmarāgānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca anusenti , dukkhāyaV0.321 vedanāya ettha vicikicchānusayo ca paṭighānusayo ca diṭṭhānusayo ca avijjānusayoM0.322 ca anusentī ’’ ti yaṃ labbhati taṃ sabbaṃ akathetvā rūpadhātuarūpadhātūhi saddhiṃ tisso vedanāva kathitā .

Vedanāsampayuttā pana arūpadhammā , sabbañca rūpaṃ naP0.89 kathitaṃ .

Kiñcāpi na kathitaṃ , diṭṭhānusayo panettha anusetiyeva .

Evameva kiñcāpi idha rūpādiiṭṭhārammaṇaṃ na kathitaṃ , kāmarāgānusayo panettha anusetiyevāti .

Evaṃ tāva kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

Paṭighānusayassa pana ‘‘ dukkhāya vedanāyā ’’ ti vacanato dve domanassavedanā kāyaviññāṇasampayuttā dukkhavedanāti tisso vedanā anusayanaṭṭhānaṃ .

So panesa domanassavedanāsu sahajātavasena ārammaṇavasena cāti dvīhākārehi anuseti .

Avasesadukkhavedanāya pana ārammaṇavaseneva anuseti .

Tāsu vedanāsu anusayamāno cesa tāhi sampayuttesu saññākkhandhādīsupi anusetiyeva .

Yāya hi vedanāya esa sahajāto , taṃsampayuttehi saññādīhipi sahajātova .

Yā ca vedanā ārammaṇaṃ karoti , tāhi sampayutte saññādayopi karotiyeva .

Evaṃ santepi pana yasmā dukkhavedanāva asātadukkhavedayitattā nirassādaṭṭhena paṭighānusayassa uppattiyā sesasampayuttadhammesu adhikā ;

tasmā ‘‘ dukkhāya vedanāya ettha paṭighānusayo anusetī ’’ ti vuttaṃ , oḷārikavasena hi bodhaneyye sukhaṃ bodhetunti .

Nanu cesa ārammaṇavasena anusayamāno na kevalaṃ dukkhavedanāya ceva taṃsampayuttadhammesu ca anuseti , aniṭṭhesu pana rūpādīsupi anusetiyeva ?

Vuttampi cetaṃ vibhaṅgappakaraṇe ( vibha .816)‘‘ yaṃ loke appiyarūpaṃ asātarūpaṃ , ettha sattānaṃ paṭighānusayo anusetī ’’ ti imasmimpi pakaraṇe anusayavārassa paṭilomanaye vuttaṃ –

‘‘ kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha paṭighānusayo nānuseti , no ca tattha kāmarāgānusayo nānuseti .

Rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne ettha paṭighānusayo ca nānuseti , kāmarāgānusayo ca nānusetī ’’ ti .

Ettha hi dvīsu kāmāvacaravedanāsu ceva rūpadhātuādīsu ca nānusetīti vuttattā sasampayuttadhammā dve vedanā saokāse rūpārūpāvacaradhamme nava ca , lokuttaradhamme ṭhapetvāP0.90 avasesesu rūpādīsu anusetīti vuttaṃ hotiM0.323 .

Taṃ idha kasmā na vuttanti ?

Anoḷārikattā .

Heṭṭhā vuttanayena hi dukkhavedanāya eva oḷārikattā imesaṃ pana anoḷārikattā etesu rūpādīsu anusetīti na vuttaṃ .

Atthato pana labbhati , tasmā etesupi paṭighānusayo anusetiyevāti veditabbo .

KiṃV0.322 pana itarā dve vedanā iṭṭhārammaṇaṃ vā paṭighassa ārammaṇaṃ na hontīti ?

No na honti .

Parihīnajjhānassa vippaṭisāravasena sasampayuttadhammā tā vedanā ārabbha domanassaṃ uppajjati .

Iṭṭhārammaṇassa ca paṭiladdhassa vipariṇāmaṃ vā appaṭiladdhassa appaṭilābhaṃ vā samanussaratopi domanassaṃ uppajjati .

Domanassamattameva pana taṃ hoti , na paṭighānusayo .

Paṭighānusayo hi aniṭṭhārammaṇe paṭihaññanavasena uppanno thāmagato kileso , tasmā ettha domanassena saddhiṃ paṭigho uppannopi attano paṭighakiccaṃ akaraṇabhāvena eva paṭighānusayo na hoti abbohārikattaṃ gacchati .

Yathā hi pāṇātipātacetanāya saddhiṃ uppannopi byāpādo manokammaṃ nāma na hoti abbohārikattaṃ gacchati , evaṃ paṭighānusayo na hoti , abbohārikattaṃ gacchati .

Vuttampi cetaṃ ekaccaṃ iṭṭhārammaṇaṃ nekkhammasitampi vā domanassaṃ sandhāya ‘‘ yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ paṭighaṃ tena pajahati na tattha paṭighānusayo anusetī ’’ ti ( ma . ni .1.465).

Evaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

Mānānusayassa pana ‘‘ kāmadhātuyā dvīsu vedanāsū ’’ tiādivacanato dve kāmāvacaravedanā rūpārūpadhātuyo cāti idaṃ tividhaṃ anusayanaṭṭhānaṃ .

Tassa akusalāsu vedanāsu kāmarāgānusayassa viya sahajātānusayatā veditabbā .

Sasampayuttadhammāsu pana sabbāsupi kāmāvacarāsu sukhaadukkhamasukhavedanāsu rūpārūpadhātūsu ca ārammaṇavaseneva anuseti .

Anusayavārassa pana paṭilomanaye ‘‘ dukkhāya vedanāya apariyāpanne ettha kāmarāgānusayo ca nānuseti , mānānusayo ca nānusetī ’’ ti vuttattā ṭhapetvā dukkhavedanañceva navavidhaṃ lokuttaradhammañca sesarūpārūpadhammesupiP0.91 ayaṃ anusetiyevāti .

Evaṃ mānānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

DiṭṭhānusayavicikicchānusayāM0.324 pana kevalaṃ lokuttaradhammesveva nānusenti .

Tebhūmakesu pana sabbesupi anusentiyeva .

Tena vuttaṃ –

‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha diṭṭhānusayo anuseti , ettha vicikicchānusayo anusetī ’’ ti .

Tattha sabbasakkāyapariyāpannesūti saṃsāravaṭṭanissitaṭṭhena sakkāyapariyāpannesu sabbadhammesūti attho .

Tattha panete pañcasu cittuppādesu sahajātānusayanavasena anusenti .

Te vā pana pañca cittuppāde aññe vā tebhūmakadhamme ārabbha pavattikāle ārammaṇānusayanavasena anusentīti .

Evaṃ diṭṭhānusayavicikicchānusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

BhavarāgānusayoV0.323 pana kiñcāpi diṭṭhivippayuttesu catūsu cittesu uppajjanato sahajātānusayanavasena ‘‘ kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī ’’ ti vattabbo bhaveyya .

Kāmadhātuyaṃ panesa dvīhi vedanāhi saddhiṃ uppajjamānopi rūpārūpāvacaradhammameva paṭilabhati .

Kāmadhātuyā pariyāpannaṃ ekadhammampi ārammaṇaṃ na karoti , tasmā ārammaṇānusayanavasena niyamaṃ katvā ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī ’’ ti vuttaṃ .

Apica rāgo nāmesa kāmarāgabhavarāgavasena duvidho .

Tattha kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetīti vutto .

Sace pana bhavarāgopi kāmarāgo viya evaṃ vucceyya , kāmarāgena saddhiṃ desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti rāgakilesaṃ dvidhā bhinditvā kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthampi evaṃ desanā katāti .

Evaṃ bhavarāgānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

Avijjānusayo pana sabbesupi tebhūmakadhammesu anuseti .

Tena vuttaṃ ‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī ’’ ti .

Tassa dvādasasu cittuppādesu sahajātānusayatā veditabbā .

Ārammaṇakaraṇavasena pana na kiñci tebhūmakadhammaṃ ārabbha na pavattatīti .

Evaṃ avijjānusayassa anusayanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

AyaṃP0.92 tāva paricchedavāraparicchinnuddesavārauppattiṭṭhānavāresu vinicchayakathā .

Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā .

Mahāvāro

1. Anusayavāravaṇṇanā

3. SattannaṃM0.325 pana mahāvārānaṃ paṭhame anusayavāre yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa paṭighānusayo anusetīti ettha yadetaṃ ‘‘ āmantā ’’ ti paṭivacanaṃ dinnaṃ , taṃ duddinnaṃ viya khāyati .

Kasmā ?

Kāmarāgapaṭighānaṃ ekakkhaṇe anuppattito .

Yathā hi ‘‘ yassa manāyatanaṃ uppajjati , tassa dhammāyatanaṃ uppajjatīti ‘ āmantā ’, assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāroV0.324 ca uppajjati , vacīsaṅkhāro ca uppajjatī ’’ tiādīsu manāyatanadhammāyatanāni kāyasaṅkhāravacīsaṅkhārā ca ekakkhaṇe uppajjanti , na tathā kāmarāgapaṭighā .

Kāmarāgo hi aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjati .

Paṭigho dvīsu domanassasahagatesūti , natthi nesaṃ ekakkhaṇe uppatti ;

tasmā ettha ‘ no ’ ti paṭisedho kattabbo siyā .

Taṃ akatvā pana ‘ āmantā ’ ti paṭivacanassa dinnattā heṭṭhāyamakesu viya ettha khaṇapaccuppannavasena vattamānavohāraṃ aggahetvā aññathā gahetabbo .

Kathaṃ ?

Appahīnavasena .

Appahīnatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘ anusetī ’’ ti vattamānavohāro vutto , na khaṇapaccuppannataṃ .

Yasmā ca appahīnataṃ sandhāya vutto , tasmā ‘‘ yassa kāmarāgānusayo anuseti , tassa paṭighānusayo anusetī ’’ ti pucchāya yassa kāmarāgānusayo appahīno , na anuppattidhammataṃ āpādito , tassa paṭighānusayopi appahīnoti evamattho daṭṭhabbo .

Yasmā ca tesu yasseko appahīno , tassa itaropi appahīnova hoti , tasmā ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ .

Yadi evaṃ , yaṃ upari uppajjanavāre ‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatī ’ ti pucchitvā ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ ;

tattha kathaṃ attho gahetabboti ?

Tatthāpi appahīnavaseneva uppattipaccaye sati uppattiyā anivāritavasena vā .

Yathā hi cittakammādīni ārabhitvā apariniṭṭhitakammantā cittakārādayo tesaṃ kammantānaṃ akaraṇakkhaṇepi mittasuhajjādīhi diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne ‘‘ imesu divasesu kiṃ karothā ’’ ti vuttā ,‘‘ cittakammaṃ karoma , kaṭṭhakammaṃ karomā ’’ ti vadanti .

Te kiñcāpi tasmiṃ khaṇe na karonti avicchinnakammantattā pana katakhaṇañca kattabbakhaṇañca upādāyaP0.93 karontiyeva nāma honti .

Evameva yamhi santāne anusayā appahīnā , yamhi vā pana nesaṃ santāne uppattipaccaye sati uppatti anivāritā , tattha anuppajjanakkhaṇepiM0.326 uppannapubbañceva kālantare uppajjanakañca upādāya yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatiyeva nāmāti evamattho veditabbo .

Ito paresupi evarūpesu vissajjanesu eseva nayo .

No ca tassāti idaṃ anāgāmissa kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesato pahīnattā vuttaṃ .

Tiṇṇaṃ puggalānan ti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ .

Dvinnaṃ puggalānan ti sotāpannasakadāgāmīnaṃ .

Paratopi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo .

14. Okāsavārassa paṭhamadutiyapucchāsu yasmā kāmarāgānusayo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsuV0.325 anuseti , paṭighānusayo dukkhavedanāya ;

tasmā ‘ no ’ ti paṭisedho kato .

Tatiyapucchāyaṃ ubhinnampi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusayanato ‘ āmantā ’ ti paṭivacanaṃ dinnaṃ .

Rūpadhātuarūpadhātuyā pana mānānusayassa kāmarāgānusayena saddhiṃ asādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ .

Tasmā no ca tattha kāmarāgānusayoti vuttaṃ .

Iminā nayena sabbesaṃ uppattiṭṭhānavāraṃ oloketvā sādhāraṇāsādhāraṇaṃ uppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ .

20. Dukamūlakapucchāyaṃ yasmā kāmarāgapaṭighānusayā nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti , na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karonti , tasmā natthīti paṭikkhepo kato .

Ayañhettha adhippāyo .

Yasmiṃ ime dve anusayā anusayeyyuṃ , taṃ ṭhānameva natthi .

Tasmā ‘‘ kattha mānānusayo anusetī ’’ ti ayaṃ pucchā apucchāyevāti .

Aññesupi evarūpesu eseva nayo .

27. Puggalokāsavāre catunnan ti puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ .

36. Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo nānusetīti ayaṃ pucchā anāgāmiṃ gahetvā pucchati .

56. DvinnaṃM0.327 puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayoP0.94 nānusetīti anāgāmiarahantānaṃ .

Kāmadhātuyā tīsu vedanāsūti ca vedanāggahaṇena vedanāsampayuttakānampi tesaṃ vatthārammaṇānampīti sabbesampi kāmāvacaradhammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Ayaṃ anusayavāre vinicchayakathā .

Anusayavāravaṇṇanā .

2. Sānusayavāravaṇṇanā

66-131.

Sānusayavāre pana yo kāmarāgānusayena sānusayoti yathā ekantarikajarādirogena ābādhiko yāva tamhā rogā na muccati , tāva tassa rogassa anuppattikkhaṇepiV0.326 sarogoyeva nāma hoti .

Evaṃ sasaṃkilesassa vaṭṭagāmisattassa yāva ariyamaggena anusayā samugghātaṃ na gacchanti , tāva tesaṃ anusayānaṃ anuppattikkhaṇepi sānusayoyeva nāma hoti .

Evarūpaṃ sānusayataṃ sandhāya ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ .

Sesamettha anusayavārasadisameva .

Okāsavāre pana ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha mānānusayena sānusayo ’’ ti vutte tāsu dhātūsu puggalassa sānusayatā paññāyeyya , anusayassa uppattiṭṭhānaṃ na paññāyeyya .

Anusayassa ca uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho , tasmā tato mānānusayena sānusayoti vuttaṃ .

Evañhi sati tato dhātudvayato uppannena mānānusayena sānusayoti anusayassa uppattiṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti .

Imassa pana pañhassa atthe avutte ādipañhassa attho pākaṭo na hotīti paṭhamaṃ na vutto , tasmā so evaṃ veditabbo .

Yato kāmarāgānusayenāti yato uppannena kāmarāgānusayena sānusayo , kiṃ so tato uppannena paṭighānusayenapi sānusayoti ?

Yasmā panete dve ekasmā ṭhānā nuppajjanti ;

tasmā ‘‘ no ’’ ti paṭisedho kato .

Arahā sabbatthāti arahā sabbadhammesu uppajjanakena kenaci anusayena nirānusayoti .

Iminā atthavasena nippadesaṭṭhānesu bhummavacanameva katanti .

Iminā upāyena sabbattha atthavinicchayo veditabboti .

Sānusayavāravaṇṇanā .

3. Pajahanavāravaṇṇanā

132-197.

PajahanavāreP0.95M0.328 pajahatīti tena tena maggena pahānapariññāvasena pajahati , āyatiṃ anuppattidhammataṃ āpādeti .

Āmantāti anāgāmīmaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭivacanaṃ .

Tadekaṭṭhaṃ pajahatīti pahānekaṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ .

Noti arahattamaggaṭṭhaṃ sandhāya paṭisedho .

Yato kāmarāgānusayaṃ pajahatīti yato uppajjanakaṃ kāmarāgānusayaṃ pajahatīti attho .

Aṭṭhamakoti arahattaphalaṭṭhato paṭṭhāya paccorohanagaṇanāya gaṇiyamāno sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamakoV0.327 nāma .

Dakkhiṇeyyagaṇanāya hi arahā aggadakkhiṇeyyattā paṭhamo , arahattamaggaṭṭho dutiyo , anāgāmī tatiyo … pe … sotāpattimaggaṭṭho aṭṭhamo .

So idha ‘‘ aṭṭhamako ’’ ti vutto .

Nāmasaññāyeva vā esā tassāti .

Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesāti saddhiṃ puthujjanena sekkhāsekkhā .

Tesu hi puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati .

Sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā .

Dvinnaṃ maggasamaṅgīnan ti dve maggasamaṅgino ṭhapetvāti attho .

Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabboti .

Pajahanavāravaṇṇanā .

4. Pariññāvāravaṇṇanā

198-263.

Pariññāvāre parijānātīti tīhi pariññāhi parijānāti .

Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva .

Ayampi hi vāro pajahanavāro viya maggaṭṭhānaññeva vasena vissajjitoti .

Pariññāvāravaṇṇanā .

5. Pahīnavāravaṇṇanā

264-274.

Pahīnavāre phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā .

Anāgāmissa hi ubhopete anusayā pahīnā , tasmā ‘‘ āmantā ’’ ti vuttaṃ .

275-296.

OkāsavāreM0.329 yattha kāmarāgānusayo pahīno tattha paṭighānusayo pahīnoti pucchitvā na vattabbo pahīnoti vā appahīnoti vāti vuttaṃ taṃ kasmāti ?

Uppattiṭṭhānassa asādhāraṇattā .

Aññaṃ hi kāmarāgānusayassaP0.96 uppattiṭṭhānaṃ , aññaṃ paṭighānusayassa .

Abhāvitamaggassa ca yattha anusayo uppajjati , magge bhāvite tattheva so pahīno nāma hotiV0.328 .

Tattha yasmā neva kāmarāgānusayaṭṭhāne paṭighānusayo uppajjati , na paṭighānusayaṭṭhāne kāmarāgānusayo , tasmā tattha so pahīnoti vā appahīnoti vā na vattabbo .

So hi yasmiṃ attano uppattiṭṭhāne kāmarāgānusayo pahīno , tasmiṃ appahīnattā tattha pahīnoti na vattabbo .

Yaṃ kāmarāgānusayassa uppattiṭṭhānaṃ , tasmiṃ aṭṭhitattā tattha appahīnoti na vattabbo .

Yattha kāmarāgānusayo pahīno , tattha mānānusayo pahīnoti ettha pana sādhāraṇaṭṭhānaṃ sandhāya āmantāti vuttaṃ .

Kāmarāgānusayo hi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anuseti .

Mānānusayo tāsu ceva rūpārūpadhātūsu ca .

So ṭhapetvā asādhāraṇaṭṭhānaṃ sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hoti .

Tasmā ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ .

Iminā nayena sabbasmimpi okāsavāre pahīnatā ca navattabbatā ca veditabbā .

‘ Natthī ’ ti āgataṭṭhānesu pana heṭṭhā vuttasadisova vinicchayo .

Puggalokāsavāro , okāsavāragatikoyeva .

297-307.

Paṭilomanaye yassa kāmarāgānusayo appahīnoti puthujjanasotāpannasakadāgāmivasena pucchati .

Kiñcāpi hi ime dve anusayā puthujjanato paṭṭhāya yāva anāgāmimaggaṭṭhā channaṃ puggalānaṃ appahīnā .

Idha pana parato ‘‘ tiṇṇaṃ puggalānaṃ dvinnaṃ puggalānan ’’ tiādivacanato maggaṭṭhā anadhippetā , tasmā puthujjanasotāpannasakadāgāminova sandhāya ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ .

Dvinnaṃ puggalānan ti sotāpannasakadāgāmīnaṃ .

Iminā nayena puggalavāre vinicchayo veditabbo .

308-329.

Okāsavārapuggalokāsavārā pana heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāti .

Pahīnavāravaṇṇanā .

6. Uppajjanavāravaṇṇanā

330. UppajjanavāroM0.330 anusayavārasadisoyeva .

7. Dhātupucchāvāravaṇṇanā

332-340.

DhātuvārassaV0.329 pucchāvāre tāva kati anusayā anusentīti katiP0.97 anusayā santānaṃ anugatā hutvā sayanti .

Kati anusayā nānusentīti kati anusayā santānaṃ na anugatā hutvā sayanti .

Kati anusayā bhaṅgāti kati anusayā anusenti nānusentīti evaṃ vibhajitabbāti attho .

Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ heṭṭhā pāḷivavatthāne vuttameva .

7. Dhātuvissajjanāvāravaṇṇanā

341-349.

Niddesavāre panassa kassaci satta anusayā anusentīti puthujjanavasena vuttaṃ .

Kassaci pañcāti sotāpannasakadāgāmivasena vuttaṃ .

Tesañhi diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca pahīnāti pañceva anusenti .

Tattha yathā anusayavāre ‘‘ anusentī ’’ ti padassa uppajjantīti attho gahito , evamidha na gahetabbo .

Kasmā ?

Tasmiṃ khaṇe anuppajjanato .

Kāmadhātuṃ upapajjantassa hi vipākacittañceva kammasamuṭṭhānarūpañca uppajjati , akusalacittaṃ natthi .

Anusayā ca akusalacittakkhaṇe uppajjanti , na vipākacittakkhaṇeti tasmiṃ khaṇe anuppajjanato tathā attho na gahetabbo .

Kathaṃ pana gahetabboti ?

Yathā labbhati tathā gahetabbo .

Kathañca labbhati ?

Appahīnaṭṭhena .

Yathā hi rāgadosamohānaṃ appahīnattā .

Kusalābyākatacittasamaṅgī puggalo ‘‘ sarāgo sadoso samoho ’’ ti vuccati , evaṃ maggabhāvanāya appahīnattā paṭisandhikkhaṇepi tassa tassa puggalassa te te anusayā anusentīti vuccanti .

Na kevalañca vuccanti , appahīnattā pana te anusentiyeva nāmāti veditabbā .

Anusayā bhaṅgā natthīti yassa hi yo anuseti , so anusetiyeva ;

yo nānuseti , so nānusetiyeva .

Ayaṃ anuseti ca nānuseti ca , ayaṃ siyā anuseti siyā nānusetīti , evaṃ vibhajitabbo anusayo nāma natthi .

Rūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci tayotiM0.331 anāgāmivasena vuttaṃ .

Tassa hi kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchānusayā cattāropi anavasesato pahīnā .

Itare tayova appahīnā .

Tena vuttaṃ –

‘‘ kassaci tayo anusayā anusentī ’’ ti .

NaV0.330 kāmadhātun ti kāmadhātuyā paṭisiddhattā sesā dve dhātuyo upapajjantassāti attho .

SatteP0.98 vāti yasmā ariyasāvakassa rūpadhātuyā cutassa kāmadhātuyaṃ upapatti nāma natthi , puthujjanasseva hoti , tasmā sattevāti niyametvā vuttaṃ .

‘‘ Arūpadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa sattevā ’’ ti etthāpi eseva nayo .

Rūpadhātuyā upapatti natthīti kasmā natthi ?

Upapattinipphādakassa rūpāvacarajjhānassa abhāvā .

So hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā taṃ dhātuṃ upapannoti nāssa tattha rūpāvacarajjhānaṃ atthi .

Tadabhāvā rūpadhātuyaṃ upapatti natthīti veditabbā .

Arūpadhātuyā cutassa na kāmadhātun ti ettha arūpadhātuyeva adhippetā .

Iminā nayena sabbavissajjanesu attho veditabboti .

Dhātuvāravaṇṇanā .

Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .

问题

选择版本

Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā

Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā