1. Paṇṇattivāravaṇṇanā
1. Idāni
M0.313 tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesaṃ saṅgaṇhitvā saccayamakānantaraṃ desitassa saṅkhārayamakassa vaṇṇanā hoti .Tatthāpi heṭṭhā vuttanayeneva paṇṇattivārādayo tayo mahāvārā , antaravārādayo ca avasesapabhedā veditabbā .
Ayaṃ panettha viseso – paṇṇattivāre tāva yathā heṭṭhā khandhādayo dhamme uddisitvā ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho ;
cakkhu cakkhāyatanaṃ ;
cakkhu cakkhudhātu ;
dukkhaṃ dukkhasaccan ’’ ti padasodhanavāro āraddho .
Tathā anārabhitvā ‘‘ assāsapassāsā kāyasaṅkhāro ’’ ti paṭhamaṃ tayopi saṅkhārā vibhajitvā dassitā .
Tattha
P0.80 kāyassa saṅkhāro kāyasaṅkhāro .‘‘ Assāsapassāsā kāyikā , ete dhammā kāyappaṭibaddhā ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348 atthato samānaṃ ) hi vacanato kāraṇabhūtassa karajakāyassa phalabhūto eva saṅkhāroti kāyasaṅkhāro .
Aparo nayo – saṅkhariyatīti saṅkhāro .
Kena saṅkhariyatīti ?
Kāyena .
Ayañhi vāto viya bhastāya karajakāyena
V0.313 saṅkhariyatīti .Evampi kāyassa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro .
Kāyena kato assāsapassāsavātoti attho .
‘‘ Pubbeva kho , āvuso visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati , tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348) vacanato pana saṅkharotīti saṅkhāro .
Kiṃ saṅkharoti ?
Vaciṃ .
Vaciyā saṅkhāroti vacīsaṅkhāro .
Vacībhedasamuṭṭhāpakassa vitakkavicāradvayassetaṃ nāmaṃ .
‘‘ Saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348) vacanatoyeva pana tatiyapadepi saṅkhariyatīti saṅkhāro .
Kena saṅkhariyati ?
Cittena .
Karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā cittassa saṅkhāroti cittasaṅkhāro .
Sabbesampi cittasamuṭṭhānānaṃ cetasikadhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Vitakkavicārānaṃ pana vacīsaṅkhārabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘ ṭhapetvā vitakkavicāre ’’ ti vuttaṃ .
2-7.
Idāni
M0.314 kāyo kāyasaṅkhāroti padasodhanavāro āraddho .Tassa anulomanaye tīṇi , paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni .
Padasodhanamūlacakkavāre ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā anulomanaye cha , paṭilomanaye chāti dvādasa yamakāni .
Suddhasaṅkhāravāre pana yathā suddhakhandhavārādīsu ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpaṃ ;
cakkhu āyatanaṃ , āyatanā cakkhū ’’ tiādinā nayena yamakāni vuttāni .
Evaṃ ‘‘ kāyo saṅkhāro , saṅkhārā kāyo ’’ ti avatvā ‘‘ kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro , vacīsaṅkhāro kāyasaṅkhāro ’’ tiādinā nayena kāyasaṅkhāramūlakāni dve , vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti anulome tīṇi , paṭilome tīṇīti sabbānipi suddhikavāre cha yamakāni vuttāni .
Kiṃ kāraṇā ?
Suddhikaekekapadavasena atthābhāvato .
Yathā hi khandhayamakādīsu rūpādivisiṭṭhānaṃ khandhānaṃ cakkhādivisiṭṭhānañca āyatanādīnaṃ adhippetattā ‘‘ rūpaṃ khandho
P0.81 , khandhā rūpaṃ , cakkhu āyatanaṃ , āyatanā cakkhū ’’ ti suddhikaekekapadavasena attho atthi .Evamidha ‘‘ kāyo saṅkhāro , saṅkhārā kāyo ’’ ti natthi .
Kāyasaṅkhāroti pana dvīhipi padehi ekova attho labbhati .
Assāso vā passāso vāti suddhikaekekapadavasena atthābhāvato ‘‘ kāyo saṅkhāro , saṅkhārā kāyo ’’ ti na vuttaṃ .
‘‘ Kāyo kāyasaṅkhāro ’’ tiādi pana vattabbaṃ siyā .
Tampi kāyavacīcittapadehi idha adhippetānaṃ saṅkhārānaṃ aggahitattā na yujjati .
Suddhasaṅkhāravāro hesa .
Padasodhane pana vināpi atthena vacanaṃ yujjatīti tattha so nayo gahitova .
Idha pana kāyasaṅkhārassa vacīsaṅkhārādīhi , vacīsaṅkhārassa ca cittasaṅkhārādīhi , cittasaṅkhārassa ca kāyasaṅkhārādīhi , aññattā ‘‘ kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro , vacīsaṅkhāro , kāyasaṅkhāro ’’ ti
V0.314 ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā cha yamakāni yujjanti .Tesu aggahitaggahaṇena tīṇeva labbhanti .
Tasmā tāneva dassetuṃ anulomanaye tīṇi , paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni vuttāni .
Suddhasaṅkhāramūlacakkavāro panettha na gahitoti .
Evaṃ paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo .
8-18.
Niddesavāre panassa anulome tāva yasmā na kāyādayova kāyasaṅkhārādīnaṃ nāmaṃ , tasmā noti paṭisedho kato .
Paṭilome na kāyo na kāyasaṅkhāroti yo na kāyo so kāyasaṅkhāropi na hotīti pucchati .
Kāyasaṅkhāro na kāyo kāyasaṅkhāroti
M0.315 kāyasaṅkhāro kāyo na hoti , kāyasaṅkhāroyeva panesoti attho .Avasesan ti na kevalaṃ sesasaṅkhāradvayameva .
Kāyasaṅkhāravinimuttaṃ pana sesaṃ sabbampi saṅkhatāsaṅkhatapaṇṇattibhedaṃ dhammajātaṃ neva kāyo , na kāyasaṅkhāroti iminā upāyena sabbavissajjanesu attho veditabboti .
Paṇṇattivāravaṇṇanā .