3. Āyatanayamakaṃ
1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā
1-9.
Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme āyatanavasenāpi saṅgaṇhitvā khandhayamakānantaraṃ desitassa āyatanayamakassa vaṇṇanā hoti .
Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ .
Yatheva hi tattha paṇṇattivāro , pavattivāro , pariññāvāroti tayo mahāvārā honti , tathā idhāpi .
Vacanatthopi nesaṃ tattha vuttanayeneva veditabbo .
Idhāpi ca paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito .
Itare niddesavaseneva .
‘ Tattha dvādasāyatanānī ’ ti padaṃ ādiṃ katvā yāva nāyatanā na manoti , tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo .
Tattha dvādasāyatanānīti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ
P0.72 āyatanānaṃ uddeso .Cakkhāyatanaṃ … pe … dhammāyatanan ti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ .
Yamakavasena pucchāsukhatthañcettha paṭhamaṃ paṭipāṭiyā ajjhattarūpāyatanāni vuttāni .
Pacchā bāhirarūpāyatanāni .
Pariyosāne manāyatanadhammāyatanāni .
Yathā
V0.305 pana heṭṭhā khandhavasena , evamidha imesaṃ āyatanānaṃ vasena padasodhanavāro , padasodhanamūlacakkavāro , suddhāyatanavāro , suddhāyatanamūlacakkavāroti , cattārova nayavārā honti .Ekeko cettha anulomapaṭilomavasena duvidhoyeva .
Tesamattho tattha vuttanayeneva veditabbo .
Yathā pana khandhayamake padasodhanavārassa anulomavāre ‘ rūpaṃ rūpakkhandho , rūpakkhandho rūpan ’ tiādīni pañca yamakāni , tathā idha ‘ cakkhu , cakkhāyatanaṃ ;
cakkhāyatanaṃ ;
cakkhū ’ tiādīni dvādasa .
Paṭilomavārepi ‘ na cakkhu , na cakkhāyatanaṃ ;
na cakkhāyatanaṃ , na cakkhū ’ tiādīni dvādasa
M0.306 , padasodhanamūlacakkavārassa panettha anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni .Paṭilomavārepi dvattiṃsasatameva .
Suddhāyatanavārassāpi anulomavāre dvādasa , paṭilomavāre dvādasa , suddhāyatanamūlacakkavārassāpi anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni .
Paṭilomavārepi dvattiṃsasatamevāti evamidha chasattatādhikehi pañcahi yamakasatehi , dvipaññāsādhikehi ekādasahi pucchāsatehi , caturādhikehi tevīsāya atthasatehi ca paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo .
Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā .
1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā
10-17.
Niddesavāre pana heṭṭhā khandhayamakassa paṇṇattivāraniddese vuttanayeneva attho veditabbo .
Aññatra visesā .
Tatrāyaṃ viseso – dibbacakkhūti dutiyavijjāñāṇaṃ .
Paññācakkhūti tatiyavijjāñāṇaṃ .
Dibbasotan ti dutiyaabhiññāñāṇaṃ .
Taṇhāsotan ti taṇhāva .
Avaseso kāyoti nāmakāyo , rūpakāyo , hatthikāyo , assakāyoti evamādi .
Avasesaṃ rūpan ti rūpāyatanato sesaṃ bhūtupādāyarūpañceva
P0.73 piyarūpasātarūpañca .Sīlagandhotiādīni vāyanaṭṭhena sīlādīnaṃyeva nāmāni .
Attharasotiādīnipi sādhumadhuraṭṭhena atthādīnaññeva nāmāni .
Avaseso dhammoti pariyattidhammādianekappabhedoti ayamettha viseso .
Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā .
2. Pavattivāravaṇṇanā
18-21.
Idhāpi
V0.306 ca pavattivārassa uppādavārādīsu tīsu antaravāresu ekekasmiṃ chaḷeva kālabhedā .Tesaṃ ekekasmiṃ kāle puggalavārādayo tayo vārā .
Te sabbepi anulomapaṭilomanayavasena duvidhāva
M0.307 honti .Tattha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye yathā khandhayamake rūpakkhandhamūlakāni cattāri , vedanākkhandhamūlakāni tīṇi , saññākkhandhamūlakāni dve , saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti .
Evaṃ ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa sotāyatanaṃ uppajjati ;
yassa vā pana sotāyatanaṃ uppajjati , tassa cakkhāyatanaṃ uppajjati ;
yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa ghāṇāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , rūpāyatanaṃ , saddāyatanaṃ , gandhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ , manāyatanaṃ , dhammāyatanaṃ , uppajjati ;
yassa vā pana dhammāyatanaṃ uppajjati , tassa cakkhāyatanaṃ uppajjatī ’’ ti evaṃ cakkhāyatanamūlakāni ekādasa .
‘‘ Yassa sotāyatanaṃ uppajjati , tassa ghānāyatanaṃ uppajjatī ’’ tiādinā nayena sotāyatanamūlakāni dasa ;
ghānāyatanamūlakāni nava , jivhāyatanamūlakāni aṭṭha ;
kāyāyatanamūlakāni satta ;
rūpāyatanamūlakāni cha ;
saddāyatanamūlakāni pañca ;
gandhāyatanamūlakāni cattāri ;
rasāyatanamūlakāni tīṇi ;
phoṭṭhabbāyatanamūlakāni dve ;
manāyatanamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena chasaṭṭhi yamakāni honti .
Tattha cakkhāyatanamūlakesu ekādasasu ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , rūpāyatanaṃ , manāyatanaṃ , dhammāyatanaṃ uppajjatī ’’ ti imāni pañceva vissajjitāni .
Tesu paṭhamaṃ vissajjetabbaṃ tāva vissajjitaṃ .
Dutiyaṃ kiñcāpi
P0.74 paṭhamena sadisavissajjanaṃ , cakkhusotāyatanānaṃ pavattiṭṭhāne pana ghānāyatanassa na ekantena pavattito ‘‘ kathaṃ nu kho etaṃ vissajjetabban ’’ ti vimatinivāraṇatthaṃ vissajjitaṃ .Rūpāyatanamanāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni asadisavissajjanattā vissajjitāni .
Sesesu jivhāyatanakāyāyatanehi tāva saddhiṃ dve yamakāni purimehi dvīhi saddhiṃ sadisavissajjanāni .
Saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthi .
Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehipi saddhiṃ tīṇi yamakāni purimehi dvīhi sadisavissajjanāneva hontīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni .
Sotāyatanamūlakesu yaṃ labbhati
V0.307 , taṃ purimehi sadisavissajjanamevāti ekampi pāḷiṃ nāruḷhaṃ .Ghānāyatanamūlakesu rūpāyatanena saddhiṃ ekaṃ , manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveti tīṇi yamakāni pāḷiṃ āruḷhāni .
Sesāni ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā nāruḷhāni .
Tathā jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni .
Rūpāyatanamūlakesu
M0.308 manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveyeva vissajjitāni .Gandharasaphoṭṭhabbehi pana saddhiṃ tīṇi rūpāyatanamanāyatanehi saddhiṃ sadisavissajjanāni .
Yatheva hettha ‘‘ sarūpakānaṃ acittakānan ’’ tiādi vuttaṃ , tathā idhāpi ‘‘ sarūpakānaṃ agandhakānaṃ , arasakānaṃ aphoṭṭhabbakānan ’’ ti yojanā veditabbā .
Gandhādīni cettha āyatanabhūtāneva adhippetāni .
Tasmā ‘‘ sarūpakānaṃ sagandhāyatanānan ’’ ti āyatanavasenettha attho daṭṭhabbo .
Saddāyatanamūlakāni atthābhāvato pāḷiṃ nāruḷhāneva .
Gandharasaphoṭṭhabbamūlakāni cattāri tīṇi dve ca heṭṭhimehi sadisavissajjanattā pāḷiṃ nāruḷhāni .
Manāyatanamūlakaṃ vissajjitamevāti evametāni paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye katipayayamakavissajjaneneva chasaṭṭhiyamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni .
Yathā ca puggalavāre , evaṃ okāsavārepi puggalokāsavārepi chasaṭṭhīti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye aṭṭhanavutisataṃ
P0.75 yamakāni honti .Yathā ca anulomanaye , evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle channavutādhikāni tīṇi yamakasatāni honti .
Tesu dvānavutādhikāni satta pucchāsatāni , caturāsītādhikāni ca pannarasa atthasatāni hontīti veditabbāni .
Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesūti sabbānipi chasattatādhikāni tevīsati yamakasatāni .
Tato diguṇā pucchā , tato diguṇā atthāti idamettha uppādavāre pāḷivavatthānaṃ .
Nirodhavārauppādanirodhavāresupi eseva nayoti .
Sabbasmimpi pavattivāre aṭṭhavīsāni ekasattati yamakasatāni .
Tato diguṇā pucchā , tato diguṇā atthā veditabbā .
Pāḷi pana manāyatanaṃ dhammāyatanañca ekasadisaṃ , nānaṃ natthi .
Upari pana ‘‘ vārasaṅkhepo hotī ’’ tiādīni vatvā tattha tattha saṅkhittā .
Tasmā yaṃ tattha tattha saṅkhittaṃ , taṃ sabbaṃ asammuyhantehi sallakkhetabbaṃ .
Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ .
Sacakkhukānaṃ asotakānan ti apāye jātibadhiraopapātikaṃ sandhāya vuttaṃ .
So hi sacakkhuko asotako hutvā upapajjati .
Yathāha
V0.308 –‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavanti .
Opapātikānaṃ petānaṃ
M0.309 , opapātikānaṃ asurānaṃ , opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ , opapātikānaṃ nerayikānaṃ ;jaccabadhirānaṃ upapattikkhaṇe dasāyatanāni pātubhavanti , cakkhāyatanaṃ rūpaghānagandhajivhārasakāyaphoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanan ’’ ti .
Sacakkhukānaṃ sasotakānan ti sugatiduggatīsu paripuṇṇāyatane ca opapātike rūpībrahmāno ca sandhāya vuttaṃ .
Te hi sacakkhukā sasotakā hutvā upapajjanti .
Yathāha –
‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti ;
kāmāvacarānaṃ devānaṃ , paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ , opapātikānaṃ petānaṃ , opapātikānaṃ asurānaṃ , opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ , opapātikānaṃ nerayikānaṃ , paripuṇṇāyatanānaṃ .
Rūpadhātuyā upapattikkhaṇe pañcāyatanāni pātubhavanti , cakkhāyatanaṃ rūpasotamanāyatanaṃ dhammāyatanan ’’ ti .
Aghānakānan ti brahmapārisajjādayo sandhāya vuttaṃ .
Te hi sacakkhukā aghānakā hutvā upapajjanti .
Kāmadhātuyaṃ
P0.76 pana aghānako opapātiko natthi .Yadi bhaveyya ‘‘ kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī ’’ ti vedayya .
Yo gabbhaseyyako pana aghānako siyā , so ‘‘ sacakkhukānan ’’ ti vacanato idha anadhippeto .
Sacakkhukānaṃ saghānakānan ti jaccabadhirampi paripuṇṇāyatanampi opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ .
Saghānakānaṃ acakkhukānan ti jaccandhampi jaccabadhirampi opapātikaṃ sandhāya vuttameva .
Saghānakānaṃ sacakkhukānan ti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sarūpakānaṃ acakkhukānan ti ettha jaccandhajaccabadhiraopapātikesu aññataropi gabbhaseyyakopi labbhatiyeva .
Sacittakānaṃ acakkhukānan ti ettha heṭṭhā vuttehi jaccandhādīhi tīhi saddhiṃ arūpinopi labbhanti .
Acakkhukānan ti ettha purimapade vuttehi catūhi saddhiṃ asaññasattāpi labbhanti .
Sarūpakānaṃ aghānakānan ti ettha gabbhaseyyakā ca asaññasattā ca sesarūpībrahmāno ca labbhanti .
Sacittakānaṃ aghānakānan ti ettha gabbhaseyyakā ca rūpārūpabrahmāno ca labbhanti .
Acittakānaṃ arūpakānan tipadesu pana ekavokāracatuvokārasattāva labbhantīti iminā nayena sabbesu puggalavāresu puggalavibhāgo veditabbo .
22-254.
Okāsavāre yattha cakkhāyatanan ti rūpībrahmalokaṃ pucchati .
Teneva āmantāti vuttaṃ
V0.309 .Tasmiñhi tale niyamato tāni āyatanāni
M0.310 paṭisandhiyaṃ uppajjanti .Idamettha nayamukhaṃ .
Iminā nayamukhena sakalepi pavattivāre attho veditabbo .
Pariññāvāro khandhayamake vuttanayoyevāti .
Pavattivāravaṇṇanā .
Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .