Issues
Select Version
Yamakappakaraṇa-aṭṭhakathā

2. Pavattivāravaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Pavattivāravaṇṇanā

18-21.
IdhāpiV0.306 ca pavattivārassa uppādavārādīsu tīsu antaravāresu ekekasmiṃ chaḷeva kālabhedā .
Tesaṃ ekekasmiṃ kāle puggalavārādayo tayo vārā .
Te sabbepi anulomapaṭilomanayavasena duvidhāvaM0.307 honti .
Tattha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye yathā khandhayamake rūpakkhandhamūlakāni cattāri , vedanākkhandhamūlakāni tīṇi , saññākkhandhamūlakāni dve , saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti .
Evaṃ ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa sotāyatanaṃ uppajjati ;
yassa vā pana sotāyatanaṃ uppajjati , tassa cakkhāyatanaṃ uppajjati ;
yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa ghāṇāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , rūpāyatanaṃ , saddāyatanaṃ , gandhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ , manāyatanaṃ , dhammāyatanaṃ , uppajjati ;
yassa vā pana dhammāyatanaṃ uppajjati , tassa cakkhāyatanaṃ uppajjatī ’’ ti evaṃ cakkhāyatanamūlakāni ekādasa .
‘‘ Yassa sotāyatanaṃ uppajjati , tassa ghānāyatanaṃ uppajjatī ’’ tiādinā nayena sotāyatanamūlakāni dasa ;
ghānāyatanamūlakāni nava , jivhāyatanamūlakāni aṭṭha ;
kāyāyatanamūlakāni satta ;
rūpāyatanamūlakāni cha ;
saddāyatanamūlakāni pañca ;
gandhāyatanamūlakāni cattāri ;
rasāyatanamūlakāni tīṇi ;
phoṭṭhabbāyatanamūlakāni dve ;
manāyatanamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena chasaṭṭhi yamakāni honti .
Tattha cakkhāyatanamūlakesu ekādasasu ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , rūpāyatanaṃ , manāyatanaṃ , dhammāyatanaṃ uppajjatī ’’ ti imāni pañceva vissajjitāni .
Tesu paṭhamaṃ vissajjetabbaṃ tāva vissajjitaṃ .
Dutiyaṃ kiñcāpiP0.74 paṭhamena sadisavissajjanaṃ , cakkhusotāyatanānaṃ pavattiṭṭhāne pana ghānāyatanassa na ekantena pavattito ‘‘ kathaṃ nu kho etaṃ vissajjetabban ’’ ti vimatinivāraṇatthaṃ vissajjitaṃ .
Rūpāyatanamanāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni asadisavissajjanattā vissajjitāni .
Sesesu jivhāyatanakāyāyatanehi tāva saddhiṃ dve yamakāni purimehi dvīhi saddhiṃ sadisavissajjanāni .
Saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthi .
Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehipi saddhiṃ tīṇi yamakāni purimehi dvīhi sadisavissajjanāneva hontīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni .
Sotāyatanamūlakesu yaṃ labbhatiV0.307 , taṃ purimehi sadisavissajjanamevāti ekampi pāḷiṃ nāruḷhaṃ .
Ghānāyatanamūlakesu rūpāyatanena saddhiṃ ekaṃ , manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveti tīṇi yamakāni pāḷiṃ āruḷhāni .
Sesāni ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā nāruḷhāni .
Tathā jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni .
RūpāyatanamūlakesuM0.308 manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveyeva vissajjitāni .
Gandharasaphoṭṭhabbehi pana saddhiṃ tīṇi rūpāyatanamanāyatanehi saddhiṃ sadisavissajjanāni .
Yatheva hettha ‘‘ sarūpakānaṃ acittakānan ’’ tiādi vuttaṃ , tathā idhāpi ‘‘ sarūpakānaṃ agandhakānaṃ , arasakānaṃ aphoṭṭhabbakānan ’’ ti yojanā veditabbā .
Gandhādīni cettha āyatanabhūtāneva adhippetāni .
Tasmā ‘‘ sarūpakānaṃ sagandhāyatanānan ’’ ti āyatanavasenettha attho daṭṭhabbo .
Saddāyatanamūlakāni atthābhāvato pāḷiṃ nāruḷhāneva .
Gandharasaphoṭṭhabbamūlakāni cattāri tīṇi dve ca heṭṭhimehi sadisavissajjanattā pāḷiṃ nāruḷhāni .
Manāyatanamūlakaṃ vissajjitamevāti evametāni paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye katipayayamakavissajjaneneva chasaṭṭhiyamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni .
Yathā ca puggalavāre , evaṃ okāsavārepi puggalokāsavārepi chasaṭṭhīti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye aṭṭhanavutisataṃP0.75 yamakāni honti .
Yathā ca anulomanaye , evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle channavutādhikāni tīṇi yamakasatāni honti .
Tesu dvānavutādhikāni satta pucchāsatāni , caturāsītādhikāni ca pannarasa atthasatāni hontīti veditabbāni .
Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesūti sabbānipi chasattatādhikāni tevīsati yamakasatāni .
Tato diguṇā pucchā , tato diguṇā atthāti idamettha uppādavāre pāḷivavatthānaṃ .
Nirodhavārauppādanirodhavāresupi eseva nayoti .
Sabbasmimpi pavattivāre aṭṭhavīsāni ekasattati yamakasatāni .
Tato diguṇā pucchā , tato diguṇā atthā veditabbā .
Pāḷi pana manāyatanaṃ dhammāyatanañca ekasadisaṃ , nānaṃ natthi .
Upari pana ‘‘ vārasaṅkhepo hotī ’’ tiādīni vatvā tattha tattha saṅkhittā .
Tasmā yaṃ tattha tattha saṅkhittaṃ , taṃ sabbaṃ asammuyhantehi sallakkhetabbaṃ .
Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ .
Sacakkhukānaṃ asotakānan ti apāye jātibadhiraopapātikaṃ sandhāya vuttaṃ .
So hi sacakkhuko asotako hutvā upapajjati .
YathāhaV0.308 –
‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavanti .
Opapātikānaṃ petānaṃM0.309 , opapātikānaṃ asurānaṃ , opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ , opapātikānaṃ nerayikānaṃ ;
jaccabadhirānaṃ upapattikkhaṇe dasāyatanāni pātubhavanti , cakkhāyatanaṃ rūpaghānagandhajivhārasakāyaphoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanan ’’ ti .
Sacakkhukānaṃ sasotakānan ti sugatiduggatīsu paripuṇṇāyatane ca opapātike rūpībrahmāno ca sandhāya vuttaṃ .
Te hi sacakkhukā sasotakā hutvā upapajjanti .
Yathāha –
‘‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti ;
kāmāvacarānaṃ devānaṃ , paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ , opapātikānaṃ petānaṃ , opapātikānaṃ asurānaṃ , opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ , opapātikānaṃ nerayikānaṃ , paripuṇṇāyatanānaṃ .
Rūpadhātuyā upapattikkhaṇe pañcāyatanāni pātubhavanti , cakkhāyatanaṃ rūpasotamanāyatanaṃ dhammāyatanan ’’ ti .
Aghānakānan ti brahmapārisajjādayo sandhāya vuttaṃ .
Te hi sacakkhukā aghānakā hutvā upapajjanti .
KāmadhātuyaṃP0.76 pana aghānako opapātiko natthi .
Yadi bhaveyya ‘‘ kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī ’’ ti vedayya .
Yo gabbhaseyyako pana aghānako siyā , so ‘‘ sacakkhukānan ’’ ti vacanato idha anadhippeto .
Sacakkhukānaṃ saghānakānan ti jaccabadhirampi paripuṇṇāyatanampi opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ .
Saghānakānaṃ acakkhukānan ti jaccandhampi jaccabadhirampi opapātikaṃ sandhāya vuttameva .
Saghānakānaṃ sacakkhukānan ti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sarūpakānaṃ acakkhukānan ti ettha jaccandhajaccabadhiraopapātikesu aññataropi gabbhaseyyakopi labbhatiyeva .
Sacittakānaṃ acakkhukānan ti ettha heṭṭhā vuttehi jaccandhādīhi tīhi saddhiṃ arūpinopi labbhanti .
Acakkhukānan ti ettha purimapade vuttehi catūhi saddhiṃ asaññasattāpi labbhanti .
Sarūpakānaṃ aghānakānan ti ettha gabbhaseyyakā ca asaññasattā ca sesarūpībrahmāno ca labbhanti .
Sacittakānaṃ aghānakānan ti ettha gabbhaseyyakā ca rūpārūpabrahmāno ca labbhanti .
Acittakānaṃ arūpakānan tipadesu pana ekavokāracatuvokārasattāva labbhantīti iminā nayena sabbesu puggalavāresu puggalavibhāgo veditabbo .
22-254.
Okāsavāre yattha cakkhāyatanan ti rūpībrahmalokaṃ pucchati .
Teneva āmantāti vuttaṃV0.309 .
Tasmiñhi tale niyamato tāni āyatanāniM0.310 paṭisandhiyaṃ uppajjanti .
Idamettha nayamukhaṃ .
Iminā nayamukhena sakalepi pavattivāre attho veditabbo .
Pariññāvāro khandhayamake vuttanayoyevāti .
Pavattivāravaṇṇanā .
Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .