Uddesavāravaṇṇanā
1. Mūlayamakaṃ
V0.287 , khandhayamakaṃ , āyatanayamakaṃ , dhātuyamakaṃ , saccayamakaṃ , saṅkhārayamakaṃ , anusayayamakaṃ , cittayamakaṃ , dhammayamakaṃ , indriyayamakanti imesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattanti hi vuttaṃ .Tattha yesaṃ dasannaṃ yamakānaṃ vasena idaṃ pakaraṇaṃ dasavidhena vibhattaṃ , tesañceva imassa ca pakaraṇassa nāmattho tāva evaṃ veditabbo – kenaṭṭhena yamakanti ?
Yugaḷaṭṭhena .
Yugaḷañhi yamakanti vuccati –
‘ yamakapāṭihāriyaṃ , yamakasālā ’ tiādīsu viya .
Iti yugaḷasaṅkhātānaṃ yamakānaṃ vasena desitattā imesu dasasu ekekaṃ yamakaṃ nāma .
Imesaṃ pana yamakānaṃ samūhabhāvato sabbampetaṃ pakaraṇaṃ yamakanti veditabbaṃ .
Tattha mūlavasena pucchāvissajjanaṃ katvā desitattā dasannaṃ tāva sabbapaṭhamaṃ mūlayamakanti vuttaṃ .
Tassa uddesavāro , niddesavāroti dve vārā honti
M0.288 .Tesu uddiṭṭhānukkamena niddisitabbattā uddesavāro paṭhamo .
Tassa ye keci kusalā dhammā , sabbe te kusalamūlā ;
ye vā pana kusalamūlā , sabbe te dhammā kusalāti idaṃ yamakaṃ ādi
P0.53 .Tassa kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti vā , tesaññeva atthānaṃ vasena anulomapaṭilomato pavattapāḷidhammavasena dhammayamakanti vā , anulomapaṭilomato pavattapucchāvasena pucchāyamakanti vā tidhā yamakabhāvo veditabbo .
Sesesupi eseva nayo .
Idāni imesaṃ yamakānaṃ vasena desite imasmiṃ mūlayamake uddesavārassa tāva nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva evaṃ veditabbaṃ – kusalattikamātikāya hi ‘ kusalā dhammā ’ ti idaṃ ādipadaṃ nissāya mūlanayo , mūlamūlanayo , mūlakanayo , mūlamūlakanayoti ime cattāro nayā honti .
Tesaṃ ekekasmiṃ naye mūlayamakaṃ , ekamūlayamakaṃ , aññamaññamūlayamakanti tīṇi tīṇi yamakāni .
Evaṃ catūsu nayesu dvādasa yamakāni , ekekasmiṃ
V0.288 yamake anulomapaṭilomavasena dve dve pucchāti catuvīsati pucchā , ekekāya pucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthāti aṭṭhacattālīsa atthāti .Tattha ye keci kusalā dhammāti kusalesu ‘‘ kusalā nu kho , na kusalā nu kho ’’ ti sandehābhāvato imasmiṃ pade sanniṭṭhānattho veditabbo .
Sabbe te kusalamūlāti ‘‘ sabbe te kusalā dhammā kusalamūlā nu kho , nanu kho ’’ ti evaṃ vimativasena pucchitattā imasmiṃ pade saṃsayattho veditabbo .
So ca kho veneyyānaṃ saṃsayaṭṭhāne saṃsayadīpanatthaṃ vutto , tathāgatassa pana saṃsayo nāma natthi .
Ito paresupi pucchāpadesu eseva nayo .
Yathā ca kusalapadaṃ nissāya ime cattāro nayā , ekekasmiṃ naye tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena dvādasa yamakāni , ekekasmiṃ yamake dvinnaṃ dvinnaṃ pucchānaṃ vasena catuvīsati pucchā ;
ekekāya pucchāya dvinnaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena aṭṭhacattālīsa atthā ca honti .
Akusalapadaṃ nissāyapi tatheva .
Abyākatapadaṃ nissāyapi tatheva .
Tīṇipi padāni ekato katvā niddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ nissāyapi tathevāti kusalattikamātikāya catūsu padesu sabbepi soḷasa nayā , aṭṭhacattālīsa yamakāni
M0.289 , channavutiP0.54 pucchā , dvenavutisataṃ atthā ca uddesavasena vuttāti veditabbā .Ettāvatā mūlavāro nāma paṭhamaṃ uddiṭṭho hoti .
Tato paraṃ ye keci kusalā dhammā , sabbe te kusalahetūtiādayo tasseva mūlavārassa vevacanavasena nava vārā uddiṭṭhā .
Iti mūlavāro , hetuvāro , nidānavāro , sambhavavāro , pabhavavāro , samuṭṭhānavāro , āhāravāro , ārammaṇavāro , paccayavāro , samudayavāroti sabbepi dasa vārā honti .
Tattha mūlavāre āgataparicchedeneva sesesupi nayādayo veditabbāti sabbesupi dasasu vāresu saṭṭhisatanayā , asītiadhikāni cattāri yamakasatāni , saṭṭhiadhikāni navapucchāsatāni , vīsādhikāni ekūnavīsati atthasatāni ca uddiṭṭhānīti veditabbāni .
Evaṃ tāva uddesavāre nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānameva veditabbaṃ .
Mūlaṃ hetu nidānañcāti gāthā dasannampi vārānaṃ uddānagāthā nāma .
Tattha mūlādīni sabbānipi kāraṇavevacanāneva .
Kāraṇañhi patiṭṭhānaṭṭhena mūlaṃ .
Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu .
‘ Handa , naṃ gaṇhāthā ’ ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ .
Etasmā phalaṃ sambhotīti sambhavo .
Pabhavatīti pabhavo .
Samuṭṭhāti ettha phalaṃ , etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ .
Attano phalaṃ āharatīti āhāro .
Appaṭikkhipitabbena attano phalena ālambiyatīti ālambaṇaṃ .
Etaṃ paṭicca appaṭikkhipitvā phalaṃ eti pavattatīti paccayo .
Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo .
Evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo .
Uddesavāravaṇṇanā .