8. Cittayamakaṃ
Uddesavāravaṇṇanā
1-62.
Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesameva saṅgaṇhitvā anusayayamakānantaraṃ desitassa cittayamakassa atthavaṇṇanā hoti .
Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ .
Imasmiñhi cittayamake mātikāṭhapanaṃ , ṭhapitamātikāya vissajjananti dve vārā honti .
Tattha mātikāṭhapane puggalavāro , dhammavāro , puggaladhammavāroti āditova tayo suddhikamahāvārā honti .
Tattha ‘‘ yassa cittaṃ uppajjati , na nirujjhatī ’’ ti evaṃ puggalavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggalavāro nāma .
‘‘ Yaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhatī ’’ ti evaṃ dhammavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato dhammavāro nāma .
‘‘ Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhatī ’’ ti evaṃ ubhayavasena
M0.332 cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃV0.331 dīpento gato puggaladhammavāro nāma .Tato
P0.99 ‘‘ yassa sarāgaṃ cittan ’’ ti soḷasannaṃ padānaṃ vasena apare sarāgādipadavisesitā soḷasa puggalavārā , soḷasa dhammavārā , soḷasa puggaladhammavārāti aṭṭhacattālīsaṃ missakavārā honti .Te sarāgādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittā .
Tato ‘‘ yassa kusalaṃ cittan ’’ tiādinā nayena chasaṭṭhidvisatasaṅkhānaṃ abhidhammamātikāpadānaṃ vasena apare kusalādipadavisesitā chasaṭṭhidvisatapuggalavārā , chasaṭṭhidvisatadhammavārā chasaṭṭhidvisatapuggaladhammavārāti aṭṭhanavutisattasatā missakavārā honti .
Tepi kusalādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittāyeva .
Yānipettha sanidassanādīni padāni cittena saddhiṃ na yujjanti , tāni moghapucchāvasena ṭhapitāni .
Tesu pana tīsu vāresu sabbapaṭhame suddhikapuggalamahāvāre uppādanirodhakālasambhedavāro , uppāduppannavāro , nirodhuppannavāro , uppādavāro , nirodhavāro , uppādanirodhavāro uppajjamānanirodhavāro , uppajjamānuppannavāro , nirujjhamānuppannavāro , uppannuppādavāro , atītānāgatavāro , uppannuppajjamānavāro , niruddhanirujjhamānavāro , atikkantakālavāroti cuddasa antaravārā .
Tesu uppādavāro , nirodhavāro , uppādanirodhavāroti imesu tīsu vāresu anulomapaṭilomavasena cha cha katvā aṭṭhārasa yamakāni .
Uppannuppādavāre atītānāgatakālavasena anulomato dve , paṭilomato dveti cattāri yamakāni .
Sesesu ādito niddiṭṭhesu tīsu , anantare niddiṭṭhesu tīsu ;
avasāne niddiṭṭhesu catūsūti dasasu vāresu anulomato ekaṃ , paṭilomato ekanti dve dve katvā vīsati yamakāni .
Evaṃ sabbesupi cuddasasu antaravāresu dvācattālīsa yamakāni , caturāsīti pucchā aṭṭhasaṭṭhiatthasataṃ hoti .
Yathā ca ekasmiṃ suddhikapuggalamahāvāre , tathā suddhikadhammavārepi suddhikapuggaladhammavārepīti tīsu mahāvāresu chabbīsatiyamakasataṃ , tato diguṇā pucchā , tato diguṇā atthā ca veditabbā .
Idaṃ pana vārattayaṃ sarāgādivasena soḷasaguṇaṃ , kusalādivasena chasaṭṭhidvisataguṇaṃ katvā imasmiṃ cittayamake anekāni yamakasahassāni , tato diguṇā pucchā , tato diguṇā atthā ca hontīti
P0.100 .Pāṭho pana saṃkhittoti .
Evaṃ tāva imasmiṃ cittayamake pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ .
Mātikāṭhapanavaṇṇanā .
Niddeso
1. Puggalavāravaṇṇanā
63. Idāni
M0.333V0.332 ṭhapitānukkamena mātikaṃ vissajjetuṃ yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatītiādi āraddhaṃ .Tattha uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati .
Tassa cittan ti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati .
Tesaṃ cittan ti yesaṃ paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇo vattati , etesaṃ tadeva cuticittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma , bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati .
Idāni pana bhaṅgaṃ patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati , tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati .
Itaresan ti pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ nirujjhissati ceva uppajjissati cāti yaṃ taṃ uppādakkhaṇappattaṃ taṃ nirujjhissateva .
Aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca .
Dutiyapucchāvissajjanepi tathārūpasseva khīṇāsavassa cittaṃ sandhāya ‘ āmantā ’ ti vuttaṃ .
Nuppajjati nirujjhatīti bhaṅgakkhaṇe arahato pacchimacittampi sesānaṃ bhijjamānacittampi .
Tato paṭṭhāya pana arahato cittaṃ na nirujjhissatīti sakkā vattuṃ uppajjissatīti pana na sakkā .
Sesānaṃ uppajjissatīti sakkā vattuṃ , na nirujjhissatīti na sakkā .
Tasmā ‘ no ’ ti paṭisedho kato .
Dutiyapañhe yassa cittaṃ na nirujjhissati , uppajjissatīti so puggaloyeva natthi , tasmā natthīti paṭikkhepo kato .
65-82.
Uppannan ti uppādasamaṅginopetaṃ nāmaṃ .
Uppādaṃ patvā aniruddhassāpi .
Tattha uppādasamaṅgitaṃ sandhāya
P0.101 ‘ āmantā ’ ti , uppādaṃ patvā aniruddhabhāvaṃ sandhāya ‘‘ tesaṃ cittaṃ uppannan ’’ ti vuttaṃ .Anuppannan ti uppādaṃ appattaṃ .
Tesaṃ cittaṃ uppajjitthāti etthāpi sabbesaṃ tāva cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāma , nirodhasamāpannānaṃ nirodhato pubbe uppannapubbattā , asaññasattānaṃ saññībhave uppannapubbattā .
Uppajjittha ceva uppajjati cāti uppādaṃ pattattā uppajjittha , anatītattā uppajjati nāmāti attho .
Uppādakkhaṇe
V0.333 anāgatañcāti uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittanti attho . 83. Atikkantakālavāre uppajjamānaṃ khaṇan ti uppādakkhaṇaṃ .
Tattha kiñcāpi uppādakkhaṇo uppajjamāno nāma na hoti , uppajjamānassa pana khaṇattā evaṃ
M0.334 vutto .Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālan ti na ciraṃ vītikkantaṃ tameva pana uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālanti saṅkhaṃ gacchati .
Nirujjhamānaṃ khaṇan ti nirodhakkhaṇaṃ .
Tattha kiñcāpi nirodhakkhaṇo nirujjhamāno nāma na hoti , nirujjhamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto .
Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālan ti kiṃ tassa cittaṃ evaṃ nirodhakkhaṇampi vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti pucchati .
Tattha yasmā bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ hoti , nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti .
Atītaṃ pana cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma , tasmā ‘‘ bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ , bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ , atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantaṃ bhaṅgakkhaṇañca vītikkantanti vissajjanamāha .
Dutiyapañhassa vissajjane yasmā atītaṃ cittaṃ ubhopi khaṇe vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti , tasmā atītaṃ cittanti vuttaṃ .
Paṭilomapañhassa vissajjane yasmā uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti , tesaṃ khaṇānaṃ
P0.102 avītikkantattā .Tasmā ‘‘ uppādakkhaṇe cittaṃ anāgataṃ cittan ’’ ti vuttaṃ .
Dutiyavissajjanaṃ pākaṭameva .
84-113.
Dhammavārepi imināvupāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo .
Puggaladhammavāro dhammavāragatikoyeva .
114-116.
Sabbepi missakavārā yassa sarāgaṃ cittan tiādinā nayena mukhamattaṃ dassetvā saṅkhittā .
Vitthāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .
Tesu pana ‘‘ yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhati ;
tassa cittaṃ nirujjhissati , nuppajjissatī ’’ ti evaṃ vitthāretabbatāya pucchāva sadisā hoti .
Yasmā pana sarāgaṃ cittaṃ pacchimacittaṃ na hoti , tasmā ‘‘ yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhati ;
tassa cittaṃ nirujjhissati , nuppajjissatīti
V0.334 no ’’ ti evaṃ vissajjitabbattā vissajjanaṃ asadisaṃ hoti .Taṃ taṃ tassā tassā pucchāya anurūpavasena veditabbanti .
Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .