1. Nakulapitusuttavaṇṇanā
1. Bhaggā
V2.179M2.201 nāma jānapadino rājakumārā .Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘ bhaggā ’’ tveva vuccatīti katvā vuttaṃ ‘‘ evaṃnāmake janapade ’’ ti , evaṃ bahuvacanavasena laddhanāme ’’ ti attho .
Tasmiṃ vanasaṇḍeti yo pana vanasaṇḍo pubbe migānaṃ abhayatthāya dinno , tasmiṃ vanasaṇḍe .
Yasmā so gahapati tasmiṃ nagare ‘‘ nakulapitā ’’ ti puttassa vasena paññāyittha , tasmā vuttaṃ ‘‘ nakulapitā ’’ ti nakulassa nāma dārakassa pitāti attho .
Bhariyāpissa ‘‘ nakulamātā ’’ ti paññāyittha .
Jarājiṇṇoti
V2.180 jarāvasena jiṇṇo , na byādhiādīnaṃ vasena jiṇṇo .Vayovuḍḍhoti jiṇṇattā eva vayovuḍḍhippattiyā vuḍḍho , na sīlādivuḍḍhiyā .
Jātiyā mahantatāya cirarattatāya jātimahallako .
Tiyaddhagatoti paṭhamo majjhimo pacchimoti tayo addhe gato .
Tattha paṭhamaṃ dutiyañca atikkantattā pacchimaṃ upagatattā vayoanuppatto .
Āturakāyoti dukkhavedanāpavisatāya anassādakāyo .
Gelaññaṃ pana dukkhagatikanti
M2.202 ‘‘ gilānakāyo ’’ ti vuttaṃ .Tathā hi saccavibhaṅge ( vibha .190 ādayo ) dukkhasaccaniddese dukkhaggahaṇeneva gahitattā byādhi na niddiṭṭho .
Niccapaggharaṇaṭṭhenāti sabbadā asucipaggharaṇabhāvena .
So panassa āturabhāvenāti āha –
‘‘ āturaṃyeva nāmā ’’ ti .
Visesenāti adhikabhāvena .
Āturatīti āturo .
Saṅgāmappatto santattakāyo .
Jarāya āturatā jarāturatā .
Kusalapakkhavaḍḍhanena mano bhāventīti manobhāvanīyā .
Manasā vā bhāvanīyā sambhāvanīyāti manobhāvanīyā .
Anusāsatūti anu anu sāsatūti ayamettha atthoti āha –
‘‘ punappunaṃ sāsatū ’’ ti .
Aparāparaṃ pavattitaṃ hitavacanaṃ .
Anotiṇṇe vatthusmiṃ yo evaṃ karoti , tassa ayaṃ guṇo dosoti vacanaṃ .
Tantivasenāti tantisannissayena ayaṃ anusāsanī nāma .
Paveṇīti tantiyā eva vevacanaṃ .
Aṇḍaṃ viya bhūtoti adhikopamā kāyassa aṇḍakosato abaladubbalabhāvato .
Tenāha ‘‘ aṇḍaṃ hī ’’ tiādi .
Bāloyeva tādisattabhāvasamaṅgī muhuttampi ārogyaṃ paṭijānanto .
Vippasannānīti pakatimākāraṃ atikkamitvā visesena pasannāni .
Tenāha –
‘‘ suu pasannānī ’’ ti .
Pasannacittasamuṭṭhitarūpasampadāhi tāhi tassa mukhavaṇṇassa pārisuddhīti āha –
‘‘ parisuddhoti niddoso ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ nirupakkilesatāyā ’’ tiādi .
Etenevassindriyavippasannatākāraṇampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ .
Esa mukhavaṇṇo .
Nayaggāhapaññā kiresāti idaṃ anāvajjanavaseneva vuttabhāvaṃ sandhāyāha .
Yaṃ neva puttassātiādi ‘‘ ovadatu no , bhante , bhagavā yathā mayaṃ paralokepi aññamaññaṃ samāgaccheyyāmā ’’ ti vuttavacanaṃ sandhāya vuttameva .
Madhuradhammadesanāyeva satthu sammukhā paṭiladdhā , tassa attano pemagāravagahitattā ‘‘ amatābhiseko ’’ ti veditabbo .
Idaṃ padadvayaṃ .
Ārakattā kilesehi maggena samucchinnattā .
Anayeti avaḍḍhiyaṃ , anattheti attho .
Anaye vā anupāye .
Na iriyanato avattanato .
Ayeti vaḍḍhiyaṃ atthe upāye ca .
Araṇīyatoti payirupāsitabbato .
Niruttinayena padasiddhi veditabbā purimesu atthavikappesu
M2.203 , pacchimeV2.181 pana saddasatthavasenapi .Yadipi ariyasaddo ‘‘ ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.35) visuddhāsayapayogesu puthujjanesupi vaṭṭati , idha pana ariyamaggādhigamena sabbalokuttarabhāvena ca ariyabhāvo adhippetoti dassento āha –
‘‘ buddhā cā ’’ tiādi .
Tattha paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti idaṃ ‘‘ ariyā sappurisā ’’ ti idha vuttapadānaṃ atthaṃ asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ .
Yasmā pana nippariyāyato ariyasappurisabhāvā abhinnasabhāvā , tasmā ‘‘ sabbeva vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettāvatā hi buddhasāvako vutto , tassa hi ekantena kalyāṇamitto icchitabbo parato ghosamantarena paṭhamamaggassa anuppajjanato .
Visesato cassa bhagavāva ‘‘ kalyāṇamitto ’’ ti adhippeto .
Vuttañhetaṃ ‘‘ mamañhi , ānanda , kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī ’’ tiādi ( saṃ . ni .1.129;5.2).
So eva ca aveccapasādādhigamena daḷhabhatti nāma .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ , taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī ’’ ti ( udā .45; cūḷava .385).
Kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti ettha kataṃ jānātīti kataññū .
Kataṃ viditaṃ pākaṭaṃ karotīti katavedī .
Paccekabuddhā hi anekesupi kappasatasahassesu kataṃ upakāraṃ jānanti , katañca pākaṭaṃ karonti satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā .
Tathā saṃsāradukkhadukkhitassa sakkaccaṃ karonti kiccaṃ , yaṃ attanā kātuṃ sakkā .
Sammāsambuddho pana kappānaṃ asaṅkhyeyyasahassesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānanti , pākaṭañca karonti .
Sīho viya ca evaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karontena buddhakiccaṃ karonti .
Yāya paṭipattiyā ariyā diṭṭhā nāma honti , tassā appaṭipajjanaṃ , tattha ca ādarābhāvo ariyānaṃ adassanasīlatā , na ca dassane sādhukāritāti veditabbā .
Cakkhunā adassāvīti ettha cakkhu nāma na maṃsacakkhu eva , atha kho dibbacakkhupīti āha ‘‘ dibbacakkhunā vā ’’ ti .
Ariyabhāvoti yehi yogato ‘‘ ariyā ’’ ti vuccanti , te maggaphaladhammā daṭṭhabbā .
Tatrāti ñāṇadassanasseva dassanabhāve .
Vatthūti adhippetatthañāpanakāraṇaṃ .
Evaṃ vuttepīti evaṃ aññāpadesena attupanāyikaṃ katvā
M2.204 vuttepi .Dhamman ti lokuttaradhammaṃ , catusaccadhammaṃ vā .
Ariyakaradhammā aniccānupassanādayo , vipassiyamānā vā aniccādayo , cattāri vā ariyasaccāni .
Avinītoti
V2.182 na vinīto adhisīlasikkhādīnaṃ vasena na sikkhito .Yesaṃ saṃvaravinayādīnaṃ abhāvena ayaṃ ‘‘ avinīto ’’ ti vuccati , te tāva dassetuṃ ‘‘ duvidho vinayo nāmā ’’ tiādimāha .
Tattha sīlasaṃvaroti pātimokkhasaṃvaro veditabbo , so ca atthato kāyikavācasiko avītikkamo .
Satisaṃvaroti indriyārakkhā , sā ca tathāpavattā satiyeva .
Ñāṇasaṃvaroti ‘‘ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī ’’ ti ( su . ni .1041) vatvā ‘‘ paññāyete pidhīyare ’’ ti ( su . ni .1041) vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjāavasiṭṭhakilesānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti veditabbaṃ .
Khantisaṃvaroti adhivāsanā , sā ca tathāpavattā khandhā , adoso vā ,‘‘ paññā ’’ ti keci vadanti .
Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva .
Tena tena aṅgena tassa tassa aṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ .
Vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ .
Sesapadattayepi eseva nayo .
Iminā pātimokkhasaṃvarenātiādi sīlasaṃvarādīnaṃ vivaraṇaṃ .
Tattha samupetoti iti -saddo ādiattho .
Tena ‘‘ upagato ’’ tiādinā vibhaṅge ( vibha .511) āgataṃ saṃvaravibhaṅgaṃ dasseti .
Kāyaduccaritādīnan ti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritādīnaṃ muṭṭhasaccasaṅkhātassa pamādassa , abhijjhādīnaṃ vā akkhantiaññāṇakosajjānañca .
Saṃvaraṇatoti pidahanato , vinayanatoti kāyavācācittānaṃ virūpapavattiyā vinayanato , kāyaduccaritādīnaṃ vā apanayanato , kāyādīnaṃ vā jimhapavattiṃ vicchinditvā ujukanayanatoti attho .
Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva saṃvaraṇaṃ vinayanañca veditabbaṃ .
Yaṃ pahānanti sambandho .
‘‘ Nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesū ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Nanu nāmarūpaparicchedapaccayapariggahakaṅkhāvitaraṇāni na vipassanāñāṇāni sammasanākārena appavattanato ?
Saccametaṃ , vipassanāñāṇassa pana adhiṭṭhānabhāvato evaṃ vuttaṃ .
Nāmarūpamattamidaṃ ,‘‘ natthi ettha attā vā attaniyaṃ
M2.205 vā ’’ ti evaṃ pavattañāṇaṃ nāmarūpavavatthānaṃ .Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye , sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi , sā ca ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ ti evaṃ pavattā attadiṭṭhi .
Tassa nāmarūpassa kammāvijjādipaccayapariggaṇhanañāṇaṃ paccayapariggaho .
‘‘ Natthi hetu , natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā ’’ tiādinayappavattā ahetudiṭṭhi .
‘‘ Issarapurisapajāpatipakatiaṇukālādīhi loko pavattati nivattati cā ’’ ti tathā tathā pavattā diṭṭhi visamahetudiṭṭhi .
Tassevāti paccayapariggahasseva .
Kaṅkhāvitaraṇenāti yathā etarahi nāmarūpassa kammādipaccayato uppatti , evaṃ atīte anāgatepīti tīsu kālesu vicikicchāpanayanañāṇena .
Kathaṃkathībhāvassāti ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ
V2.183 atītamaddhānan ’’ tiādinayapavattāya ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) saṃsayappavattiyā .Kalāpasammasanenāti ‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.48-49) khandhapañcakaṃ ekādasasu okāsesu pakkhipitvā sammasanavasena pavattena vipassanāñāṇena .
Ahaṃ mamāti gāhassāti ‘‘ attā attaniyan ’’ ti gahaṇassa .
Maggāmaggavavatthānenāti maggāmaggañāṇavisuddhiyā .
Amagge maggasaññāyāti amagge obhāsādike ‘‘ maggo ’’ ti uppannasaññāya .
Yasmā sammadeva saṅkhārānaṃ udayaṃ passanto ‘‘ evamete saṅkhārā anurūpakāraṇato uppajjanti , na pana ucchijjantī ’’ ti gaṇhāti , tasmā vuttaṃ ‘‘ udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā ’’ ti .
Yasmā pana saṅkhārānaṃ vayaṃ ‘‘ yadipime saṅkhārā avicchinnā vattanti , uppannuppannā pana appaṭisandhikā nirujjhantevā ’’ ti passato kuto sassataggāho .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ vayadassanena sassatadiṭṭhiyā ’’ ti .
Bhayadassanenāti bhayatūpaṭṭhānañāṇena .
Sabhayeti sabbabhayānaṃ ākarabhāvato sakaladukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhāvato ca sabhaye khandhapañcake .
Abhayasaññāyāti ‘‘ abhayaṃ kheman ’’ ti uppannasaññāya .
Assādasaññā nāma pañcupādānakkhandhesu assādanavasena pavattasaññā , yo ‘‘ ālayābhiniveso ’’ tipi vuccati .
Abhiratisaññā tattheva abhiramaṇavasena pavattasaññā , yā ‘‘ nandī ’’ tipi vuccati .
Amuccitukāmatā ādānaṃ .
Anupekkhā saṅkhārehi anibbindanaṃ , sālayatāti attho .
Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde .
Paṭilomabhāvo sassatucchedaggāho , paccayākārapaṭicchādakamoho vā .
Nibbāne
M2.206 ca paṭilomabhāvo saṅkhāresu nati , nibbānapaṭicchādakamoho vā .Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnatā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati , so kileso , yo ‘‘ saṃyogābhiniveso ’’ tipi vuccati , saṅkhāranimittaggāhassa , atikkamanameva vā pahānaṃ .
Pavatti eva pavattibhāvo , pariyuṭṭhānanti attho .
Nīvaraṇādidhammānan ti ādi -saddena nīvaraṇapakkhiyā kilesā vitakkavicārādayo ca gayhanti .
Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti sambandho .
Kena pana pahānanti ?
‘‘ Ariyamaggehevā ’’ ti viññāyamānoyamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanato .
‘‘ Samudayapakkhikassā ’’ ti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena tena tena samudayasaṅkhātena lobhena saha pahātabbattā samudayasabhāvattā ca .
Saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘ samudayapakkhikā ’’ ti diṭṭhiādayo vuccanti .
Paṭipassaddhattaṃ vūpasantatā .
Saṅkhatanissaṭatā saṅkhārasabhāvābhāvo .
Pahīnasabbasaṅkhatan ti virahitasabbasaṅkhataṃ , visaṅkhāranti attho .
Pahānañca taṃ vinayo cāti pahānavinayo purimena atthena .
Dutiyena pana pahīyatīti pahānaṃ , tassa vinayoti yojetabbo .
Bhinnasaṃvarattāti
V2.184 naṭṭhasaṃvarattā , saṃvarābhāvatoti attho .Tena asamādinnasaṃvaropi saṅgahitova hoti .
Samādānena hi sampādetabbo saṃvaro , tadabhāve na hotīti .
Ariyeti ariyo .
Paccattavacanañhetaṃ .
Eseseti eso eso , atthato anaññoti attho .
Tajjāteti atthato taṃsabhāvo , sappuriso ariyasabhāvo , ariyo ca sappurisabhāvoti attho .
So ahan ti attanā parikappitaṃ attānaṃ diṭṭhigatiko vadati .
‘‘ Ahaṃbuddhinibandhano attā ’’ ti hi attavādino laddhi .
Advayan ti dvayatārahitaṃ .
Abhinnaṃ vaṇṇameva ‘‘ accī ’’ ti gahetvā ‘‘ accīti vaṇṇo evā ’’ ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathāparikappitaṃ attānaṃ ‘‘ rūpan ’’ ti , yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ ,‘‘ attā ’’ ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo .
Ettha ca ‘‘ rūpaṃ attā ’’ ti
M2.207 imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya ‘‘ advayadassanan ’’ ti vuttaṃ .Upamāyo ca anaññattādigahaṇanidassanavaseneva vuttā , na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānadassanatthaṃ .
Na hi attani sāmibhāvena rūpañca sakiñcanabhāvena samanupassati .
Attani vā rūpan ti attānaṃ rūpassa sabhāvato ādhāraṇabhāvena .
Rūpasmiṃ vā attānan ti rūpassa attano ādhāraṇabhāvena diṭṭhipassanāya passati .
Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānappattāhi diṭṭhitaṇhāhi ‘‘ rūpaṃ attā , rūpavā attā ’’ tiādinā khandhapañcakaṃ micchā gahetvā tiṭṭhanato .
Tenāha ‘‘ pariyuṭṭhānākārenā ’’ tiādi .
Eseva nayoti yo ‘‘ idhekacco rūpaṃ attato samanupassatī ’’ tiādinā rūpakkhandhe vutto saṃvaṇṇanānayo , vedanākkhandhādīsupi eso eva nayo veditabbo .
Suddharūpamevāti arūpena amissitaṃ kevalaṃ rūpameva .
Arūpan ti suddhaarūpaṃ rūpassa aggahitattā .
Catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenāti catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ gahaṇavasena rūpārūpamissako attā kathito tasmiṃ tasmiṃ gahaṇe vedanādivinimuttaarūpadhamme kasiṇarūpena saddhiṃ sabbarūpadhamme ca ekajjhaṃ gahaṇasiddhito .
Pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā , te te eva dhamme ‘‘ attā ’’ ti gahaṇato tesañca ucchedabhāvato .
Avasesesu pana pannarasasu ṭhānesu rūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvāpi diṭṭhigatiko tattha niccasaññaṃ na vissajjeti kasiṇarūpena taṃ missetvā tassa ca uppādādīnaṃ adassanato , tasmāssa tatthapi hotiyeva sassatadiṭṭhi ekaccasassatagāhavasenapi .
Maggāvaraṇā viparītadassanato .
Na saggāvaraṇā akammapathappattatāya .
Akiriyāhetukanatthikadiṭṭhiyo eva hi kammapathadiṭṭhiyo .
Kāyoti rūpakāyo .
So āturoyeva asavasabhāvato .
Rāgadosamohānugatan ti appahīnarāgadosamohasantāne
V2.185 pavattaṃ .Idhāti imasmiṃ sutte .
Dassitaṃ āturabhāvena .
Nikkilesatāyāti sayaṃ pahīnakilesasantānagatatāya .
Sekhā neva āturacittā pahīnakilese upādāya , appahīne pana upādāya āturacittā .
Anāturacittataṃyeva bhajanti vaṭṭānusārimahājanassa viya tesaṃ cittassa kilesavasena āturattābhāvato .
Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .