1. Sotāpattivaggo
1. Vātasuttavaṇṇanā
206. Na
V2.237M2.264 ete vātāti ye ime rukkhasākhādibhañjanakarā , ete sattakāyattā vātā nāma na honti .Te hi niccā dhuvā sassatā .
Tenāha ‘‘ vāto panā ’’ tiādi .
Tena sattasu kāyesu catutthaṃ kāyamāha .
Rukkhasākhādibhañjanako eso vātaleso nāma , vātasadisoti attho .
Esikatthambho viyāti iminā niccalabhāvameva dasseti , pabbatakūṭaṃ viyāti iminā pana sassatisamaṃvāpi .
Ayañhi vāyu kāyassa niccataṃ abhinivissa ṭhito ‘‘ mā ca aniccatā paro hotū ’’ ti na vātā vāyantīti bādhati .
Esa nayo nadiyo sandantītiādīsu .
Udakaṃ panāti dutiyaṃ kāyaṃ sandhāyāha .
Gabbho pana na nikkhamati kūṭaṭṭhādibhāveneva tassa labbhanato .
Neva te udenti yathā vātā , evaṃ tiṭṭhanato lokassa pana tathā matimattanti adhippāyo .
Vātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2-4.Etaṃmamasuttādivaṇṇanā
207-209.
Diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ cakkhunā daṭṭhabbato .
Sutaṃ saddāyatanaṃ sotena sotabbato .
Mutaṃ gandhāyatanādi tividhaṃ sampattagāhīhi ghānādīhi patvā gahetabbato .
Avasesāni cakkhādīni sattāyatanāni viññātaṃ nāma kevalaṃ manoviññāṇena vijānitabbato .
Pattan ti anuppattaṃ , yaṃ kiñci pāpuṇitabbaṃ pariyesitvā gavesitvā sampattanti anuppattaṃ .
Pariyesitan ti pariyiṭṭhaṃ .
Cittena anusañcaritan ti manasā cintitaṃ .
‘‘ Pattaṃ pariyesitan ’’ ti etasmiṃ padadvaye catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetvā tassa vasena pattapariyesitapadāni , tato manasā anuvicaritañca nīharitvā dassetuṃ
M2.265 ‘‘ lokasmiṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha pariyesitvā pattaṃ nāma pariyesanāya
V2.238 pariggāhabhāvato .Pariyesitaṃ nāma kevalaṃ pariyesitamevāti katvā pariyesitvā pattassa manussānuvicaritassa vuttattā .
Paṭhamavikappe saṅkaro atthīti asaṅkarato ca dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabban ti viññātādi .
Tañhi manoviññāṇena gahitattā manasā anuvicaritaṃ nāma na diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ .
Etaṃmamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Natthidinnasuttavaṇṇanā
210. Dinnan ti deyyadhammasīsena dānaṃ vuttanti āha ‘‘ dinnassa phalābhāvaṃ sandhāyā ’’ ti , dinnaṃ pana annādivatthuṃ kathaṃ paṭikkhipanti .
Esa nayo ‘‘ yiṭṭhaṃ hutan ’’ ti etthāpi .
Mahāyāgoti sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ .
Paheṇakasakkāroti pāhunakānaṃ kātabbasakkāro .
Phalan ti ānisaṃsaphalaṃ nissandaphalañca .
Vipākoti sadisaphalaṃ .
Paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthīti paraloke ṭhitassa kammunā laddhabbo ayaṃ loko na hoti .
Idhaloke ṭhitassapi paraloko natthīti idhaloke ṭhitassa kammunā laddhabbo paraloko na hoti .
Tattha kāraṇamāha –
‘‘ sabbe tattha tattheva ucchijjantī ’’ ti .
Ime sattā yattha yattha bhave yoniādīsu ca ṭhitā , tattha tattheva ucchijjanti nirudayavināsavasena nassanti .
Phalābhāvavasenāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalassa abhāvavasena ‘‘ natthi mātā , natthi pitā ’’ ti vadanti , na mātāpitūnaṃ , nāpi tesu idāni kariyamānasakkārāsakkārānaṃ abhāvavasena tesaṃ lokapaccakkhattā .
Pubbuḷakassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo , na bhavato cavitvā āgamanapubbakoti dassanatthaṃ ‘‘ natthi sattā opapātikā ’’ ti vuttanti āha –
‘‘ cavitvā uppajjanakasattā nāma natthī ’’ ti .
Samaṇena nāma yāthāvato jānantena kassaci akathetvā saññatena bhavitabbaṃ , aññathā āhopurisikā nāma siyā .
Kiñhi paro parassa karissati , tathā ca attano sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva ucchijjanatoti āha ‘‘ ye imañca … pe … pavedentī ’’ ti .
Catūsu
M2.266 mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko .Yathā pana mattikāya nibbattaṃ bhājanaṃ mattikāmayaṃ , evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbattoti āha ‘‘ catumahābhūtamayo ’’ ti .
Ajjhattikā pathavīdhātūti sattasantānagatā pathavīdhātu .
Bāhiraṃ pathavīdhātun ti bahiddhā mahāpathaviṃ .
Anuyātīti tassa anurūpabhāvena yāti upeti .
Upagacchatīti pubbe bāhirapathavīkāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā ajjhattikabhāvappattiyā sattabhāvena saṇṭhitā idāni ghaṭādipathavī
V2.239 viya tameva bāhirapathavīkāyaṃ upeti upagacchati , sabbaso tena nibbisesataṃ ekībhāvameva gacchatīti attho .Āpādīsupi eseva nayoti ettha pajjunnena mahāsamuddato gahitaāpo viya vassodakabhāvena punapi mahāsamuddaṃ , sūriyaraṃsito gahitaindaggisaṅkhātatejo viya punapi sūriyaraṃsiṃ , mahāvāyukhandhato niggatamahāvāyo viya tameva vāyukhandhaṃ upeti upagacchatīti diṭṭhigatiko sayameva attano vādaṃ bhindati .
Ummattakapacchisadisañhi diṭṭhigatikadassanaṃ .
Manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti tesaṃ visayabhāvā visayāpīti vadati .
Visayiggahaṇena hi visayā gahitā eva hontīti .
Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsā .
Sarīrameva padānīti adhippetaṃ sarīrena taṃtaṃkiriyāya pajjitabbato .
Dabbanti muyhantīti dattū , mūḷhapuggalā .
Tehi dattūhi bālamanussehi paññattaṃ .
Natthidinnasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Karotosuttavaṇṇanā
211. Sahatthā karontassāti sahatthena karontassa .
Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā .
Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni .
Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘ daṇḍena pīḷentassā ’’ ti .
Papañcasūdaniyaṃ ‘‘ tajjentassa cā ’’ ti attho vutto , idha pana sumaṅgalavilāsiniyaṃ viya tajjanaṃ paribhāsanaṃ daṇḍeneva saṅgahetvā ‘‘ daṇḍena pīḷentassa ’’ icceva vuttaṃ .
Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa , sokaṃ vā uppādentassa .
Parehi attano vacanakarehi .
Sayampi phandatoti parassa vibādhanappayogena
M2.267 sayampi phandato .Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha –
‘‘ hanantassapi hanāpentassapī ’’ ti .
Kāraṇavasenāti kārāpanavasena .
Gharassa bhitti anto ca bahi ca sandhitā hutvā ṭhitāva gharasandhi .
Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo nillopo .
Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko .
Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho .
Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā , tasmā natthi pāpaṃ .
Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe pavattantīti āha ‘‘ sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī ’’ ti evaṃ kirassa hoti imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā , sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ , tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti .
Khuranemināti nisitakhuramayaneminā , khurasadisanemināti attho .
Gaṅgāya
V2.240 dakkhiṇā disā appatirūpadeso , uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘ dakkhiṇañcepī ’’ tiādi vuttanti āha ‘‘ dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā ’’ tiādi .Mahāyāgan ti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ .
Uposathakammenāti uposathakammena ca .
Ca-saddo hettha luttaniddiṭṭho .
Damasaddo hi indriyasaṃvarassa uposathasīlassa ca vācako idhādhippeto .
Keci pana ‘‘ uposathakammenā ’’ ti idaṃ indriyadamanassa visesanaṃ , tasmā ‘‘ uposathakammabhūtena indriyadamenā ’’ ti atthaṃ vadanti .
Sīlasaṃyamenāti sīlasaṃvarena .
Saccavacanenāti saccavācāya .
Tassā visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato .
Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu , evaṃ puññadhammesu saccavācā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ ekaṃ dhammaṃ atītassā ’’ tiādi ( itivu .25).
Pavattīti yo karotīti vuccati , tassa santāne phalassa nibbattiyā paccayabhāvena pavatti .
Sabbathāti ‘‘ karoto ’’ tiādinā vuttena sabbappakārena kiriyameva paṭikkhipanti .
Karotosuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Hetusuttavaṇṇanā
212. Ubhayenāti
M2.268 hetupaccayapaṭisedhavacanena .Saṃkilesapaccayan ti saṃkilisanassa malīnabhāvassa kāraṇaṃ .
Visuddhipaccayan ti saṃkilesato visuddhiyā vodānassa kāraṇaṃ .
Natthi balan ti sattānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānasampattiāvahaṃ balaṃ nāma kiñci natthi .
Tenāha ‘‘ yamhī ’’ tiādi .
Nidassanamattañcetaṃ , saṃkilesikampi cāyaṃ paṭikkhipateva .
Aññamaññavevacanānīti tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ , sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ , tameva daḷhaggāhabhāvato porisaṃ dhuraṃ vahantena pavattetabbato purisathāmo , paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappavattiyā purisaparakkamoti vuttoti veditabbaṃ .
Satvayogato , rūpādīsu vā sattatāya sattā , pāṇanato assāsanapassāsanavasena pavattiyā pāṇā , te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ ekindriyo ’’ tiādi .
Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘ aṇḍa … pe … vadantī ’’ ti .
Jīvanato pāṇaṃ dhārentā viya vaḍḍhanato jīvāti sāliyavādike vadanti .
Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā .
Natthi tesaṃ balaṃ vīriyanti abalā avīriyā .
Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyamo .
Tattha tattha gamanan ti channaṃ abhijātīnaṃ vasena tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ .
Samavāyena samāgamo saṅgati .
Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā , kapitthaphalānaṃ parimaṇḍalatā
V2.241 , migapakkhīnaṃ vicittākāratā , evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayehi vinā tathā tathā pariṇāmo , ayaṃ sabhāvo eva akittimo eva .Tenāha ‘‘ yena hī ’’ tiādi .
Chaḷabhijātiyo parato vitthārīyanti .
Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentīti vadantā adukkhamasukhabhūbhiṃ sabbena sabbaṃ na jānantīti ulliṅgento ‘‘ aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassentī ’’ ti āha .
Hetusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8-10.Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā
213-215.
Akatāti
M2.269 samena vā visamena vā kenaci hetunā na katā eva .Kenaci kataṃ karaṇaṃ vidhānaṃ natthi etesanti akatavidhānā .
Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ abhinibbattitābhāvaṃ dasseti .
Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato devassa brahmuno vā iddhiyāpi na nimmitā .
Animmitāti vā kassaci animmāpakā .
Ajanakāti etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati .
Rūpasaddādayo hi pathavīkāyādīhi appaṭibaddhavuttikāti tassa laddhi .
Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattakaṃ , evametepīti āha ‘‘ kūṭaṭṭhā ’’ ti .
Yamidaṃ ‘‘ bījādito aṅkurādi jāyatī ’’ ti vuccati , tañca vijjamānameva tato nikkhamati , nāvijjamānaṃ , aññathā yato kutoci yassa kassaci uppatti siyāti adhippāyo .
Ṭhitāti nibbikārabhāvena ṭhitā .
Na calantīti na vikāraṃ āpajjanti .
Vikārābhāvena hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā .
Aniñjanañca attano pakatiyā avaṭṭhānameva .
Tenāha ‘‘ na vipariṇamantī ’’ ti .
Avipariṇāmadhammattā eva ca ne aññamaññaṃ na byābādhenti .
Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā , tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ nālan ’’ tiādi vuttaṃ .
Pathavī eva kāyekadesattā pathavikāyo .
Jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārābhāvato na hantabbatā , na ghāṭetabbatā cāti neva koci hantā ghātetā vā .
Tenāha ‘‘ sattannantvevā ’’ tiādi .
Yadi koci hantā natthi , kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘ yathā muggarāsiādīsū ’’ tiādi .
Kevalaṃ saññāmattameva hoti , na ghātanādi , paramatthato sattannantveva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo .
Pamukhayonīnan ti manussatiracchānādīsu khattiyabrāhmaṇādisīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ .
Saṭṭhisatāni chasahassāni .
‘‘ Pañca ca kammuno satānī ’’ ti padassa atthadassanaṃ ‘‘ pañca kammasatāni cā ’’ ti
V2.242 .Eseva nayoti iminā ‘‘ kevalaṃ takkamattena niratthakadiṭṭhiṃ dīpetī ’’ ti imameva atthaṃ atidisati .
Ettha ca takkamattakenāti iminā yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attano parikappitaṃ sārato
M2.270 maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhigāhaṃ gaṇhanti , tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthūsu viññūhi vicāraṇā kātabbāti dasseti .Kecīti uttaravihāravāsino .
Te hi ‘‘ pañca kammānīti cakkhusotaghānajivhākāyā , imāni pañcindriyāni ‘ pañca kammānīti paññāpentī ’’ ti vadanti .
Kammanti laddhīti oḷārikabhāvato paripuṇṇakammanti laddhi .
Manokammaṃ anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā .
‘‘ Dvāsaṭṭhipaṭipadā ’’ ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānantā ‘‘ dvaṭṭhipaṭipadā ’’ ti vadanti .
Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe .
Tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyisaññite ekasmiṃ asaṅkhyeyya kappe .
Urabbhe hanantīti orabbhikā .
Evaṃ sūkarikā dayo veditabbā .
Luddāti aññepi ye keci māgavikanesādādayo , te pāpakammapasutatāya kaṇhābhijātīti vadanti .
Bhikkhūti buddhasāsane bhikkhū .
Te kira ‘‘ sacchandarāgā paribhuñjantī ’’ ti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti vadanti .
Kasmāti ce ?
Yasmā te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho .
Ñāyaladdhepi paccaye paribhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadantīti apare .
Eke pabbajitā , ye visesato attakilamathānuyogamanuyuttā .
Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā .
Ṭhatvā bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā .
Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati .
Te kira ājīvakasamaye ājīvakaladdhiyā daḷhagāhitāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā .
Nandādayo kira tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā , tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarā vuttā .
Paramasukkābhijātīti ayaṃ tesaṃ laddhi .
Purisabhūmiyoti padhānapuggalena niddeso .
Itthīnampetā bhūmiyo icchanteva .
Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷi eva .
Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako , tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako .
Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko , attano vā paṭipattiyā paṭipakkhe jinitvā ṭhito .
So kira tathābhūto dhammampi kassaci na katheti .
Tenāha ‘‘ na kiñci āhā ’’ ti .
Niṭṭhuhanādivippakāre kenaci katepi khamanavasena
M2.271 na kiñci vadatīti vadanti .Alābhin ti ‘‘ so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ .
Tato eva jighacchādubbalyaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti .
Ājīvavuttisatānīti
V2.243 sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni .Pasu ggahaṇena eḷakajāti gahitā , miga ggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti .
Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena tesaṃ antarabhedavasena bahū devā .
Tattha cātumahārājikānaṃ ekacce antarabhedā mahāsamayasuttavasena ( dī . ni .2.331 ādayo ) dīpetabbā .
Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgena manussāpi anantabhedā .
Pisācā eva pesācā , te mahantamahantā ajagarapetādayo .
Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadanti .
Pavuṭāti sabbagaṇṭhikā .
Paṇḍitopi … pe … uddhaṃ na gacchati .
Kasmā ?
Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato .
Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā .
Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa patvā patvā kāle paripakkabhāvāpādanena byantī karoti nāma .
Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ .
Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva , na tassa vaḍḍhīti dasseti paricchinnarūpattā .
Nibbeṭhiyamānameva suttaguḷaṃ gacchatīti vuccati .
Tañca kho suttapamāṇena , sutte pana asati kuto gacchati suttaguḷaṃ .
Tenāha –
‘‘ sutte khīṇe na gacchatī ’’ ti .
Tattheva tiṭṭhati suttapariyantanti adhippāyo .
Kālavasenāti attani veṭhetvā ṭhitaṃ sukhadukkhaṃ yathāvuttassa kālassa vasena nibbeṭhiyamāno bālo ca paṇḍito ca paleti gacchati , nātikkamati saṃsāraṃ .
Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
11-18.Antavāsuttādivaṇṇanā
216-223.
Ekato
M2.272 vaḍḍhitanimittan ti ekapassena vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ .Gāhenāti lābhī jhānacakkhunā passitvā gahaṇena .
Takkenāti na lābhī takkamattena .
Uppannadiṭṭhīti ‘‘ loko ’’ ti uppannadiṭṭhi .
Sabbato vaḍḍhitan ti samantato appamāṇakasiṇanimittaṃ .
Ekamevāti ‘‘ ekameva vatthū ’’ ti uppannadiṭṭhi .
Aṭṭhārasa veyyākaraṇānīti veyyākaraṇalakkhaṇappattāni aṭṭhārasa suttāni .
Ekaṃ gamanan ti ekaṃ veyyākaraṇagamanaṃ .
Antavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .