3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā
3.‘‘ Avantidakkhiṇāpathe ’’ ti aññesu suttapadesu āgatattā āha ‘‘ avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte ’’ ti .
Majjhimadesato hi dakkhiṇadisāya avantiraṭṭhaṃ .
Pavattayittha ettha laddhīti pavattaṃ , pavattitabbaṭṭhānanti āha ‘‘ laddhipavattaṭṭhāne ’’ ti .
Ruppanasabhāvo dhammoti katvā rūpadhātūti rūpakkhandho vutto .
Rūpadhātumhi ārammaṇapaccayabhūtena rāgena sahajātenapi asahajātenapi upanissayabhūtena appahīnabhāveneva vinibaddhaṃ paṭibaddhaṃ kammaviññāṇaṃ .
Okasārīti vuccati –
‘‘ tasmiṃ rūpadhātusaññite oke sarati pavattatī ’’ ti katvā .
Avati ettha gacchati pavattatīti okaṃ , pavattiṭṭhānaṃ .
Tenāha –
‘‘ gehasārī ālayasārī ’’ ti .
Ugacchati vā ettha vedanādīhi saddhiṃ samavetīti oko , cakkhurūpādi .
Paccayoti ārammaṇādivasena paccayo .
Paccayo hotīti anantarasamanantarādinā ceva kammūpanissayaārammaṇādinā ca .
‘‘ Viññāṇadhātu kho , gahapatī ’’ ti evaṃ vutte ‘‘ kammaviññāṇavipākaviññāṇesu kataraṃ nu kho ’’ ti sammoho bhaveyya .
Tassa sammohassa vighātatthaṃ apagamanatthaṃ .
Asambhinnāvāti asaṃkiṇṇāva desanā katā .
Ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttā –
‘‘ rūpupayaṃ vā , bhikkhave , viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya , rūpārammaṇan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.53).
Tā viññāṇaṭṭhitiyo dassetumpi .
Daḷhaṃ abhinivesavasena ārammaṇaṃ upentīti upayā , taṇhādiṭṭhiyo .
Adhiṭṭhānabhūtāti patiṭṭhānabhūtā .
Abhinivesabhūtāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivissa ajjhosāya pavattiyā kāraṇabhūtā .
Anusayabhūtāti rāgānusayadiṭṭhānusayabhūtā .
Uparimakoṭiyāti pahānassa uparimakoṭiyā
V2.187 .Buddhānaññeva hi te savāsanā pahīnā .
Pubbe aggahitaṃ viññāṇaṃ aggahitamevāti katvā kasmā idha desanā katāti codeti –
‘‘ idha
M2.210 viññāṇaṃ kasmā gahitan ’’ ti .Pubbe ‘‘ viññāṇadhāturāgavinibandhañca viññāṇan ’’ ti vuccamāne yathā yathā sammoho siyā paccayapaccayuppannavibhāgassa dukkarattā , idha pana sammohassa okāsova natthi avisesena pañcasu khandhesu kilesappahānavasenāti .
Tenāha ‘‘ kilesappahānadassanatthan ’’ tiādi .
Kammaviññāṇena okaṃ asarantenā ’’ ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ .
Asarantenāti anupagacchantena .
Paccayaṭṭhenāti ārammaṇādipaccayabhāvena .
Nimittaṃ uppattikaṃ .
Ārammaṇa … pe … niketan ti ārammaṇakaraṇasaṅkhātena nivāsaṭṭhānabhūtena rūpameva niketanti rūpanimittaniketaṃ .
Chandarāgassa balavadubbalatāyāti ajjhattakhandhapañcake chandarāgassa balavabhāvena taṃ ‘‘ oko ’’ ti , bahiddhā chasu ārammaṇesu tassa dubbalatāya tāni ‘‘ niketan ’’ ti vuttāni .
Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ samānepi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Okoti vuccati gehameva rattiṭṭhānabhāvato .
Niketanti vuccati uyyānādi divāṭṭhānabhāvato .
Tato dubbalataro hoti chandarāgo .
Gehassitasukhenāti gehanissitena cittassa sukhena sukhito sukhappatto hoti .
Kiccakaraṇīyesūti khuddakesu ceva mahantesu ca kattabbatthesu .
Sayan ti attanā .
Antoti cittajjhāsaye .
Evaṃrūpoti īdisarūpo .
Vaṇṇasaddo viya rūpasaddo rūpāyatanassa viya saṇṭhānassapi vācakoti adhippāyena ‘‘ dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesū ’’ ti vuttaṃ .
Sukhādīsūti somanassādīsu .
Tattha hi ‘‘ abhiṇhaṃ somanassito bhaveyyan ’’ ti patthanā siyā .
Evaṃsañño nāmāti visayavasena saññāvisesapatthanamāha .
Evaṃviññāṇoti pana idha visayamukhena viññāṇavisesapatthanaṃ vadati –
‘‘ evaṃnipuṇarūpadassanasamatthaṃ , evaṃpañcapasādapaṭimaṇḍitanissayañca me viññāṇaṃ bhaveyyā ’’ ti .
Vaṭṭaṃ purato akurūmānoti loke cittaṃ apatthento .
Asiliṭṭhaṃ pubbenāparaṃ asambaddhaṃ .
Vadanti etenāti vādo , dosoti āha –
‘‘ tuyhaṃ doso ’’ tiādi .
Idheva imasmiṃyeva samāgame .
Nibbeṭhehi dosato attānaṃ mocehi .
Hāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .