7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā
79. Vipassanāvasenāti
V2.210 etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘ pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosin ’’ ti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā , tassā vipassanāya vasena .Yvāyaṃ ‘‘ na idaṃ abhiññāvasenā ’’ ti paṭikkhepo kato , tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘ abhiññāvasena hī ’’ tiādimāha .
Khandhapaṭibaddhā nāma gottavaṇṇahārādayo .
Evaṃ anussarantoti yathāvuttavipassanāvasena anussaranto .
Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā ‘‘ suññatāpabban ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā
M2.236 te eva rūpādayo neva attā , na attaniyā asārā anissarā , tasmā tato suññā , tesaṃ bhāvo suññatā , tassā lakkhaṇaṃ ruppanādikaṃ dassetuṃ .Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘ kiñcāti kāraṇapucchā , kena kāraṇena rūpaṃ vadethā ’’ ti .
Etan ti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ .
Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho .
Kāraṇuddesoti kāraṇassa uddisanaṃ .
Ruppatīti ettha rūpaṃ nāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti .
Tenāha ‘‘ sītenapī ’’ tiādi .
Pabbatapādeti cakkavāḷapabbatapāde , so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito .
Tathā hi tattha sattā olambantā tiṭṭhanti .
Hatthapāsāgatāti hatthapāsaṃ āgatā upāgatā .
Tatthāti tasmiṃ hatthapāsāgate satte .
Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā , aṅgapaccaṅgaucchedavasena vā paricchijjitvā .
Accantakhāre udaketi ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā .
Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati , tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti .
Mahiṃsakaraṭṭhaṃ nāma himavantapadese ekaṃ raṭṭhaṃ .
Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ .
Gaṅgāpiṭṭheti gaṅgātīre .
Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati .
Etan ti ruppanaṃ .
Yathā kaṭhinatā pathaviyā paccattalakkhaṇaṃ , evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ , sabhāvabhūtalakkhaṇanti attho .
Purimasadisan ti
V2.211 purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ .Taṃ ‘‘ kinti kāraṇapucchā ’’ tiādinā vuttanayeneva veditabbaṃ .
Sukhaṃ iṭṭhārammaṇaṃ .
Sukhādīnaṃ vedanānaṃ .
Paccayatoti ārammaṇapaccayato .
Ayamatthoti ‘‘ sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī ’’ ti ayamattho .
Uttarapadalopena hesa niddeso .
Vedayatīti anubhavati .
Vedayitalakkhaṇāti anubhavanalakkhaṇā .
Nīlapuppheti nīlavaṇṇapupphe .
Vatthe vāti nīlavatthe .
Vā -saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti .
Appanaṃ vā jhānaṃ vāpento .
Uppajjanasaññāpīti yaṃ
M2.237 kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha uppajjanasaññāpi , yā pakiṇṇakasaññāti vuccati .Rūpattāyāti rūpabhāvāya .
Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ .
Yāguttāya yāgubhāvāya .
Pacati nāma puggalo .
Evan ti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti , ayaṃ evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti .
Tenāha ‘‘ paccayehī ’’ tiādi .
Rūpamevāti rūpasabhāvameva , na aññaṃ sabhāvaṃ .
Abhisaṅkharotīti itarehi paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti .
‘‘ Upagacchati yāpeti āyūhatī ’’ ti tasseva vevacanāni .
Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni .
Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena nibbattiyā paccayo hotīti attho .
Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ .
Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā .
Vātiṅgaṇaṃ brahatiphalaṃ .
Caturassavallīti tivutālatā .
Akhārikan ti khārarasarahitaṃ , taṃ pana paṇṇaphalādi .
Yattha loṇaraso adhiko , taṃ loṇikan ti āha ‘‘ loṇayāgū ’’ tiādi .
Ambilādibhedaṃ rasaṃ .
Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca .
Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā , te ṭhapetvāpi .
Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena .
Asammohatoti yāthāvato .
Viseso visesatthadīpanato , aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato .
Tenāha ‘‘ viseso veditabbo ’’ ti .
Jānanañhi avisiṭṭhaṃ , taṃ samāsapadato upasaggā visesenti .
Tathā hi sañjānanapadaṃ paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti , vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃ
V2.212 .Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti .
Tenāha ‘‘ tassāpī ’’ tiādi .
Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassa
M2.238 sallakkhaṇamattameva .Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti .
Tenāha ‘‘ aniccan ’’ tiādi .
Ñāṇasampayuttacittehi vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha ‘‘ aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī ’’ ti .
Paṭivedhan ti ca upaladdhimeva vadati , na paṭivijjhanaṃ .
Tenāha ‘‘ ussakkitvā panā ’’ tiādi .
Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti asammohasabhāvattā .
Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva pavattaṃ , evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ .
Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Hiraññaṃ vuccati kahāpaṇaṃ , hiraññajānane niyutto heraññiko .
Lokavohāre ajātā asañjātā buddhi etassāti ajātabuddhi , bāladārako .
Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso .
Upabhogaparibhogārahattā upabhogaparibhogaṃ .
Tambakaṃsamayattā kūṭo .
Mahāsārattā cheko .
Aḍḍhasārattā karaṭo .
Nihīnasārattā saṇho .
Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti , evaṃ paññā ārammaṇaṃ nānappakārato jānāti paṭivijjhati , tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ jānāti .
Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo , buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘ tenāhā ’’ tiādimāha , taṃ suviññeyyameva .
Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘ anattalakkhaṇaṃ kathetvā ’’ ti vuttaṃ .
Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā , arahattassa anadhigatattā ‘‘ ekadesamattenā ’’ ti vuttaṃ , taṃ aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ , itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti adhippāyo .
Yasmā
M2.239 panettha ‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave ’’ tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva padhānabhāvena dassitaṃ , idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ , tasmā ‘‘ tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpī ’’ ti vuttaṃ .Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato apacayagāmipaṭipadāya
V2.213 paripūraṇato .Tenāha ‘‘ no ācinātī ’’ tiādi .
Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati adassanaṃ gameti .
Neva cinātīti na vaḍḍheti .
Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva .
Vissajjetīti chaḍḍeti .
Vikiratīti viddhaṃseti .
Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti atthoti āha ‘‘ nibbāpetī ’’ ti .
Evaṃ passan tiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti adhippāyenāha ‘‘ vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī ’’ ti .
Khīṇāsavassa anāgatabhāvadassanaṃyeva , sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā , sahapaṭhamamaggā vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ ettakena ṭhānenā ’’ tiādimāha .
Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena .
Tenāha ‘‘ namo te purisājaññā ’’ tiādi .
Tattha nidassanaṃ dassento ‘‘ āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā ’’ ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ thero ’’ tiādimāha .
Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā .
Brahmavimānāti brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā .
Khajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .