8. Khajjanīyavaggo

1-3.
Assādasuttādivaṇṇanā

73-75.

Catusaccameva kathitaṃ assādādīnañceva samudayādīnañca vasena desanāya pavattattā .

Yasmā assādo samudayasaccaṃ , ādīnavo dukkhasaccaṃ , nissaraṇaṃ maggasaccaṃ nirodhasaccañcāti vuttovāyamattho ;

dutiye samudayassādoM2.231 samudayasaccaṃ , ādīnavo dukkhasaccaṃ , atthaṅgamoV2.206 nirodhasaccaṃ , nissaraṇaṃ maggasaccanti vuttovāyamattho ;

tatiyaṃ ariyasāvakasseva vasena vuttaṃ .

Assādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Arahantasuttavaṇṇanā

76. Yattakā sattāvāsāti tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye āvasanaṭṭhena sattā eva sattāvāsā .

Tena yattakā sattāvāsā , tehi sabbehipi ete aggā ete seṭṭhā , ye ime arahantāti dasseti .

Purimanayenevāti purimasmiṃ sattaṭṭhānakosallasutte vuttanayena .

Tadatthaparidīpanāhīti ‘‘ pañcakkhandhe pariññāya .

Taṇhā tesaṃ na vijjati .

Asmimāno samucchinno ’’ tiādinā tassa yathāniddiṭṭhassa suttassa atthadīpanāhi ceva ‘‘ anejaṃ te anuppattā , cittaṃ tesaṃ anāvilan ’’ tiādinā visesatthaparidīpanāhi ca .

Jhānamaggaphalapariyāpannaṃ atisayitasukhaṃ etesamatthīti sukhinoti āha ‘‘ jhāna … pe … sukhitā ’’ ti .

Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ettha tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vijjatīti vuttaṃ .

Vaṭṭamūlikāya taṇhāya abhāvā ‘‘ nandī tesaṃ na vijjatī ’’ ti ettha vuccatīti .

Imassapīti pi -saddena dukkhassābhāvenapīti dukkhābhāvo viya vaṭṭamūlikataṇhābhāvo sampiṇḍīyatīti daṭṭhabbaṃ .

Tena hi te anupādisesanibbānappattiyā accantasukhitā evāti vuccantīti .

‘‘ Seyyohamasmī ’’ tiādinayappavattiyā navavidho .

Ñāṇenāti aggamaggaññāṇena .

Arahattaṃ anuppattā .

Alittāti amakkhitā .

Brahmabhūtāti brahmabhāvaṃ pattā , brahmato vā ariyamaggañāṇato bhūtā ariyāya jātiyā jātā .

Satta saddhammā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etesanti sattasaddhammagocarā .

Nirāsaṅkacāro nāma gahito kutocipi tesaṃ āsaṅkāya abhāvato .

Sammādiṭṭhiādīhi dasahi aṅgehi sammāvimutti-sammāñāṇapariyosānehi .

‘‘ Āguṃ na karotī ’’ tiādīhi catūhi kāraṇehi .

Taṇhā tesaṃ na vijjatīti idampi taṇhāpahānassa bahūpakāratādassanaṃ .

Tenāha ‘‘ dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthī ’’ ti .

NaM2.232 vikampanti ‘‘ seyyohamasmī ’’ tiādinā .

UddhaṃV2.207 tiriyaṃ apācīnan ti ettha ‘‘ uddhaṃ vuccatī ’’ tiādinā rūpamukhena attabhāvaṃ gahetvā pavatto paṭhamanayo .

Kālattayavasena dhammappavattiṃ gahetvā pavatto dutiyanayo .

Ṭhānavasena sakalalokadhātuṃ gahetvā pavatto tatiyanayo .

Buddhāti cattāri saccāni buddhavanto .

Sīhanādasamodhānan ti sīhanādānaṃ saṃkalanaṃ .

Loke attano uttaritarassābhāvā anuttarā .

Uttaro tāva tiṭṭhatu puriso , sadisopi tāva natthīti asadisā .

Sakalampi bhavaṃ uttaritvā bhavapiṭṭhe ṭhatvā vimuttisukhena sukhitattādivasena ekavīsatiyākārehi sīhanādaṃ nadanti .

Arahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā

77. Suddhikamevāti suddhasaṃkhittabandhameva katvā .

Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Sīhasuttavaṇṇanā

78. Sīhoti parissayasahanato paṭipakkhahananato ca ‘‘ sīho ’ ti laddhanāmo migādhipati .

Cattāroti ca samānepi sīhajātikabhāve vaṇṇavisesādisiddhena visesena cattāro sīhā .

Te idāni nāmato vaṇṇato āhārato dassetvā idhādhippetasīhaṃ nānappakārato vibhāvetuṃ ‘‘ tiṇasīho ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tiṇabhakkho sīho tiṇasīho purimapade uttarapadalopena yathā ‘‘ sākapatthivo ’’ ti .

Kāḷavaṇṇatāya kāḷasīho .

Tathā paṇḍusīho .

Tenāha ‘‘ kāḷasīho kāḷagāvisadiso , paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso ’’ ti .

Rattakambalassa viya kesaro kesarakalāpo etassa atthīti kesarī .

Lākhārasaparikammakatehi viya pādapariyantehīti yojanā .

KammānubhāvasiddhaādhipaccamahesakkhatāhiM2.233 sabbamigagaṇassa rājā suvaṇṇaguhato vātiādi ‘‘ sīhassa vihāro kiriyā evaṃ hotī ’’ ti katvā vuttaṃ .

Samaṃ patiṭṭhāpetvāti sabbabhāgehi samameva bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā .

Ākaḍḍhitvāti purato ākaḍḍhitvāV2.208 .

Abhiharitvāti abhimukhaṃ haritvā .

Saṅghātan ti vināsaṃ .

Vīsatiyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ usabhaṃ .

Samasīhoti samajātiko samabhāgo ca sīho .

Samānosmīti desanāmattaṃ , samappabhāvatāyapi na bhāyati .

Sakkāyadiṭṭhibalavatāyāti ‘‘ ke aññe amhehi uttaritarā , atha kho mayameva mahābalā ’’ ti evaṃ balātimānanimittāya ahaṅkārahetubhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā balabhāvena .

Sakkāyadiṭṭhipahīnattāti sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā nirahaṅkārattā attasinehassa suṭṭhu samugghāṭitattā na bhāyati .

Tathā tathāti sīhasadisatādinā tena tena pakārena attānaṃ kathesīti vatvā tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘ sīhoti kho ’’ tiādi vuttaṃ .

Katābhinīhārassa lokanāthassa bodhiyā niyatabhāvappattiyā ekantabhāvībuddhabhāvoti katvā ‘‘ tīsu pāsādesu nivāsakālo , magadharañño paṭiññādānakālo , pāyāsassa paribhuttakālo ’’ tiādinā abhisambodhito purimāvatthāpi sīhasadisaṃ katvā dassitā .

Bhāvini , bhūtopacāropi hi lokavohāro .

Vijjābhāvasāmaññato bhūtavijjā itaravijjāpi ekajjhaṃ gahetvā paṭiccasamuppādasammasanato taṃ puretaraṃ siddhaṃ vipākaṃ viya katvā āha ‘‘ tisso vijjā visodhetvā ’’ ti .

Anulomapaṭilomato pavattañāṇavasena ‘‘ yamakañāṇamanthanenā ’’ ti vuttaṃ .

Tattha viharantassāti ajapālanigrodhamūle viharantassa .

Ekādasame divaseti sattasattāhato paraṃ ekādasame divase .

Acalapallaṅketi isipatane dhammacakkapavattanatthaṃ nisinnapallaṅke .

Tampi hi kenaci appaṭivattiyadhammacakkapavattanatthaṃM2.234 nisajjāti katvā vajirāsanaṃ viya acalapallaṅkaṃ vuccati .

Imasmiñca pana padeti ‘‘ dveme , bhikkhave , antā ’’ tiādinayappavatte imasmiṃ saddhammakoṭṭhāse .

Dhammaghoso … pe … dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi ‘‘ sabbattha ṭhitā suṇantū ’’ ti adhiṭṭhānena .

Soḷasahākārehīti ‘‘ dukkhapariññā , samudayappahānaṃ , nirodhasacchikiriyā , maggabhāvanā ’’ ti evaṃ ekekasmiṃ magge cattāri cattāri katvā soḷasahi ākārehi .

Vuttoyeva , na idha vattabbo , tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo .

Yasmā ca aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ārabhitvā udānaṭṭhakathā dīsupi ( udā . aṭṭha .18; itivu .38) tathāgatapadassa attho vutto eva , tasmā tattha vuttanayena attho veditabboV2.209 .

Yadipi bhagavā na bodhipallaṅke nisinnamattova abhisambuddho jāto , tathāpi tāya nisajjāya nisinnova panujja sabbaparissayaṃ abhisambuddho jāto .

Tathā hi taṃ ‘‘ aparājitapallaṅkan ’’ ti vuccati .

Tasmā ‘‘ yāva bodhipallaṅkā vā ’’ ti vatvā tena aparitussanto ‘‘ yāva arahattamaggañāṇā vā ’’ ti āha .

Iti rūpan ti ettha iti -saddo nidassanattho .

Tena rūpaṃ sarūpato parimāṇato paricchedato dassitanti āha ‘‘ idaṃ rupan ’’ tiādi .

‘‘ Idaṃ rūpan ’’ ti hi iminā bhūtupādāyabhedarūpaṃ sarūpato dassitaṃ .

Ettakaṃ rūpan ti iminā taṃ parimāṇato dassitaṃ .

Tassa ca parimāṇassa ekantabhāvadassanena ‘‘ na ito bhiyyo rūpaṃ atthī ’’ ti vuttaṃ .

Sabhāvatoti salakkhaṇato .

Sarasatoti sakiccato .

Pariyantatoti parimāṇapariyantato .

Paricchedatoti yattake ṭhāne tassa pavatti , tassa paricchedanato .

Paricchindanatoti pariyosānappattito .

Taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti yathāvuttena vibhāgena .

Ayaṃ rūpassa samudayo nāmāti ayaṃ āhārādi rūpassa samudayo nāma .

Tenāha ‘‘ ettāvatā ’’ tiādi .

Atthaṅgamoti nirodho .

‘‘ Āhārasamudayā āhāranirodhā ’’ ti ca asādhāraṇameva gahetvā sese ādi-saddena saṅgaṇhāti .

Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitan tiM2.235 paṇṇāsaudayabbayalakkhaṇavibhūsitaṃ samudayatthaṅgamagahaṇato .

Khīṇāsavattāti anavasesaṃ sāvasesañca āsavānaṃ parikkhīṇattā .

Anāgāmīnampi hi bhayaṃ cittutrāso ca na hotīti .

Ñāṇasaṃvego bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ .

Itaresaṃ pana devānan ti akhīṇāsave deve sandhāya vadati .

Bhoti dhammālapanamattan ti vācasikaṃ tathālapanamattaṃ .

Cakkanti satthu āṇācakkaṃ , taṃ pana dhammato āgatanti dhammacakkaṃ .

Tattha ariyasāvakānaṃ paṭivedhadhammato āgatanti dhammacakkaṃ .

Itaresaṃ desanādhammato āgatanti dhammacakkaṃ .

Duvidhepi ñāṇaṃ padhānanti ñāṇasīsena vuttaṃ ‘‘ paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampī ’’ ti .

Idāni taṃ ñāṇadvayaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘ paṭivedhañāṇaṃ nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .

Yasmā cassa ñāṇassa suppaṭividdhattā bhagavā tāni saṭṭhi nayasahassāni veneyyānaṃ dassetuṃ samattho ahosi , tasmā tāni saṭṭhi nayasahassāni tena ñāṇena saddhiṃyeva siddhānīti katvā dassento ‘‘ saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī ’’ ti āha .

Tiparivaṭṭan ti idaṃ dukkhanti ca , pariññeyyanti ca , pariññātanti ca evaṃ tiparivaṭṭaṃ , taṃyeva dvādasākāraṃ .

Tan ti desanāñāṇaṃ pavatteti esa bhagavā .

Appaṭipuggaloti patinidhibhūtapuggalarahito .

Ekasadisassāti nibbikārassa .

Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā

79. VipassanāvasenātiV2.210 etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘ pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosin ’’ ti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā , tassā vipassanāya vasena .

Yvāyaṃ ‘‘ na idaṃ abhiññāvasenā ’’ ti paṭikkhepo kato , tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘ abhiññāvasena hī ’’ tiādimāha .

Khandhapaṭibaddhā nāma gottavaṇṇahārādayo .

Evaṃ anussarantoti yathāvuttavipassanāvasena anussaranto .

Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā ‘‘ suññatāpabban ’’ ti vuttaṃ .

YasmāM2.236 te eva rūpādayo neva attā , na attaniyā asārā anissarā , tasmā tato suññā , tesaṃ bhāvo suññatā , tassā lakkhaṇaṃ ruppanādikaṃ dassetuṃ .

Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘ kiñcāti kāraṇapucchā , kena kāraṇena rūpaṃ vadethā ’’ ti .

Etan ti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ .

Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho .

Kāraṇuddesoti kāraṇassa uddisanaṃ .

Ruppatīti ettha rūpaṃ nāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti .

Tenāha ‘‘ sītenapī ’’ tiādi .

Pabbatapādeti cakkavāḷapabbatapāde , so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito .

Tathā hi tattha sattā olambantā tiṭṭhanti .

Hatthapāsāgatāti hatthapāsaṃ āgatā upāgatā .

Tatthāti tasmiṃ hatthapāsāgate satte .

Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā , aṅgapaccaṅgaucchedavasena vā paricchijjitvā .

Accantakhāre udaketi ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā .

Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati , tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti .

Mahiṃsakaraṭṭhaṃ nāma himavantapadese ekaṃ raṭṭhaṃ .

Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ .

Gaṅgāpiṭṭheti gaṅgātīre .

Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati .

Etan ti ruppanaṃ .

Yathā kaṭhinatā pathaviyā paccattalakkhaṇaṃ , evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ , sabhāvabhūtalakkhaṇanti attho .

Purimasadisan tiV2.211 purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ .

Taṃ ‘‘ kinti kāraṇapucchā ’’ tiādinā vuttanayeneva veditabbaṃ .

Sukhaṃ iṭṭhārammaṇaṃ .

Sukhādīnaṃ vedanānaṃ .

Paccayatoti ārammaṇapaccayato .

Ayamatthoti ‘‘ sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī ’’ ti ayamattho .

Uttarapadalopena hesa niddeso .

Vedayatīti anubhavati .

Vedayitalakkhaṇāti anubhavanalakkhaṇā .

Nīlapuppheti nīlavaṇṇapupphe .

Vatthe vāti nīlavatthe .

Vā -saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti .

Appanaṃ vā jhānaṃ vāpento .

Uppajjanasaññāpīti yaṃM2.237 kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha uppajjanasaññāpi , yā pakiṇṇakasaññāti vuccati .

Rūpattāyāti rūpabhāvāya .

Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ .

Yāguttāya yāgubhāvāya .

Pacati nāma puggalo .

Evan ti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti , ayaṃ evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti .

Tenāha ‘‘ paccayehī ’’ tiādi .

Rūpamevāti rūpasabhāvameva , na aññaṃ sabhāvaṃ .

Abhisaṅkharotīti itarehi paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti .

‘‘ Upagacchati yāpeti āyūhatī ’’ ti tasseva vevacanāni .

Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni .

Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena nibbattiyā paccayo hotīti attho .

Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ .

Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā .

Vātiṅgaṇaṃ brahatiphalaṃ .

Caturassavallīti tivutālatā .

Akhārikan ti khārarasarahitaṃ , taṃ pana paṇṇaphalādi .

Yattha loṇaraso adhiko , taṃ loṇikan ti āha ‘‘ loṇayāgū ’’ tiādi .

Ambilādibhedaṃ rasaṃ .

Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca .

Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā , te ṭhapetvāpi .

Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena .

Asammohatoti yāthāvato .

Viseso visesatthadīpanato , aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato .

Tenāha ‘‘ viseso veditabbo ’’ ti .

Jānanañhi avisiṭṭhaṃ , taṃ samāsapadato upasaggā visesenti .

Tathā hi sañjānanapadaṃ paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti , vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃV2.212 .

Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti .

Tenāha ‘‘ tassāpī ’’ tiādi .

Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassaM2.238 sallakkhaṇamattameva .

Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti .

Tenāha ‘‘ aniccan ’’ tiādi .

Ñāṇasampayuttacittehi vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha ‘‘ aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī ’’ ti .

Paṭivedhan ti ca upaladdhimeva vadati , na paṭivijjhanaṃ .

Tenāha ‘‘ ussakkitvā panā ’’ tiādi .

Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti asammohasabhāvattā .

Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva pavattaṃ , evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ .

Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .

Hiraññaṃ vuccati kahāpaṇaṃ , hiraññajānane niyutto heraññiko .

Lokavohāre ajātā asañjātā buddhi etassāti ajātabuddhi , bāladārako .

Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso .

Upabhogaparibhogārahattā upabhogaparibhogaṃ .

Tambakaṃsamayattā kūṭo .

Mahāsārattā cheko .

Aḍḍhasārattā karaṭo .

Nihīnasārattā saṇho .

Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti , evaṃ paññā ārammaṇaṃ nānappakārato jānāti paṭivijjhati , tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ jānāti .

Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo , buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘ tenāhā ’’ tiādimāha , taṃ suviññeyyameva .

Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘ anattalakkhaṇaṃ kathetvā ’’ ti vuttaṃ .

Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā , arahattassa anadhigatattā ‘‘ ekadesamattenā ’’ ti vuttaṃ , taṃ aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ , itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti adhippāyo .

YasmāM2.239 panettha ‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave ’’ tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva padhānabhāvena dassitaṃ , idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ , tasmā ‘‘ tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpī ’’ ti vuttaṃ .

Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato apacayagāmipaṭipadāyaV2.213 paripūraṇato .

Tenāha ‘‘ no ācinātī ’’ tiādi .

Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati adassanaṃ gameti .

Neva cinātīti na vaḍḍheti .

Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva .

Vissajjetīti chaḍḍeti .

Vikiratīti viddhaṃseti .

Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti atthoti āha ‘‘ nibbāpetī ’’ ti .

Evaṃ passan tiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti adhippāyenāha ‘‘ vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī ’’ ti .

Khīṇāsavassa anāgatabhāvadassanaṃyeva , sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā , sahapaṭhamamaggā vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ ettakena ṭhānenā ’’ tiādimāha .

Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena .

Tenāha ‘‘ namo te purisājaññā ’’ tiādi .

Tattha nidassanaṃ dassento ‘‘ āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā ’’ ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ thero ’’ tiādimāha .

Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā .

Brahmavimānāti brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā .

Khajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā

80. Apakarīyati etenāti apakaraṇaṃ , padaṃ .

Apakaraṇaṃ pakaraṇaṃ kāraṇanti atthato ekaṃ .

Tenāha ‘‘ kismiñcideva kāraṇe ’’ ti .

Nīharitvāti attano samīpacārabhāvato apanetvā .

Tathākaraṇañca evameteM2.240 ettakampi appaṭirūpaṃ akatvā āyatiṃ sammā paṭipajjissantīti .

Laddhabalāti laddhañāṇabalā .

Ekadvīhikāyāti ekekassa ceva dvinnaṃ dvinnañca īhikā gati upasaṅkamanā ekadvīhikā .

Tenāha ‘‘ ekeko ceva dve dve ca hutvā ’’ ti .

Puthujjanānaṃ samuditānaṃ nāma kiriyā tādisīpi siyāti vuttaṃ ‘‘ keḷimpi kareyyun ’’ ti .

Parikappanavasena sammāsambuddhaṃ uddissa pesalā bhikkhūpi evaṃ karontīti .

Yugandharapabbatādīnaṃ antare sīdantaraṃ samuddaṃ nāma .

Tattha kira vāto na vāyati , patitaṃ yaṃV2.214 kiñcipi sīdantaranadiyaṃ vilīyantā sīdanteva , tasmā taṃ parivāretvā ṭhitā yugandharādayopi sīdapabbatā nāma .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viyā ’’ ti .

Āhārahetūti āmisahetu sappitelādinimittaṃ , tesaṃ paṇāmanā .

Pacchiman ti nihīnaṃ .

Tenāha ‘‘ lāmakan ’’ ti , lāmakanto idhādhippeto –

‘‘ Migānaṃ koṭṭhuko anto , pakkhīnaṃ pana vāyaso ;

Eraṇḍo anto rukkhānaṃ , tayo antā samāgatā ’’ ti .

–

Ādīsu ( jā .1.3.135) viya .

Ulatīti abhicarati .

Abhisapanti etenāti abhisāpo .

Abhisāpavatthu piṇḍolyaṃ .

Attho phalaṃ vaso etassāti atthavasaṃ , kāraṇaṃ , tampi tesu atthi , tattha niyuttāti atthavasikā .

Anto hadayassa abbhantare anupaviṭṭhā sokavatthūhi .

Abhijjhāyitāti abhijjhāyanasīlo .

Abhiṇhappavattiyā ceva bahulabhāvena ca bahularāgo .

Pūtibhāvenāti kuthitabhāvena .

Byāpādo hi uppajjamāno cittaṃ apagandhaṃ karoti , na sucimanuññabhāvaṃ .

Bhattanikkhittakāko viyāti idaṃ bhattaṭṭhānassa asaraṇena kākassa naṭṭhasatitā paññāyatīti katvā vuttaṃ , na bhattanikkhittatāya .

Asaṇṭhitoti asaṇṭhitacitto .

Kaṭṭhatthan ti kaṭṭhena kattabbakiccaṃ .

Pāpavitakkehi kato , tasmā te anavasesato pahātabbāti dassanatthaṃ .

Dvinnaṃ vuttattā eko pubbabhāgo , itaro missakoti vattuṃ yuttantiM2.241 adhippāyena ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Evaṃ taṃ bhāventassa nirujjhanti evāti ekekamissakatāvasena gahetabbanti porāṇā .

Upari tiparivaṭṭadesanāya animittasamādhiyeva dīpito .

Tenāha ‘‘ yāvañcidan ’’ ti .

Niddosoti vītarāgādinā niddoso .

Piṇḍolyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Pālileyyasuttavaṇṇanā

81. PariyādiṇṇarūpacittātiV2.215 rāgādīhi pariyādiyitvā khepetvā gahitacittā .

Bhagavato cāro vidito paricayavasena .

Satthā paribhogaṃ karoti anuggaṇhanto ‘‘ evaṃ hissa duggatimokkho bhavissatī ’’ ti .

Aññatrāti vinā .

Nāgenāti buddhanāgena aṅkusarahitena .

Tato eva ujubhūtena cittena .

Īsādantassa naṅgalasadisadantassa hatthino evaṃ cittaṃ sameti .

Tattha kāraṇamāha ‘‘ yadeko ramatī vane ’’ ti .

Etena kāyavivekena ratisāmaññaṃ vadati .

Attano dhammatāyāti pakatiyā sayameva .

Āsavānaṃ khayoti idha arahattaṃ adhippetaṃ , taṃ pana aggamaggānantaramevāti āha ‘‘ maggānantaraṃ arahattaphalan ’’ ti .

Vicayo desanāpaññā adhippetā , sā ca anekadhā pavattā evāti vuttaṃ ‘‘ vicayaso ’’ ti , anekakkhattuṃ pavattamānāpi vicayo evāti katvā ‘‘ vicayenā ’’ ti attho vutto .

Sāsanadhammoti sīlakkhandhādiparidīpano pariyattidhammo .

Parivitakko udapādi ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā , evaṃ koṭṭhāsato paricchijja desite mayā dhamme katamassa jānanassa antarā āsavānaṃ khayo hotīti ekaccassa kaṅkhā hotiyevāti adhippāyo .

Diṭṭhi eva samanupassanā diṭṭhisamanupassanā .

Diṭṭhisaṅkhāroti diṭṭhipaccayo saṅkhāro .

Tato eva taṇhāpaccayo hotīti vuttaṃ ‘‘ tatojo so saṅkhāro ’’ ti .

Tato taṇhāto so saṅkhāro jātoti catūsu esa diṭṭhisaṅkhāro diṭṭhūpanissayo saṅkhāro jāyati .

AvijjāsamphassotiM2.242 avijjāsampayuttasamphasso .

Evamettha bhagavā saḷāyatananāmarūpaviññāṇāni saṅkhārapakkhikāneva katvā dasseti .

Ettake ṭhāneti ‘‘ idha bhikkhave assutavā puthujjano ’’ tiādiṃ katvā yāva ‘‘ na me bhavissatī ’’ ti ettake ṭhāne .

Gahitagahitadiṭṭhin ti sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘ so attā , so loko ’’ tiādinā pavattaṃ sassatadiṭṭhiṃ , no cassaṃ , no ca me siyā ’’ tiādinā pavattaṃ ucchedadiṭṭhinti tathā tathā gahitadiṭṭhiṃ .

‘‘ Iti kho , bhikkhave , sopi saṅkhāro anicco ’’ tiādidesanāya vissajjāpento āgato .

Tattha tatthevāssa uppannadiṭṭhivivecanato imissā desanāya puggalajjhāsayenaV2.216 pavattitatā veditabbā , tevīsatiyā ṭhānesu arahattapāpanena desanāvilāso .

Tatojo so saṅkhāroti tato vicikicchāya paccayabhūtataṇhāto jāto vicikicchāya sampayutto saṅkhāro .

Yadi sahajātādipaccayavasena tato taṇhāto jātoti tatojo saṅkhāroti vucceyya , idamayuttanti dassento ‘‘ taṇhāsampayutta … pe … jāyatī ’’ ti codeti .

Itaro upanissayakoṭi idhādhippetāti dassento ‘‘ appahīnattā ’’ ti vatvā ‘‘ yassa hī ’’ tiādinā tamatthaṃ vivarati .

Na hi taṇhāya vicikicchā sambhavati .

Yadi asati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā taṇhāpaccayā vicikicchāya sambhavo eva .

Diṭṭhiyāpīti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyāpi .

Tenāha ‘‘ catūsu hī ’’ tiādi .

Vīsati sakkāyadiṭṭhiyo sassatadiṭṭhiṃ ucchedadiṭṭhiṃ vicikicchañca pakkhipitvā paccekaṃ aniccatāmukhena vipassanaṃ dassetvā arahattaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitāti āha ‘‘ tevīsatiyā ṭhānesū ’’ tiādi .

Pālileyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā

82. Dissati apadissatīti deso , kāraṇaṃ , tañca kho ñāpakaṃ daṭṭhabbaṃ .

Yañhi so jānitukāmo ruppanādisabhāvaṃ , paṭhamaṃ pana sarūpaṃM2.243 pucchitvā puna tassa viseso pucchitabboti paṭhamaṃ ‘‘ ime nu kho ’’ tiādinā pucchaṃ karoti , idhāpi ca so viseso eva tassa bhikkhuno antanti dasseti .

Ajānanto viya pucchati tesaṃ hetunti adhippāyo .

Taṇhāchandamūlakā pabhavattā .

Pañcupādānakkhandhāti ettha visesato taṇhupādānassa gahaṇaṃ itarassa taggahaṇeneva gahitaṃ tadavinābhāvatoti chandarāgo eva uddhaṭo .

Idan ti tappañhapaṭikkhipanaṃ .

Yadipi khandhā upādānehi asahajātāpi honti upādānassa anārammaṇabhūtāpi , upādānaṃ pana tehi sahajātameva , tadārammaṇañca hotiyevāti dasseti .

Na hi asahajātaṃ anārammaṇañca upādānaṃ atthīti .

Idāni tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘ taṇhāsampayuttasmin ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ suviññeyyameva .

Ārammaṇatoti ārammaṇakaraṇato .

‘‘ Evaṃrūpo siyan ’’ ti evaṃpavattassa chandarāgassa ‘‘ evaṃvedano siyan ’’ ti evaṃpavattiyā abhāvato tattha tattheva natasaṅkhārā bhijjanti , tasmā rūpavedanārammaṇānaṃ chandarāgādīnaṃ abhāvato attheva chandarāgavemattatā .

Chandarāgassa pahānādivasena chandarāgapaṭisaṃyuttassa apucchitattā ,‘‘ anusandhi na ghaṭiyatī ’’ ti vuttaṃ .

Kiñcāpi na ghaṭiyatīti aññasseva pucchitattā , tathāpi sānusandhikāva pucchāV2.217 , tato eva sānusandhikaṃ vissajjanaṃ .

Tattha kāraṇamāha ‘‘ tesaṃ tesan ’’ tiādinā .

Tena ajjhāsayānusandhivasena sānusandhikāneva pucchāvissajjanānīti dasseti .

Puṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Khajjanīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Khandhavaggaṭīkā

Khandhavaggaṭīkā