Issues
Editor
Settings
Khandhavaggaṭīkā
Khandhavaggaṭīkā

10. Pupphavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

10. Pupphavaggo

1. Nadīsuttavaṇṇanā

93. PabbateyyātiM2.249 pabbatato āgatā .
Tato eva ohārinī .
Tenassā caṇḍasotataṃ dasseti .
Dūraṃ gacchatīti dūraṅgamā .
Tenassā mahoghataṃ dasseti .
Soteti vaṭṭasote .
Catūhi gāhehīti ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ tiādinayappavattehi catūhi gāhehi .
Palujjanattāti chinnattā .
Sokādibyasanappattīti sokādianatthuppatti .
Nadīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Pupphasuttavaṇṇanā

94. Vivadatīti vivādaṃ karoti .
Vadantoti ayathāsabhāvena vadanto .
Vivadati dhammatāya viruddhaṃ katvā vadati .
Lokadhammoti lujjanasabhāvadhammo .
Ko pana soti āha ‘‘ khandhapañcakan ’’ ti .
Tenāha ‘‘ taṃ hī ’’ tiādi .
Kathaṃ karomīti kena pakārenāhaṃ bālaṃ ajānantaṃ karomi .
Tenāha ‘‘ mayhaṃ hī ’’ tiādi .
Tathā cāha ‘‘ akkhāto vo mayā maggo ’’ tiādi ( dha . pa .275).
‘‘ Tayo lokā kathitā ’’ ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Pupphasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā

95. KenaciV2.223 kāraṇena yujjhitvā gahetuṃ na sakkāti ayujjhā nāma .
Nivattanaṭṭhāneti udakappavāhassa nivattitaṭṭhāne .
Anusotāgamaneti anusotaṃ āgamanahetu ,‘‘ anusotāgamanenā ’’ ti vā pāṭho .
Anupubbena pavaḍḍhitvāti tattha tattha uṭṭhitānaṃ khuddakamahantānaṃM2.250 pheṇapiṇḍānaṃ saṃsaggena pakārato vuddhiṃ patvā .
Āvaheyyāti ānetvā vaheyya .
Kāraṇena upaparikkheyyāti ñāṇena vīmaṃseyya .
‘‘ Sāro nāma kiṃ bhaveyyā ’’ ti vatvā sabbaso tadabhāvaṃ dassento ‘‘ vilīyitvā viddhaṃseyyevā ’’ ti āha .
Tena rūpampi nissāratāya bhijjatevāti dasseti .
Yathā hi aniccatāya asāratāsiddhi , evaṃ asāratāyapi aniccatāsiddhīti aniccatāya eva niccasāraṃ thirabhāvasāraṃ dhuvasāraṃ sāmīnivāsīkārakabhūtassa attano vase pavattanampettha natthīti āha ‘‘ rūpampi … pe … nissāramevā ’’ ti .
Soti pheṇapiṇḍo .
Gahitopi upāyena tamatthaṃ na sādheti anarahattā .
Anekasandhighaṭito tathā tathā ghaṭito hutvā .
Byāmamattampi etarahi manussānaṃ vasena .
Avassameva bhijjati taraṅgabbhāhataṃ hutvā .
Tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi patite .
Udakatalan ti udakapiṭṭhiṃ .
Aññato patantaṃ udakabinduṃ .
Udakajallan ti santānakaṃ hutvā ṭhitaṃ udakamalaṃ .
Tañhi saṃkaḍḍhitvā tato udakaṃ puṭaṃ karoti , tasmiṃ puṭe pubbuḷasamaññā .
Vatthun ti cakkhādivatthuṃ .
Ārammaṇan ti rūpādiārammaṇaṃ .
Kilesajallan ti purimasiddhaṃ , paṭilabbhamānaṃ vā kilesamalaṃ .
Phassasaṅghaṭṭanan ti phassasamodhānaṃ .
Pubbuḷasadisā muhuttaramaṇīyatāya .
Yasmā ghammakāle sūriyātapasantāpābhinibbattarasmijālanipāte tādise bhūmipadese ito cito samuggatavātavegasamuddhaṭaviruḷhasaṅkhātesu paribbhamantesu aṇuparamāṇutajjārippakāresu bhūtasaṅghātesu marīcisamaññā , tasmā sabbaso sāravirahitāti vuttaṃ ‘‘ saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā ’’ ti .
Yasmā ca passantānaṃ yebhuyyena udakākārena khāyati , tasmā ‘‘ gahetvā pivituṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nīlādianubhavanatthāyāti nīlādiārammaṇassa anubhavanatthāya .
Phandatīti phandanākārappattā viya hoti appahīnataṇhassa puggalassa .
Vippalambheti appahīnavipallāsaṃ puggalaṃ .
Tenāha ‘‘ idaṃ nīlakan ’’ tiādi .
Saññāvipallāsato hi cittavipallāso , tato diṭṭhivipallāsoti .
Vippalambhanenāti vippakāravaseneva ārammaṇassa lambhanena .
Vippakāravasena hiV2.224 etaṃ lambhanaṃ , yadidaṃ anudakameva udakaṃ katvā dassanaṃ anagarameva nagaraṃ katvā gandhabbanāṭakādidassanaṃ .
KukkukaṃM2.251 vuccati kadalikkhandhassa sabbapattavaṭṭīnaṃ abbhantare daṇḍakanti āha ‘‘ akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍakan ’’ ti .
Na tathā hotīti yadatthāya upanītaṃ , tadatthāya na hoti .
Nānālakkhaṇoti nānāsabhāvo .
Saṅkhārakkhandhovāti eko saṅkhārakkhandhotveva vuccati .
Assāti purisassa .
Apagatapaṭalapiḷakan ti apagatapaṭaladosañceva apagatapiḷakadosañca .
Asārabhāvadassanasamatthan ti asārassa asārabhāvadassanasamatthaṃ .
Ittarāti parittakālā , na ciraṭṭhitikā .
Tenāha ‘‘ lahupaccupaṭṭhānā ’’ ti .
Aññadeva ca āgamanakāle cittan ti idañca oḷārikavaseneva vuttaṃ .
Tathā hi ekaccharakkhaṇe anekakoṭisatasahassasaṅkhāni cittāni uppajjitvā nirujjhanti .
Māyāya dassitaṃ rūpaṃ māyāti vuttaṃ .
Yaṃkiñcideva kapāliṭṭhakapāsāṇavālikādiṃ .
Vañcetīti asuvaṇṇameva suvaṇṇanti , amuttameva muttātiādinā vañceti .
Nanu ca saññāpi marīci viya vippalambheti vañceti , idampi viññāṇaṃ māyā viya vañcetīti ko imesaṃ visesoti ?
Vacanattho nesaṃ sādhāraṇo .
Tathāpi saññā anudakaṃyeva udakaṃ katvā gāhāpentī , apurisaññeva purisaṃ katvā gāhāpentī vippalambhanavasena appavisayā , viññāṇaṃ pana yaṃ kiñci ataṃsabhāvaṃ taṃ katvā dassentī māyā viya mahāvisayā .
Tenāha ‘‘ yaṃkiñcidevā ’’ tiādi .
Evampīti ativiya lahuparivattibhāvenapi māyāsadisanti .
Desitāti evaṃ desitā pheṇapiṇḍādiupamāhi .
Bhūri vuccati pathavī , saṇhaṭṭhena vipulaṭṭhena ca bhūrisadisapaññatāya bhūripañño .
Tenāha ‘‘ saṇhapaññena cevā ’’ tiādi .
Kimigaṇādīnan ti ādi -saddena anekagijjhādike saṅgaṇhāti .
Paveṇīti dhammapabandho .
Bālalāpinī ‘‘ ahaṃ mamā ’’ tiādinā .
Sesadhātuyo gahetvāva bhijjati ekuppādekanirodhattā , vatthurūpanissayapaccayattā ‘‘ ayan ’’ ti na visuṃ gahitaṃ .
Vadhabhāvatoti vadhassa maraṇassa atthibhāvato .
Saraṇan ti paṭisaraṇaṃ .
Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4-6.
Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā

96-98.
SassataṃV2.225M2.252 sabbakālaṃ yāva kappavuṭṭhānā hontīti sassatiyo , sineruādayo .
Tāhi samaṃ samakālaṃ .
Anenāti bhagavatā .
Nayidan ti ettha ya -kāro padasandhikaro , idan ti nipātapadaṃ .
Taṃ pana yena yena sambandhīyati , taṃ tiliṅgova hotīti ‘‘ ayaṃ maggabrahmacariyavāso ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Na paññāyeyyā ’’ ti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ maggo hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Vivaṭṭentoti vinivaṭṭento appavattiṃ karonto .
Rājadhānīti rañño nivāsanagaraṃ .
Suttamayan ti cittavaṇṇavaṭṭikāmayaṃ .
Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā

99. Yaṃ mahāsamuddoti ettha yan ti samayassa paccāmasanaṃ .
Bhummatthe cetaṃ paccattavacananti āha ‘‘ yasmiṃ samaye ’’ ti .
So ca samayo ayanti dassento ‘‘ pañcame sūriye uṭṭhite ’’ ti āha .
Paricchedaṃ na vadāmi paricchedakārikāya aggamaggavijjāya anadhigatattā .
Sunakho viya vaṭṭanissito bālo asavasabhāvato .
Gaddulo viya diṭṭhi bandho .
Sakkāyo tassa asavasabhāvato .
Puthujjanassa sakkāyānuparivattanan ti ‘‘ santāne sattavohāro ’’ ti taṃ tato aññaṃ katvā bhedena niddeso .
Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā

100. Diṭṭhigaddulanissitāyāti sahajātādipaccayavasena diṭṭhigaddulanissitāya nissāyeva pavattati tato attānaṃ vivecetuṃ asakkuṇeyyattā .
Cittasaṃkilesenevāti dasavidhakilesavatthuvasena cittassa saṃkiliṭṭhabhāvena .
Ariyamaggādhigamanena cittassa vodānattā vodāyanti visujjhanti .
Vicaraṇacittan tiM2.253 gahetvā vicaraṇavasena vicaraṇacittaṃ .
Saṅkhānāmāti evaṃnāmakā .
Brāhmaṇapāsaṇḍikāti jātiyā brāhmaṇā , channavutiyā pāsaṇḍesu taṃ saṅkhāsaññitaṃ pāsaṇḍaṃ paggayha vicaraṇakā .
Paṭakoṭṭhakan ti dussāpaṇakaṃ .
Dassentāti yathāgatikammavipākacittataṃ dassentāV2.226 .
Taṃ cittan ti taṃ paṭakoṭṭhakacittaṃ gahetvā vicaranti .
Cintetvā katattāti ‘‘ imassa rūpassa evaṃ hatthapādā , evaṃ mukhaṃ likhitabbaṃ , evaṃ ākāravatthaggahaṇāni , evaṃ kiriyāvisesā , evaṃ kiriyāvibhāgaṃ , sattavisesānaṃ vibhāgaṃ kātabban ’’ ti tassa ubbattanakhipanapavattanādipayojanañcāti sabbametaṃ tathā cintetvā katattā cittena manasā cintitaṃ nāma .
Upāyapariyesanacittan ti ‘‘ hatthapādā evaṃ likhitabbā ’’ tiādinā yathāvuttaupāyassa ceva pubbe pavattassa bhūmiparikammavaṇṇadhātusammāyojanupāyassa ca vasena pavattaṃ cittaṃ .
Tatopi cittataran ti tato cittakammatopi cittataraṃ cittakārena cintitappakārānaṃ sabbesaṃyeva cittakamme anipphajjanato .
Kammacittenāti kammaviññāṇena .
Kammacittenāti vā kammassa cittabhāvena .
So kammassa vicittabhāvo taṇhāvasena jāyatīti veditabbo .
Svāyamattho aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vibhāvito .
Evaṃ cittāti evaṃ cittarūpavisesā .
Yoniṃ upanetīti taṃ taṃ aṇḍajādibhedaṃ yonivisesaṃ pāpeti vaṇṇaviseso viya phalikamaṇikaṃ .
Na hi visesā hitavicittasāmatthiyakammaṃ yoniṃ upaneti , tassa tassa vipākuppattiyā paccayo hoti .
Yonimūlako tesaṃ cittabhāvoti yaṃ yaṃ yoniṃ kammaṃ satte upaneti , taṃtaṃyonimūlako tesaṃ sattānaṃ cittavicittabhāvo .
Tenāha ‘‘ yoniupagatā ’’ tiādi .
Sadisacittāva sadisacittabhāvā eva .
Itītiādi vuttasseva atthassa uppaṭipāṭiyā nigamanaṃ .
Tiracchānagatacittabhāvato cittasseva savisesaṃ cittabhāvakaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha cittaṃ nāmetaṃ cittatarameva veditabbanti sambandho .
Sahajātadhammacittatāyāti rāgādisaddhādidhammavicittabhāvena .
Bhūmicittatāyāti adhiṭṭhānacittatāya .
Kammanānattaṃ mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti kammanānattamūlakā , tesaṃ .
Liṅganānattaṃ itthiliṅgādinānattavasena ceva taṃtaṃsaṇṭhānanānattavasena ca veditabbaṃ .
Saññānānattaṃ itthipurisadevamanussādisaññānānattavasenaM2.254 .
Vohāranānattaṃ tissotiādivohāranānattavasena .
Cittānaṃ vicittānaṃ .
Taṃtaṃvohāranānattampi citteneva paññapīyati .
Raṅgajātarūpasamuṭṭhāpanādinā vatthaṃ rañjayatīti rajako , vaṇṇakāro .
Puthujjanassa attabhāvasaññitarūpasamuṭṭhāpanatā niyatā ekantikāti puthujjanaggahaṇaṃ .
‘‘ Abhirūpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī ’’ ti ānetvā sambandho .
Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā

101. Atthassāti hitassa .
Asādhikā ‘‘ bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassā ’’ ti ananuyuttassaV2.227 vuttattā .
Itarāti sukkapakkhaupamā .
Sādhikā bhāvanāyogassa anuyuttattā .
Tañhi tassa sādhikā veditabbā .
Sambhāvanattheti paramatthasambhāvane .
Evañhi kaṇhapakkhepi apisaddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti .
Sambhāvanattheti vā parikappanattheti attho .
Saṅkhātabbe atthe aniyamato vuccamāne saṅkhāto aniyamattho vāsaddo vattabboti ‘‘ aṭṭha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ūnādhikānīti ūnānipi adhikānipi kiñcāpi honti , ekaṃso pana gahetabboti ‘‘ aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘ vacanasiliṭṭhatāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pādanakhasikhāhi akopanavasena sammā adhisayitāni .
Utun ti uṇhautuṃ kāyusmāvasena .
Tenāha ‘‘ usmīkatānī ’’ ti .
Bhāvitānīti kukkuṭavāsanāya vāsitāni .
Sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇena imaṃ appamādaṃ katvā .
Sotthinā abhinibbhijjitun ti anantarāyena tato nikkhamituṃ .
Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘ te hī ’’ tiādimāha .
Sayampīti aṇḍāni .
Pariṇāman ti paripakkaṃ bahinikkhamanayoggataṃ .
Tan ti opammasampaṭipādanaṃ .
Evan ti idāni vuccamānākārena .
Atthenāti upameyyatthena .
Saṃsanditvā sammā yojetvā .
Sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhādibhāvo veditabbo .
Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo , samādhivasena sūrabhāvo , saddhāvasena vippasannabhāvoM2.255 , vīriyavasena pariṇāmabhāvo .
Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo .
Vaḍḍhitakāloti vuṭṭhānagāminivipassanākālo .
Anulomaṭṭhānassa hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā .
Tajjātikan ti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ .
Satthāpi gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati bhindāpeti .
Olambakasaṅkhātan ti olambakasuttasaṅkhātaṃ .
Palan ti tassa suttassa nāmaṃ .
Dhāretvāti dārūnaṃ heyyādijānanatthaṃ upanetvā .
Dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena palena gaṇḍahāro ‘‘ palagaṇḍo ’’ ti pacchimapade uttarapadalopena niddesoti dasseti .
Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne .
Sammadeva khepīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo , tena .
Vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalasseva divase divase āsavānaṃ parikkhayo idha ‘‘ vipassanāyānisaṃso ’’ ti adhippeto .
Hemantikena karaṇabhūtena .
Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ , hemantiketi attho .
Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti .
Tenāha ‘‘ pūtikāni bhavantī ’’ ti .
Mahāsamuddo viya sāsanaṃ sabhāvagambhīrabhāvato .
Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttaraṇato .
Pariyādānaṃ viyāti parito aparipūraṇaṃ viya .
Khajjamānānan ti saṅkhādantena viya udakena khepiyamānānaṃV2.228 bandhanānaṃ .
Tanubhāvoti pariyuṭṭhānuppattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo .
Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi .
Okkhāyamāne pakkhāyamāneti vividhapaṭipattiyā ukkhāyamāne paṭisaṅkhānupassanāya pakkhāyamāne .
Dubbalatā dīpitā ‘‘ appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti , pūtikāni bhavantī ’’ ti vuttattā .
Vāsijaṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā

102. Bhāventassāti vipassanāya maggaṃ bhāventassa uppannasaññā .
Tenāha –
‘‘ sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī ’’ tiādi .
Santānetvāti kasanaṭṭhānaṃM2.256 sabbaso vitanetvā pattharitvā .
Kilesāti upakkilesappabhedā kilesā .
Aniccasaññāñāṇenāti aniccasaññāsahagatena ñāṇena .
Lāyanan ti lāyanaṃ viya nayanaṃ viya nicchoṭanaṃ viya ca aniccasaññāñāṇaṃ .
Iminā atthenāti iminā yathāvuttena pāḷiyā atthena , upamā saṃsandetabbāti ettha pabbajalāyako viya yogāvacaro .
Lāyanādinā tassa tattha katakiccatāya parituṭṭhi viya imassa kilese sabbaso chinditvā phalasamāpattisukhena kālassa vītināmanā .
Kūṭaṃ gacchantīti pārimantena kūṭaṃ gacchanti .
Kūṭaṃ pavisanabhāvenāti kūṭacchiddaṃ aggena pavisanavasena .
Samosaritvāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avaṭṭhānena ca samosaritvā ṭhitā .
Kūṭaṃ viya aniccasaññā aniccānupassanāvasena avaṭṭhānassa mūlabhāvato .
Gopānasiyo viya catubhūmakakusalā dhammā aniccasaññāmūlakattā .
Kūṭaṃ aggaṃ sabbagopānasīnaṃ tathāadhiṭṭhānassa padhānakāraṇattā .
Aniccasaññā aggāti etthāpi eseva nayo .
Aniccasaññā lokiyāti idaṃ aniccasaññānupassanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Aniccānupassanāmukhena adhigataariyamagge uppannasaññā aniccasaññāti vattabbataṃ labhatīti ‘‘ aniccasaññā , bhikkhave , bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathā hi dhammasaṅgahe ( dha . sa .357,360)‘‘ yasmiṃ samaye lokuttaraṃ saññaṃ bhāvetī ’’ tiādinā saññāpi uddhaṭā .
Sabbāsu upamāsūti mūlasantānaupamādīsu pañcasu upamāsu .
Purimāhīti kassakapabbajalāyanaambapiṇḍiupamāhi aniccasaññāya kiccaṃ vuttaṃ mūlasantānakapadālanapabbajalāyanavaṇṭacchedanapadesenaV2.229 aniccasaññāya paṭipakkhapacchedanassa dassitattā .
Pacchimāhi balaṃ dassitaṃ paṭipakkhātibhāvassa jotitattā .
Aniccasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pupphavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Majjhimapaṇṇāsako samatto .