6. Upayavaggo
1. Upayasuttavaṇṇanā
53. Upetīti upayo .
Kathamupeti ?
Taṇhāmānādivasenāti āha ‘‘ taṇhāmānadiṭṭhivasenā ’’ ti .
Kathamidaṃ labbhatīti ?
‘‘ Avimutto ’’ ti vacanato .
Taṇhādiṭṭhivasena hi baddho , kiṃ upetīti āha ‘‘ pañcakkhandhe ’’ ti tabbinimuttassa tathā upetassa abhāvato .
Ko panupetīti ?
Taṃsamaṅgīpuggalo .
Taṇhādiṭṭhivasena upagamassa vuttattā viññāṇan ti akusalakammaviññāṇamevāti vadanti .
Javāpetvāti gahitajavaṃ katvā .
Yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ , evaṃ katvā .
Tenāha ‘‘ paṭisandhī ’’ tiādi .
Aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva ‘‘ okaṃ pahāya aniketasārī ’’ ti gāthāya vissajjane .
Kammanimittādivasena paṭisandhiyā paccayabhūtaṃ
M2.223 ārammaṇaṃ paṭisandhijanakassa kammassa vasena vocchijjati .Patiṭṭhā na hoti sarāgakāle viya anupaṭṭhānato
V2.199 .Appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ vuttappakārena .
Anabhisaṅkharitvāti anuppādetvā paccayaghātena .
Upayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Bījasuttavaṇṇanā
54. Bījajātānīti jāta -saddo padapūraṇamattanti āha ‘‘ bījānī ’’ ti .
Vacan ti setavacaṃ .
Ajjukan ti tacchakaṃ .
Phaṇijjakaṃ tulasi .
Abhinnānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni .
Bījatthāyāti bījakiccāya .
Na upakappatīti paccayo na hotīti dasseti .
Na pāpitānīti pūtitaṃ na upagatāni .
Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni .
Ārammaṇaggahaṇavasena viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo .
Ārammaṇavasenāti ārammaṇabhāvavasena .
Sinehanaṭṭhenāti taṇhāyanavasena siniddhatāpādanena , yato ‘‘ nandūpasecanan ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi viropitaṃ taṃ kammaviññāṇaṃ paṭisandhiaṅkuruppādanasamatthaṃ hoti .
Sappaccayan ti avijjāayonisonamanasikārādipaccayehi sappaccayaṃ .
Viruhati vipākasantānuppādanasamattho hutvā .
Bījasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Udānasuttavaṇṇanā
55. Udānaṃ udāharīti attamanavācaṃ nicchāresi .
Esa vuttappakāro udāhāro .
Bhuso nissayo upanissayo , dānameva upanissayo dānūpanissayo .
Esa nayo sesesupi .
Tattha dānūpanissayo annādivatthūsu balavāti balavabhāvena hoti , tasmā upanissayabahulo kāmarāgappahāneneva kataparicayattā vipassanamanuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphalaṃ pāpuṇāti , tathā suvisuddhasīlūpanissayo kāmadosajigucchanena .
Yadi evaṃ kasmā ime dve upanissayā dubbalāti vuttā
M2.224 ?Vijjūpamaññāṇasseva paccayabhāvato .
Sopi bhāvanūpanissayasahāyalābheneva , na kevalaṃ .
Bhāvanā pana paṭivedhassa visesahetubhāvato balavā upanissayo .
Tathā hi sā vajirūpamañāṇassa visesapaccayo .
Tenāha ‘‘ bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpetī ’’ ti .
Soti milakatthero .
Vihāran ti vasanaṭṭhānaṃ .
Vihārapaccante hi paṇṇasālāya thero viharati .
Upaṭṭhāti ekalakkhaṇena .
Kūṭagoṇo viya gamanavīthiṃ .
Tatthāti allakaṭṭharāsimhi .
Udakamaṇikānan ti udakathevānaṃ .
Attaniyeva
V2.200 upanesi udānakathāya vuttadhammānaṃ paripuṇṇānaṃ attani saṃvijjamānattā .Tenāha ‘‘ uṭṭhānavatā ’’ tiādi .
Ayañhi milakatthero sikkhāya gāravo sappatisso vattapaṭivattaṃ pūrento visuddhasīlo hutvā ṭhito , tasmā ‘‘ dubbalūpanissaye ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha bhagavā udānento ‘‘ no cassaṃ … pe … saññojanānī ’’ ti .
Sace ahaṃ na bhaveyyan ti yadi ahaṃ nāma koci na bhaveyyaṃ tādisassa ahaṃsaddavacanīyassa kassaci atthassa abhāvato .
Tato eva mama parikkhāropi na bhaveyya tassa ca pabhaṅgubhāvena anavaṭṭhitabhāvato .
Evaṃ attuddesikabhāvena padadvayassa atthaṃ vatvā idāni kammaphalavasena vattuṃ ‘‘ sace vā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Atītapaccuppannavasena suññataṃ dassetvā idāni paccuppannānāgatavasena taṃ dassento ‘‘ idāni panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃ adhimuccantoti edisaṃ adhimuttiṃ pavattento .
Vibhavissatīti vinassissati .
Vibhavo hi vināso .
Tenāha ‘‘ bhijjissatī ’’ ti .
Vibhavadassanaṃ vibhavoti uttarapadalopena vuttanti āha ‘‘ vibhavadassanenā ’’ ti .
Vibhavadassanaṃ nāma accantāya vināsassa dassanaṃ .
Tan ti ariyamaggaṃ .
Sāmaññajotanā hesā visesaniṭṭhā hotīti tatiyamaggavasena attho veditabbo .
Upari maggaphalan ti aggamaggaphalaṃ .
Natthi etissā jātiyā antaranti anantarā , anantarā vipassanā maggassa .
Gotrabhū pana anulomavīthipariyāpannattā vipassanāgatikaṃ vā siyā , nibbānārammaṇattā maggagatikaṃ vāti na tena maggo antariko nāma hoti .
Tenāha ‘‘ vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāmā ’’ ti
M2.225 .Phalaṃ pana nibbānārammaṇattā kilesānaṃ pajahanavasena pavattanato lokuttarabhāvato ca kammamaggagatikameva , kusalavipākabhāvena pana nesaṃ attho pabhedoti vipassanāya phalassa siyā anantaratāti vuttaṃ ‘‘ phalassa dūrānantaraṃ nāmā ’’ ti .
‘‘ Āsavānaṃ khayo ’’ ti pana aggamagge vuccamāne vipassanānaṃ āsannatāya vattabbameva natthi .
Atasitāyeti na tasitabbe tāsaṃ anāpajjitabbe .
Tāsoti tāsahetu ‘‘ tasati etasmā ’’ ti katvā .
Soti assutavā puthujjano .
Tilakkhaṇāhatan ti aniccatādilakkhaṇattayalakkhitaṃ .
Manamhi naṭṭhoti īsakaṃ naṭṭhomhi , tato parampi tattheva ṭhatvā kiñci apūritattā eva muttoti adhippāyo .
‘‘ Na tāso nāma hotī ’’ ti vatvā tassa atāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ na hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Kalyāṇaputhujjano hi bhayatupaṭṭhānañāṇena ‘‘ sabhayā saṅkhārā ’’ ti vipassanto na uttasati .
Udānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā
56. Catunnaṃ
V2.201 parivaṭṭanavasenāti paccekakkhandhesu catunnaṃ ariyasaccānaṃ parivaṭṭanavasena .Rūpaṃ abbhaññāsin ti sakalabhūtupādārūpaṃ kucchitabhāvato tattha ca tucchavipallāsatāya ‘‘ dukkhasaccan ’’ ti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ paṭivijjhiṃ .
Āhāravasena rūpakāyassa hānivuddhādīnaṃ pākaṭabhāvato visesapaccayato ca tassa ‘‘ āhārasamudayā ’’ ti vuttaṃ .
Dukkhasamudayakathā nāma vaṭṭakathāti ‘‘ sacchandarāgo ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Chandarāga ggahaṇena ca upādānakammāvijjāpi gahitā eva .
Paṭipannā hontīti attho .
Vattamānakālappayogo hesa yathā ‘‘ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī ’’ ti .
Patiṭṭhahantīti patiṭṭhaṃ labhanti .
Kevalinoti idha vimuttiguṇena pāripūrīti āha ‘‘ sakalino katasabbakiccā ’’ ti .
Yena teti yena avasiṭṭhena te asekkhe paññāpentā paññāpeyyuṃ , taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ sekkhānaṃ viya natthi paññāpanāya .
Vaṭṭanti kāraṇaṃ vaṭṭanaṭṭhena phalassa pavattanaṭṭhena .
Asekkhabhūmivāroti asekkhabhūmippavatti .
Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā
57. Sattasu
M2.226 okāsesūti rūpapajānanādīsu sattasu okāsesu .Vusitavāsoti vusitaariyavāso .
Etthāti imasmiṃ uddese .
Sesaṃ nāma idha vuttāvasesaṃ .
Vuttanayenāti heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ .
Ussadanandiyan ti ussannaguṇavato tosanaṃ sammodāpanaṃ .
Guṇakittanena palobhanīyaṃ sekkhakalyāṇaputhujjanānaṃ pasāduppādanena .
Idāni vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettāvatāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattasu ṭhānesu kosalladīpanena ettakena desanākkamena .
Tan ti ārammaṇaṃ .
Dhātuādimattamevāti dhātāyatanapaṭiccasamuppādamattameva .
Imesu dhammesūti imesu jātādīsu .
Kammaṃ katvāti sammasanakammaṃ niṭṭhapetvāti attho .
Evamettha pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattaṭṭhānakosallapavattiyā pabhedena vibhajitvā ‘‘ tividhūpaparikkhī ’’ ti dasseti dhammarājā .
Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā
58. Adhikaṃ
V2.202 savisesaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso , visiṭṭhapayogo .Tenāha ‘‘ adhikapayogo ’’ ti .
Imañhi maggan ti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggamāha .
Idhāti imasmiṃ sutte .
Avattamānaṭṭhenāti buddhuppādato pubbe na vattamānabhāvena .
Maggaṃ jānātīti samudāgamato paṭṭhāya sapubbabhāgaṃ sasambhāravisayaṃ saphalaṃ saudrayaṃ ariyaṃ maggaṃ jānāti avabujjhatīti maggaññū .
Viditan ti aññesampi ñātaṃ paṭiladdhaṃ hatthatale āmalakaṃ viya pākaṭaṃ akāsi , tathā katvā desesi .
Amagge parivajjanena magge paṭipattīti tassa maggakusalatā viya amaggakusalatāpi icchitabbāti āha ‘‘ magge ca amagge ca kovido ’’ ti .
Ahaṃ paṭhamaṃ gatoti ahaṃ paṭhamamaggena samannāgato .
Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā
59. Purāṇupaṭṭhāketi
M2.227 pubbe padhānapadahanakāle upaṭṭhākabhūte .‘‘ Avasavattanaṭṭhena assāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenā ’’ ti evaṃ pubbe vuttehi .
Ettakena ṭhānenāti ‘‘ rūpaṃ , bhikkhave , anattā ’’ ti ārabhitvā yāva ‘‘ evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī ’’ ti ettakena suttapadesena .
Akathitasseva kathanaṃ uttaraṃ , na kathitassāti vuttaṃ ‘‘ tāni dassetvā ’’ ti .
Samodhānetvāti sampiṇḍitvā .
Vitthārakathāti vitthārato aṭṭhakathā .
Anattalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ .
Aniccatādīnampi hi tattha taṃdīpanatthameva vuttattā tadeva jeṭṭhaṃ padhānaṃ tathā veneyyajjhāsayato .
Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Mahālisuttavaṇṇanā
60. Ekantadukkhantiādīni padāni vuttanayāneva , tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo .
Ettha ca yathā sarāgo hetu paccayo saṃkilesāya , evaṃ savipassano maggo hetu paccayo ca visuddhiyāti daṭṭhabbaṃ .
Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Ādittasuttavaṇṇanā
61. Ekādasahīti
V2.203 rāgādīhi upāyāsapariyosānehi ekādasahi santāpanaṭṭhena aggīhi .Dvīsūti aṭṭhamanavamesu .
Dukkhalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ .
Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Niruttipathasuttavaṇṇanā
62. Niruttiyova niruttipathāti patha -saddena padavaḍḍhanamāha yathā ‘‘ bījāniyeva bījajātānī ’’ ti .
Niruttivasenāti nibbacanavasena .
Pathā ca atthānurūpabhāvato
M2.228 .Tīṇipīti niruttiadhivacanapaññattipathapadāni .
Tathā hi ‘‘ phusatīti phasso ’’ tiādinā nīharitvā vacanaṃ nirutti ,‘‘ sirīvaḍḍhako dhanavaḍḍhako ’’ tiādinā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattaṃ adhivacanaṃ ,‘‘ takko vitakko ’’ tiādinā taṃtaṃpakārena ñāpanato paññatti .
Atha vā taṃtaṃatthappakāsanena nicchitaṃ , niyataṃ vā vacanaṃ nirutti .
Adhi-saddo uparibhāge , upari vacanaṃ adhivacanaṃ .
Kassa upari ?
Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭoyamattho .
Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ .
Kena adhīnaṃ ?
Atthena .
Atthassa paññāpanatthena paññattīti evaṃ niruttiādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā .
Aññathā ‘‘ phusatīti phasso ’’ tiādippakārena niddhāraṇavacanānaṃyeva niruttitā , sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakapakārānameva abhilāpanaṃ adhivacanatā .
‘‘ Takko vitakko ’’ ti evaṃpakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ vacanānaṃ paññattitā ca āpajjeyya .
Asaṃkiṇṇāti na saṃkiṇṇā .
Tenāha ‘‘ avijahitā … pe … achaḍḍitā ’’ ti .
Na saṃkīyantīti na saṃkirīyanti , na saṃkīyissanti na saṃkirīyissantīti attho .
Appaṭikuṭṭhāti na paṭikkhittā .
Yasmā bhaṅgaṃ atikkantaṃ uppādādi atikkantameva hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhaṅgamevā ’’ ti .
Yasmā desantaraṃ saṅkantopi atikkantanti vuccati , tasmā tadābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ desantaraṃ asaṅkamitvā ’’ ti vuttaṃ .
Yattha yattha hi saṅkhārā uppajjanti , tattha tattheva bhijjanti nirujjhanti vipariṇamanti vināsaṃ āpajjanti .
Tenāha ‘‘ vipariṇatanti … pe … naṭṭhan ’’ ti .
Apākaṭībhūtaṃ ajātattā eva .
Vasabhaṇagottatāya vassabhaññā .
Mūladiṭṭhigatikāti mūlabhūtā diṭṭhigatikā , imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ tādisadiṭṭhisamuppādakā .
Punappunaṃ āvajjentassāti ahetuvādapaṭisaṃyuttaganthaṃ uggahetvā pariyāpuṇitvā tadatthaṃ vīmaṃsantassa ‘‘ natthi hetu , natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā ’’ tiādinayappavattāya
V2.204 laddhiyā ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati ,‘‘ natthi hetū ’’ tiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘ evametan ’’ ti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘ taṃsabhāvan ’’ tiM2.229 gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati .Yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe adhiṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya cittaṃ ekaggataṃ appitaṃ viya hoti micchāsamādhinā .
Sopi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ .
Tathā hi anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti .
Tattha paṭhame satekiccho hoti , tathā dutiyādīsu .
Sattame pana javane sampatte atekiccho hoti .
Tenāha ‘‘ assādentassā ’’ tiādi .
Imesupīti dvīsupi ṭhānesu .
Paccuppannaṃ vāti ettha iti -saddo ādiattho .
Tena ‘‘ yadetaṃ anāgataṃ nāma , nayidaṃ anāgatan ’’ tiādikaṃ saṅgaṇhāti .
Tepīti te vassabhaññāpi na maññiṃsu lokasamaññāya anatikkamanīyato .
Tenāha ‘‘ atītaṃ panā ’’ tiādi .
Khandhānaṃ upari niruḷhā paṇṇatti .
Niruttipathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Upayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .